AI Summary & Key Takeaways
AI InsightBy examining the localized reproduction of a universal archetype, the study makes an original contribution at the intersection of cultural history and literary analysis.
📌 3 Key Takeaways
Abstract
This article analyzes the trickster figure Amr-i Ayyar, found in literary and folkloric narratives of the Islamic world, through the genres of cenkname and Hamzaname within the Ottoman literary tradition, and inspired by the historical companion Amr b. Umayya’s universal trickster traits—such as cunning, agility, and boundary-defying behavior—are examined through comparative textual examples. Amr-i Ayyar’s physical description (short stature, beardlessness) is discussed within the framework of Ottoman physiognomy (kıyafet ilmi), revealing how these features were linked to deceitfulness and how they echo familiar types in Turkic-Islamic culture, such as Köse or Aldar Köse. His ability to disguise himself is highlighted as a means to ridicule enemies and introduce humor into the texts. At the same time, thievery is interpreted not merely as theft but as a performative act. The study also explores his proverbial repertoire, his presence in Alevi-Bektashi rituals, and his veneration as a pir (spiritual guide) by various groups, illustrating his layered cultural significance and continuity within Ottoman collective memory. Text analysis method was used as the method in the study. Ultimately, the article argues that with his dual nature—both sacred and transgressive—Amr-i Ayyar stands out as a notable trickster figure in Ottoman literature. By examining the localized reproduction of a universal archetype, the study makes an original contribution at the intersection of cultural history and literary analysis.
Özet
Bu makale, İslam coğrafyasının edebî-folklorik anlatılarında yer alan oyunbaz (trickster) figürü Amr-ı Ayyâr’ı, Osmanlı edebiyat geleneğinin cenkname ve Hamzanâme türleri üzerinden analiz etmektedir. Sahabe Amr b. Ümeyye’den esinlenerek kurgulanmış karakterin kurnazlık, çeviklik ve sınır tanımazlık gibi evrensel trickster özellikleri, metinlerden alınan örneklerle karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. Amr-ı Ayyâr’ın fiziksel tasviri (kısa boy, köselik) Osmanlı kıyafet ilmi bağlamında değerlendirilerek, bu özelliklerin hilekârlıkla ilişkilendirilişi ve Türk kültüründeki Köse/Aldar Köse gibi tiplerle benzeşen yönleri ortaya konulmuştur. Ayrıca, karakterin kılık değiştirme yeteneğinin düşmanı küçük düşürme işlevi ve metinlere kattığı mizahî boyut vurgulanmış; hırsızlık eylemi ise tüm becerilerini sergilediği bir performans olarak yorumlanmıştır. Çalışmada, Amr-ı Ayyâr’ın deyimleşmiş olağanüstü dağarcığı, Alevi-Bektaşi ritüellerindeki varlığı ve çeşitli zümrelerce pir kabul edilişi gibi çok katmanlı kültürel izler, Osmanlı toplumsal hafızasındaki sürekliliği göstermek amacıyla ele alınmıştır. Çalışmada yöntem olarak metin analizi yöntemi kullanılmıştır. Sonuç olarak, Amr-ı Ayyâr’ın kutsal ile sınır tanımazlık arasındaki ikili yapısıyla Osmanlı edebiyatının dikkat çekici bir oyunbaz figürü olduğu savunulmuştur. Evrensel bir figürün Osmanlı bağlamında yeniden üretimini inceleyen bu çalışma, kültür tarihi ve edebiyat incelemeleri kesişiminde özgün bir katkı sunmaktadır.