SavedAdd your journal

Journals / RUSUH Uşak Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Dergisi / 2026 / Cilt: 6 Sayı: 1

Abū Isḥāq al-Shīrāzī’s Definition-Centered Critique of the Muʿtazila

Ebû İsḥâḳ eş-Şîrâzî’nin Tanım Eksenli Mu‘tezile Eleştirisi

Davut Eşit(VAN YÜZÜNCÜ YIL ÜNİVERSİTESİ)0000-0003-1366-4650
Ahmet Bardak(VAN YÜZÜNCÜ YIL ÜNİVERSİTESİ)0000-0002-9393-7884
Pages
1–28
Publication Date
2026-06-30
🏛️Bibliographic metadata and full text access for this article are provided via DergiPark.
DergiPark Record ↗
✨

AI Summary & Key Takeaways

AI Insight
⚡ TL;DR(Too Long; Didn't Read)

The study concludes that al-Shīrāzī adopts an anti-Muʿtazilī stance aligned with Ashʿarī theology in concept-based discussions.

📌 3 Key Takeaways

🎯
Objective & Hypothesis:Sectarian differentiation in Islamic thought grounded in matters of iʿtiqād appears in classical literature through mutual refutation and defense of doctrines.
📊
Key Findings & Data:One such scholar is Abū Isḥāq al-Shīrāzī (d. 476/1083).
💡
Conclusion & Impact:The study concludes that al-Shīrāzī adopts an anti-Muʿtazilī stance aligned with Ashʿarī theology in concept-based discussions.
🔬Design:Araştırma Makalesi
📍Scope:Comprehensive Sample
⚙️Variables:Kelam · Fıkıh Usulü · Ebu İshak eş-Şirazi

Abstract

Sectarian differentiation in Islamic thought grounded in matters of iʿtiqād appears in classical literature through mutual refutation and defense of doctrines. Such debates were not limited to kalām but permeated nearly all Islamic sciences. Intellectual circles sought to sustain these discussions, and scholars of diverse backgrounds participated. One such scholar is Abū Isḥāq al-Shīrāzī (d. 476/1083). In his Kitāb al-Ḥudūd, a work on definitions, al-Shīrāzī includes kalāmī concepts. Beyond this, his uṣūl al-fiqh works also contain critiques of the Muʿtazila regarding definitions. This study aims to analyze al-Shīrāzī’s criticisms of the Muʿtazila through the framework of ḥudūd. It argues that theological debates extended into the technical domain of definitions, shaping Islamic intellectual discourse. The study concludes that al-Shīrāzī adopts an anti-Muʿtazilī stance aligned with Ashʿarī theology in concept-based discussions.

Özet

İslâm düşüncesinde itikâda dayalı mezhebi farklılaşmalar, klasik literatürde görüşlerin karşılıklı ret ve savunulmasında kendini göstermiştir. İtikâda dayalı tartışmalar, bilindiği üzere sadece kelâm ve itikâd alanıyla sınırlı kalmamıştır. İtikâdî tartışmaların neredeyse İslâmî ilimlerin bütün alanlarına sirayet ettiğini söylemek abartı olmayacaktır. Bu bağlamda entelektüel İslâmî çevrelerce kelâm ve itikâd tartışmaları güncel tutulmaya çalışılmış ve farklı ilmî kimliklere mensup bilginler bu tartışmaların tarafı olmuşlardır. Bunlardan biri de Ebû İsḥâḳ eş-Şîrâzî’dir (ö. 476/1083). O, tanımlara dair yazdığı Kitâbu’l-Ḥudûd adlı eserinde kelâmî kavramlara da yer vermektedir. Şîrâzî’nin tanımlara dair mezkûr eseri dışında fıkıh usûlü alanında yazdığı eserlerde tanımlara dair Mu‘tezileye yönelik eleştiriler de irdelenecektir. Araştırmanın amacı, Şîrâzî’nin Mu‘tezile’ye yönelik eleştirilerini tanımlar (hudûd) üzerinden ortaya koymaya çalışmaktır. Araştırmanın başlıca iddiası, kelâmî/itikâdî tartışmaların, son derece teknik bir alan olan kavram tanımlarına da sirayet ederek İslâmî entelektüel çevrelerde güçlü bir etki ortaya koyduğudur. Sonuç olarak Şîrâzî’nin kavram temelli kelâmî tartışmalarda

🔖

Cite This Article

Eşit, D., Bardak, A. (2026). Abū Isḥāq al-Shīrāzī’s Definition-Centered Critique of the Muʿtazila. RUSUH Uşak Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Dergisi, Cilt: 6 Sayı: 1, 1–28. https://doi.org/10.71083/rusuhder.1931167

📄 Full Text PDF Viewer

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

References (62)

  1. Akın, Murat. “Ebû İshâk eş-Şîrâzî’nin Akâide Dair İki Eseri ve Kelâmî Görüşleri”. Diyanet İlmi Dergi 57/1 (Ocak 2021), 349-377. https://doi.org/10.61304/did.766665.
  2. Akkurt, Hüseyin. Ebû İshâk eş-Şîrâzî’nin İcmâ Anlayışı. Adana: Çukurova Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2017.
  3. Akman, Mustafa. “Ebû Nasr İbnü’l-Kuşeyrî (ö. 514/1120)”. Klasik Dönem Eş‘arî Kelamcıları. ed. Mustafa Akman. İstanbul: İz Yayıncılık, 2025.
  4. Akman, Mustafa. Celâleddin ed-Devvânî’nin Kelâm Sistemi. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2017.
  5. Aktaş, Mehmet. Tanım veya Hakikat: Cüveynî'nin Kelâm Sisteminin Analizi İstanbul: Ketebe Yayınları, 2021.
  6. Akyol, Abdulhakim. Ebû İshâk eş-Şîrâzî’nin Kıyas Anlayışı. Mardin: Mardin Artuklu Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
  7. Arıkaner, Yusuf. Abdülkâhir el-Bağdâdî'de Kelâm–Mantık İlişkisi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2024.
  8. Apaydın, Hacı Yunus. “Fıkıh İlmini Yeniden Düşünmek ya da Fıkhın Dünü, Bugünü ve Yarını”. Rize İlahiyat Dergisi. 30 (01 Aralık 2025): 119-134. https://doi.org/10.32950/rid.1785931.
  9. Baġdâdî, Ebû Manṣûr 'Abdulḳāhir b. Ṭâhir b. Muḥammed et-Temîmî. el-Farḳ beyne’l-fıraḳ. Kâhire: Mektebetu İbn-i Sîna, ts.
  10. Baġdâdî, Ebû Manṣûr 'Abdulḳāhir b. Ṭâhir b. Muḥammed, ‘İyâru’n-naẓar fî 'ilmi’l-cedel. Kuveyt: Esfâr, 2019.
  11. Bâḳıllânî, Ebû Bekr Muḥammed b. Ṭayyîb. Temhîdu’l-evâil fi’r-redd ale’l-Mulḥide ve’l-Mu'aṭılla ve’r-Râfıḍa ve’l- Ḫavâric ve’l-Mu'tezile. thk. Muḥammed 'Abdulhâdî Ebû Ride-Maḥmud Muḥammed el- Ḫudayrî. Kâhire: Dâru’l-Fikri’l-Arabî, 1987.
  12. Bâḳıllânî, Ebû Bekr Muḥammed b. Ṭayyîb. Kitâbu Temhîdi’l-evâil ve’t-telḫîsi’d-delâil. Beyrût: Mektebetu’s- S̱eḳāfiyye, 1957.
  13. Bardak, Ahmet. “Ebu Bekr es-Sıkıllî’nin el-Hudûd’u Bağlamında Eş‘arîlikte Kavram İnşası”. Sosyal Bilimlerde Güncel Çalışmalar-2. 5-27. Ankara: İksad Publishing House, 2023.
  14. Bardak, Ahmet. “İbn Fûrek’in el-Hudûd fi’l-Usûl Adlı Eserindeki Kelâmî Kavramlar”. Marife Dini Araştırmalar Dergisi 19/2 (Aralık 2019), 415-440. https://doi.org/10.33420/marife.592749.
  15. Bâcî, Ebu’l-Velîd Suleymân b. Ḫalef b. Sa‘d, el-Ḥudûd fi’l-uṣûl. Beyrût: Dâru’l-Kutubi’l-'İlmiyye, 2002.
  16. Bedir, Murteza. “Kelâmcı ve Fıkıhçı Usul Geleneklerine İlişkin Bazı Eleştirel Mülâhazalar”. İslâm Araştırmaları Dergisi 29 (2013), 65-97.
  17. Belḫî, Ebu’l-Ḳāsım 'Abdullâh b. Aḥmed b. Maḥmûd el-Ka‘bî. 'Uyûnu’l-mesâil ve‘l-cevâbât. thk. Râcih 'Abdulḥamid Said Kurdî - Hüseyin Hansu. Amman: Dâru’l-Hamîd, 2014.
  18. Belḫî, Ebu’l-Ḳāsım ‘Abdullâh b. Ahmed b. Maḥmûd el-Ka‘bî, Kitâbu’l-Maḳālât ve meʿâhû ʿuyûnu’l-mesâʾil ve’l-cevâbât, thk. Hüseyin Hansu vd. İstanbul: Dâru’l-Feth, 1430.
  19. Berg, Bruce L,-Lune, Howard. Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. çev. Eren Can Aybek Konya: Eğitim Yayınevi, 2019.
  20. Bulğen, Mehmet. “Cevher-Araz Teorisi (Kelâm Geleneği)”. Metafizik, haz. Ömer Türker. 2/541-586. İstanbul: Ketebe, 2021.
  21. Creswell, John W., Nitel Araştırma Yöntemleri. çev. Mesut Bütün - Selçuk Beşir Demir. Ankara: Siyasal Kitabevi, 2021.
  22. Cuveynî, İmâmu’l-Ḥarameyn Ebu’l-Meâlî 'Abdulmelik b. 'Abdillâh. Kitâbu’l-İrşâd. Kahire: Mektebetu’l- Ḫâncî, 1950.
  23. Deniz, Şakir. Şâfiî Usûlünde Hadis/Sünnet -Ebû İshâk eş-Şîrâzî (V. 476/1083) örneği-. Siirt Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2025.
  24. Eşit, Davut. “İlk Fıkıh Usûlü Sözlüğü: el-Hudûd fi’l-Usûl”. İhya Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi 5/2 (24 Temmuz 2019), 359-382. https://dergipark.org.tr/tr/pub/ihya/565907
  25. Eşit, Davut. Şâfi’î Fıkıh Usûlünün Gelişimi. Ankara: Ankara Okulu, 2019.
  26. Evdüzen, Osman Said. Memzuc Usul Yazımının Mahiyeti ve Hanefi Usulünün Dönüşümü. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Doktora Tezi, 2025.
  27. Erzi, Mesut. Mu’tezile’de Varlık, Akıl ve Dil Kâdî Abdülcebbâr Özelinde Bir Analiz. İstanbul: İFAV Yayınları, 2024. Gider, Muhammed Mensur. Ebû İshâk eş-Şîrâzî’nin Nesih Anlayışı. Diyarbakır: Dicle Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2022.
  28. Gün, Faruk. “Naẓratun Naḳdiyye ‘alā Fehmi’l-Ḳāḍî ‘Abdilcebbâr li’ṣ-Ṣıfâti’l-Fi‘liyye ve’s-S̱ubûtiyye min Manẓûri Ehli’s-Sünne”. Universal Journal of Theology 9/1 (1 Haziran 2024), 40-69. https://doi.org/10.56108/ujte.1500605
  29. Gün, Faruk. “Kelam İlminde İllet-Ma’lûl İlişkisi/Nedensellik: Şerhü’l-Mevâkıf Örneği”. Türkiye İlahiyat Araştırmaları Dergisi 8/3 (Eylül 2024), 562-583. https://doi.org/10.32711/tiad.1509897.
  30. İbn ‘Asâkir, Ebu’l-Ḳāsım ‘Alî b. Ḥasen b. Hibetillâh ed-Dımaşḳî. Tebyînu kezibi’l-mufteri fîmâ nuṣibe ile’l-İmâm Ebi’l-Ḥasen el-Eş’arî. Beyrût: Dâru Kitâbi’l-‘Arabî, 1984.
  31. İbn Fûrek, Ebû Bekr Muḥammed b. Ḥuseyn el-Asbahanî. Kitâbu’l-Ḥudûd fî’l-uṣûl (el-Ḥudûd ve’l-muvâḍa‘ât). Beyrût: Dâru’l-Ġarbi’l-İslâmî, 1999.
  32. İbn Kesîr, Ebu’l-Fidâ’ ‘İmâduddîn ‘İsmâ‘il b. Ömer. Ṭabaḳâtu’l-fuḳâhâi’ş-Şâfi‘îyyîn. B.y.: Mektebu’- S̱eḳāfeti’d-Dîniyye, 1993.
  33. İbn Teymiyye, Ebu’l-'Abbâs Taḳıyyuddîn. Der’u te‘âruḍi’l-‘aḳl ve’n-naḳl ev muvâfaḳâtu ṣaḥîḥi’l-menḳûl li-ṣarîḥi’l-ma’ḳûl. 5 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Kutubi’l-‘İlmiyye, 2009.
  34. İltaş, Davut. “Fıkıh Usulü Yazımında ‘Kelamcılar Yöntemi ve Fakihler Yöntemi’ Ayrımlaşmasının Mahiyeti Üzerine”. bilimnâne 17 (2009/2), 65-95.
  35. el-Ḳāḍî 'Abdulcebbar, Aḥmed b. 'Abdilcebbâr el-Hemedânî. el-Muġni ebvabi’t-tevḥid ve’l-'adl. thk. Muḥammed Ali Neccâr -Taha Ḥuseyn-İbrâhîm Medkur. Kahire: y.y., 1965.
  36. el-Ḳāḍî 'Abdulcebbar, Aḥmed b. 'Abdilcebbâr el-Hemedânî, Şerḥu’l-Uṣûli’l-ḫamse. thk. 'Abdulkerim Osman. Kahire: Mektebetu Vehbe, 1996.
  37. el-Ḳāḍî 'Abdulcebbar, Aḥmed b. 'Abdilcebbâr el-Hemedânî. Ḥudûdü’l-elfâẓ. nşr. Serkan Çetin- Ulvi Murat Kılavuz. “Mu‘tezilî Tanımlar Literatürünün Kayıp Halkası: Kādî Abdülcebbâr’ın Ḥudûdü’l-elfâẓ’ı –İnceleme ve Neşir–". Kader 2/1 (2023), 59-78. https://doi.org/10.18317/kaderdergi.1283664
  38. Kalaycı, Mehmet. “Eşarîliğin Tarihsel Arka Planı: Küllabîlik”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 52/2 (2010), 399- 431. https://doi.org/10.1501/Ilhfak_0000001050
  39. Karasar, Niyazi. Bilimsel Araştırma Yöntemi: Kavramlar-İlkeler-Teknikler. Ankara: Nobel Yayınları, 2012.
  40. Kıral, Bilgen. “Nitel Bir Veri Analizi Yöntemi Olarak Doküman Analizi”. Siirt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 8/15 (2020), 170-189.
  41. Koca, Mehmet Ali. “Mâdumun Şey’iyyeti Teorisi. Metafizik. haz. Ömer Türker. 2/613-631. İstanbul: Ketebe, 2021. Kur’ân Yolu. Erişim 2 Ocak 2026. https://kuran.diyanet.gov.tr
  42. Nesefî, Ebu’l-Mu'în. Tebṣiratu’l-edille fî uṣûli’d-dîn. thk. Hüseyin Atay. Ankara: Türkiye Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2004.
  43. Nîsâbûrî, Ebû Reşîd. el-Mesâil fi’l-ḫilâf beyne’l-Baṣriyyîn ve’l-Baġdâdiyyîn. thk. Rıdvan es-Seyyid. Beyrût: Ma‘hedu’l-İnmâi’l-'Arabî, 1979.
  44. Nisâbûrî, Ebû Reşîd - Ṣaġânî Ebû Ṣa‘îd. Kitâbu Ḥudûdi’l-elfaẓ. thk. Osman Şimşek – Yusuf Arıkaner. Ankara: İlahiyât, 2023.
  45. Serim, Fatma. Ebû İshâk eş-Şîrâzî’nin en-Nüket adlı Eserinde Ebû Hanîfe’ye Nikâh ve Talâk Konularında Nisbet Edilen Görüşlerin Tahkik ve Değerlendirilmesi. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
  46. Ṣıḳıllî, Ebû Bekr Muḥammed b. Sâbık. Kitâbu’l-Ḥudûdi’l-kelâmiyye ve’l-fıḳhiyye ‘alâ re’yi Ehli’s-Sunneti’l-Eş‘ariyye. Tunus: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 2008.
  47. Soufi, Youcef L. The Rise of Critical Islam: 10th–13th Century Legal Debate. Oxford: Oxford University Press, 2023.
  48. Suhail, E.M. Muhammed. Theological Thoughts of Abu Ishaq al-Shirazi with Special Reference to Kitab al-Isharah ila Madhhab Ahl al-Haqq. Kuala Lumpur: International Islamic University Malaysia, Yüksek Lisans Tezi, 2012.
  49. Subkî, Tâcuddîn ʿAbdulvehhâb b. Taḳıyyuddîn es-Subkî. Ṭabaḳâtu’ş-Şâfiʿiyyeti’l-kubrâ. thk. Maḥmûd Muḥammed et-Ṭenâḥî -ʿAbdulfettâḥ Muḥammed el-Ḥulv. 10 Cilt. B.y.: Hicru li’t-Ṭıbâʿati ve’n-Neşri ve’t-Tevzîʿi, 2. Basım, 1413.
  50. Şimşek, Özkan. Geç dönem Muʿtezile kelâmında Yöntem. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2024.
  51. Şîrâzî, Ebû İsḥâḳ Cemâluddîn İbrâhîm b. ‘Alî b. Yûsuf. Kitâbu’l-Ḥudûd. Riyâd: Dâru Kenâiz li’n-Neşri ve’t-Tevzî’, 2021.
  52. Şîrâzî, Ebû İsḥâḳ Cemâluddîn İbrâhîm b. ‘Alî b. Yûsuf. Mu‘teḳedu Ebî İsḥâḳ (Şerḥu’l-Luma‘ ile birlikte). Thk. 'Abdulmecîd et-Turkî. 2 Cilt. Tunus: Dâru’l-Ġarbi’l-İslâmî, 2012.
  53. Şîrâzî, Ebû İsḥâḳ Cemâluddîn İbrâhîm b. ‘Alî b. Yûsuf. Ṭabaḳâtu’l-fuḳahâ’. Beyrût: Dâru’r-Râidi’l-‘Arabî, 1970.
  54. Şîrâzî, Ebû İsḥâḳ Cemâluddîn İbrâhîm b. ‘Alî b. Yûsuf. el-Luma' fî usûli’l-fıḳh. Beyrût: Dâru’l-Kutubi’l-'İlmiyye, 2003.
  55. Şîrâzî, Ebû İsḥâḳ Cemâluddîn İbrâhîm b. ‘Alî b. Yûsuf. Şerḥu’l-Luma‘. Thk. 'Abdulmecîd et-Turkî 2 Cilt. Dâru’l-Ġarbi’l-İslâmî, Tunus 2012
  56. Ulutaş, Yasin. “Erken Dönem Bilgi Tartışmaları: ‘El-Mesâil Ve’l-Cevâbât’ Örneği”. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 45 (Haziran 2025), 27-43. https://doi.org/10.35209/ksuifd.1626968.
  57. Ünver, Ahmet Numan. Fıkıh İlminde Cedel Yönteminin Kullanımı (Ebû İshâk eş-Şîrâzî örneği). Sakarya: Sakarya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2018.
  58. Ünverdi, Veysi. “Mu'tezile’nin İnanç Sistemi; Usûl-i Hamse/Beş İlke ve Arka Planı”. Artuklu Akademi 4/2 (Aralık 2017), 1-28. https://izlik.org/JA76MJ88RD.
  59. Üzüm, İlyas. "Kaderiyye". Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 21/64-65İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
  60. Yıldız, Metin. Kelâm Kozmolojisi Mu‘tezilenin Âlem Anlayışı. İstanbul: Endülüs Yayınları, 2020.
  61. Cuveynî, İmâmu’l-Ḥarameyn Ebu’l-Meâlî 'Abdulmelik b. 'Abdillâh. Kitâbu’l-İrşâd. Kahire: Mektebetu’l- Ḫâncî, 1950.
  62. Şîrâzî, Ebû İsḥâḳ Cemâluddîn İbrâhîm b. ‘Alî b. Yûsuf. Mu‘teḳedu Ebî İsḥâḳ (Şerḥu’l-Luma‘ ile birlikte). Thk. 'Abdulmecîd et-Turkî. 2 Cilt. Tunus: Dâru’l-Ġarbi’l-İslâmî, 2012.