AI Summary & Key Takeaways
AI InsightKaşgarlı Mahmud likewise records cognate forms, including yıd ‘smell’, yıdımak ‘to emit odor’, yıdıg ‘stinking’, yıdlamak ‘to smell’, and yıdlanmak ‘to give off odor, especially of meat’ In this study, we aim to evaluate the place of the concept of ‘smell’ in Turkic civilization by taking the Uzbek Turkic word hid as our point of departure.
📌 3 Key Takeaways
Abstract
Uzbek Turkic, which is the cultural and literary heir of Orkhon Turkic and Old Uyghur Turkic, continues to carry many archaic linguistic features in its structure. One of these features is the change of Old Turkic words containing the phoneme /d/ into forms with /y/: such as adak > ayak, kadgu > kaygu, ked- > kiy-, adıg > ayı… the /d/ sound has turned into /y/ in accordance with the general Turkic rule. Among these, there is one word that did not shift to /y/. This word is hid, meaning ‘smell’ Unlike other Turkic dialects, Uzbek Turkic has the words hid, is, bo‘y, sassiğ, which mean smell. Among these, sassiğ ( hıdıg > hıdı > hıd, and later became hid in accordance with the phonetic rules of Uzbek Turkic. In Old Turkic, a number of derivatives were formed from the base yıdıg. One such derivative is yiyi, identified in the Tarama Sözlüğü as one of the words meaning ‘smell’. From this root, the forms yiydin (putrid, foul-smelling), yiyir (ill-smelling), yiyitmek (to cause something to smell), and the compound yiyi duymak (to detect a smell) were historically attested. Kaşgarlı Mahmud likewise records cognate forms, including yıd ‘smell’, yıdımak ‘to emit odor’, yıdıg ‘stinking’, yıdlamak ‘to smell’, and yıdlanmak ‘to give off odor, especially of meat’ In this study, we aim to evaluate the place of the concept of ‘smell’ in Turkic civilization by taking the Uzbek Turkic word hid as our point of departure.
Özet
Köktürkçe ve Eski Uygur Türkçesinin kültürel ve edebî mirasçısı olan Özbek Türkçesi birçok eski dil özelliğini yapısında taşımaya devam etmektedir. Bu özelliklerden biri de Eski Türkçedeki /d/ sesi taşıyan sözcüklerin /y/ye dönüşmüş şekilleridir: adak > ayak, kadgu > kaygu, ked- > kiy-, adıg > ayı… gibi sözcüklerde /d/ sesi genel Türkçe kurala uygun olarak /y/’ye dönüşmüştür. Bunlar içinde /y/’ye dönüşmeyen bir sözcük vardır. Bu sözcük hid “koku” sözcüğüdür. Özbek Türkçesinde diğer Türk lehçelerinden farklı olarak koku anlamına gelen hid, is, bo‘y, sassiğ kelimeleri bulunmaktadır. Bunlardan sassiğ ( hıdıg > hıdı > hıd şeklinde gelişim çizgisine sahiptir. Daha sonra da Özbek Türkçesindeki fonetik kurala uygun olarak hid şeklini almıştır. Eski Türkçede yıdıg sözünden çeşitli sözcükler türetilmiştir. Bu sözcüklerden biri de yiyi kelimesidir. Yiyi – Türkiye Türkçesi Tarama Sözlüğüne göre “koku” anlamına gelen kelimelerden biridir. Bu kelimeden türemiş olan yiydin (kokmuş, kokuşmuş), yiyir (pis kokulu), yiyitmek (kokutmak) kelimeleri ve yiyi duymak (koku almak) birleşiği de bir zamanlar kullanılmıştır. Kaşgarlı Mahmut ise bunlarla ilgili olan şu kelimeleri aktarıyor: yıd (koku), yıdımak (kokmak), yıdıg (kokuşmuş), yıdlamak (koklamak) yıdlanmak (et vb. şeylerin kokması)... Biz de bu çalışmamızda Özbek Türkçesindeki hid kelimesini esas alarak, koku kavramının Türk uygarlığındaki yerini değerlendirmeye çalışacağız.