Journals / Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi / 2025 / Sayı: 46

An Evaluation of the Notion of Homeland in Sufi Thought

Tasavvufî Düşüncede Vatan Kavramı Üzerine Bir Değerlendirme

Edibe Boyraz(YOZGAT BOZOK ÜNİVERSİTESİ)0000-0002-2388-5855
Pages
220–244
Publication Date
2025-12-31
🏛️Bibliographic metadata and full text access for this article are provided via DergiPark.
DergiPark Record ↗
✨

AI Summary & Key Takeaways

AI Insight
⚡ TL;DR(Too Long; Didn't Read)

This study employs a method of conceptual analysis and it aims to offer a comprehensive assessment of the concept of homeland in Sufism together with all the semantic patterns associated with it.

📌 3 Key Takeaways

🎯
Objective & Hypothesis:Although the concept of homeland is generally understood as the place where a person lives and develops a sense of belonging, in Sufism it is transferred to the metaphysical realm.
📊
Key Findings & Data:In Sufi thought, the concept of homeland implies memory and being on a journey, and it also carries with it a claim: being separated from one's homeland requires the person to remember their origins, accept their alienation, and undergo a transformation in order to return to that homeland.
💡
Conclusion & Impact:This study employs a method of conceptual analysis and it aims to offer a comprehensive assessment of the concept of homeland in Sufism together with all the semantic patterns associated with it.
🔬Design:Araştırma Makalesi
📍Scope:Comprehensive Sample
⚙️Variables:Tasavvuf · Vatan · Aslî Vatan

Abstract

Although the concept of homeland is generally understood as the place where a person lives and develops a sense of belonging, in Sufism it is transferred to the metaphysical realm. The richness of the concept of homeland in Sufi thought has led to it being associated with various other concepts; acquiring a multi-layered structure, this term has also begun to be associated with different meanings. In Sufism, the understanding of homeland is shaped within the framework of the Covenant of Alast, giving rise to the fundamental concept of the “original homeland” (al-waṭan al-aṣlī) and leading to a rethinking of homeland in this context. In Sufi thought, the concept of homeland implies memory and being on a journey, and it also carries with it a claim: being separated from one's homeland requires the person to remember their origins, accept their alienation, and undergo a transformation in order to return to that homeland. The notion of homeland derives its meaning through the reference to estrangement (ghurba), and, in this framework, journey and movement bring with them feelings of love and longing for the place one desires to reach. Considering the temporal and spatial movement of humans in this world, the Sufi perspective, shaped by feelings of love and longing and based on the concept of the true homeland, gives new meaning to the pilgrimage and the journey/worship it requires. This study will examine how the concept of homeland is expressed in Sufism, both at a concretely and metaphysically. Accordingly, in Sufi thought, when the concept of homeland is considered as the home where a person lives, it essentially points to the person's identity and essence. Homeland can be symbolized by everything that people find appealing and long for, and it can evoke death and the afterlife, which is man's true homeland. In Sufism, the notion of homeland, together with the Covenant of Alast, can provide the basis for the concept of the original homeland, while, through the cycle of “remembrance,” it can also be associated with dhikr and with repentance (tawba) as an act of return/transformation. This study will first address the concept of homeland in terms of home and homeland, and then narrow its scope to the original concept of homeland in Sufi thought. In this context, the work will focus on the themes of journey, love and longing for the homeland, and death, each signifying a return to home or essence, to the dwelling place of divine unity (tawḥīd), and to servitude. Finally, the aspects of repentance (tawba) and remembrance (dhikr) as acts relating to servitude (ʿubūdiyya) and to the understanding of homeland within the context of divine unity (tawḥīd) will be examined. Concepts considered to accompany the notion—such as home, journey, estrangement (ghurba), love, longing, unity (tawḥīd), death, repentance, and remembrance—will also be addressed. This study employs a method of conceptual analysis and it aims to offer a comprehensive assessment of the concept of homeland in Sufism together with all the semantic patterns associated with it.

Özet

Vatan kavramı genel itibariyle içinde yaşanılan, aidiyet geliştirilen bir yer olarak telakki edilmekle birlikte tasavvufta vatan olgusu literatürde yer bulduğu anlam bağlamının ötesinde metafizik alana da taşınmıştır. Vatan kavramının tasavvufî düşüncede vadettiği zenginlik, onun farklı kavramlarla beraber zikredilmesi ile sonuçlanmış, aynı zamanda kavram, kazandığı çok katmanlı yapı sayesinde çeşitli anlam altyapıları ile birlikte zikredilir hale gelmiştir. Söz gelimi tasavvufta vatan anlayışı “Elest mîsâkı” çerçevesinde şekillenerek bu minvalde ortaya konulan en temel düşünce olarak “aslî vatan” mefhumunu doğurmuş ve vatan anlayışının bu bağlamda düşünülmesine neden olmuştur. Tasavvufî düşüncede vatan kavramı hatırlamayı, yolculuk halinde olmayı ima etmekte ve dolayısıyla bir iddiayı da beraberinde getirmiş olmaktadır. Zira vatanından ayrı kalma durumu geldiği yeri hatırlamayı, hatırlamak gurbette olduğunu iddia etmeyi ve bununla beraber yeniden vatana ulaşmak üzere değişim/dönüşüm halinde olmayı gerektirmektedir. Vatan kavramı, gurbet referansı ile anlam kazanırken yolculuk ve hareket halinde olmayı, varılması arzulanan yere karşı duyulan sevgi ve özlem duygularını beraberinde getirmektedir. İnsanın bu dünya üzerindeki zamansal ve mekânsal hareketi göz önünde bulundurulduğunda, aslî vatana ve aynı zamanda aslî vatan anlayışına dayalı bir bakış açısıyla hac yolculuğuna/ibadetine karşı geliştirilen, sevgi ve özlem duyguları ile örülü sûfî bakış açısı bu minval üzere yeniden mâna kazanmaktadır. Çalışmada tasavvufta vatan anlayışının hem olgusal hem de metafizik çerçevede nasıl karşılık bulduğu tartışılacaktır. Buna göre, tasavvufî düşüncede vatan kavramı, üzerinde yaşanılan toprak parçası veya ev tasavvuru ile esasen insanın benliğine ve özüne işaret edebilir. Vatan, insana sevdirilen ve insanın fıtrat gereği özlem duyduğu her şeyle sembolize edilebilir ve aynı zamanda ölümü ve insanın asıl vatanı olan ahiret yurdunu çağrıştırabilir. Tasavvufta vatan olgusu, “Elest mîsâkı” ile birlikte aslî vatan mefhumuna temel teşkil edebildiği gibi, “hatırlama” döngüsü üzerinden zikir ve bir dönüş eylemi olarak tevbe ile de ilişkilendirilebilir. Bu çalışmada vatan kavramı öncelikle ev ve yurt anlamları ile geniş bir bakış açısıyla ele alınacak, akabinde tasavvufî düşüncede aslî vatan mefhumu ile çerçeve daraltılacak; vatan ve yolculuk, vatan sevgisi ve özlemi, vatan ve ölüm başlıkları altında eve/öze, tevhid yurduna ve kulluğa dönüş, çalışmanın odak noktasını teşkil edecektir. Son olarak tevbe ve zikir eyleminin tevhid bağlamında kulluğa ve vatan anlayışına bakan yönü değerlendirilecektir. Tasavvufta vatan kavramına eşlik ettiği düşünülen ev, yolculuk, gurbet, sevgi, özlem, tevhid, ölüm, tevbe ve zikir gibi kavramlara da ilgili başlıklarda yer verilecektir. Çalışmamız kavram analizi yöntemine dayalı olup bu bağlamda tasavvufta vatan kavramı ve bu kavramla ilişkilendirilen tüm anlam örüntüleri hakkında kapsamlı bir değerlendirmeyi amaç edinmektedir.

🔖

Cite This Article

Boyraz, E. (2025). An Evaluation of the Notion of Homeland in Sufi Thought. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Sayı: 46, 220–244. https://doi.org/10.35209/ksuifd.1734181

📄 Full Text PDF Viewer

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

References (68)

  1. Aclûnî, İsmail b. Muhammed. Keşfü’l-hafâ Halk Arasındaki Rivayetlerin İlmî Değeri. çev. Mustafa Genç. 4 Cilt. İstanbul: Beka Yayıncılık, 2019.
  2. Akpınar, Burhan - Ersözlü, Zehra Nur. “Görme ve Koklama Duyularının Bilişsel Öğrenme Sürecindeki Rollerinin Karşılaştırılması”. Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi 3/2 (01 Haziran 2008), 42-53.
  3. Altaytaş, Muhammet. “İslâmî Zâviyeden Mehmet Akif’te Vatan, Millet ve Tarih Şuuru”. Osmanlı İlim, Düşünce ve Sanat Dünyasında Balkanlar (İlmî Toplantı), 387-408. İstanbul: İslâmî İlimler Araştırma Vakfı (İSAV) Yayınları, 2014.
  4. Aşan, Aziz. “Vatan Muhabbeti, Say ve Gayret, İlim”. e-Şarkiyat: İlmî Araştırmalar Dergisi 5/9 (2013), 148-162.
  5. Attâr, Ferîdüddin. Kuş Dili (Mantıku’t-Tayr). çev. Yaşar Keçeci. İstanbul: Kırkambar Yayınları, 1998.
  6. Bağdâdî, Cüneyd. Resâilü’l-Cüneyd. thk. Ali Hasan Abdulkâdir. Kahire: Dârü’l-Kütübi’lMısriyye, 1988.
  7. Bilgiseven, Amiran Kurtkan. “Türk-İslam Felsefesi Tarihinin ‘Vatan ve Sıla’ Kavramları”. Türk Dünyası Araştırmaları 176 (2008), 11-14.
  8. Buhârî, Ebû Abdullah Muhammed b. İsmâil. Sahihu’l-Buhârî. Riyad: Darü’s-Selam, 1999.
  9. Bursevî, İsmail Hakkı. Kitâbüʼn-Netîce: Bursevîʼnin Vâridâtı ve Şerhleri. çev. Ali Namlı. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2019.
  10. Bursevî, İsmail Hakkı. Kur’an Meâli ve Tefsiri. İstanbul: Erkam Yayınları, 2010.
  11. Bursevî, İsmâil Hakkı. Şerh-i Rümuzât-ı Hacı Bayram Velî Çalab’ım Bir Şâr Yaratmış. çev. Suat Ak. İstanbul: Büyüyenay Yayınları, 2022.
  12. Cebecioğlu, Ethem. Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü. İstanbul: Ağaç Kitabevi Yayınları, 5. Basım, 2009.
  13. Cengiz, Muammer. “Tasavvuf Tarihinde Elest Mîsâkına Dair Yorumlar”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 5/50 (2017), 904-924.
  14. Christensen, Julia. No Home in a Homeland: Indigenous Peoples and Homelessness in the Canadian North. Vancouver: UBC Press, 2017.
  15. Cürcânî, Ali İbn Muhammed es-Seyyid eş-Şerîf. Kitâbü’t-Ta‘rîfât. Beyrut: Mektebetu Lübnan, 1985.
  16. Çağrıcı, Mustafa. “Vatan”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 42/563-564. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
  17. Çakmaklıoğlu, M. Mustafa. “Aslî Vatanda Ezelî Ben Olmak: Yunus Emre’nin Benlik Tasavvuru Üzerine Bir Tahlil”. Yunus Emre Sempozyumu, 157-185. Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi Yayınları, 2022.
  18. Çelik, Ramazan. “Yunus Emre, Ahmedî ve Kadı Burhaneddin Divanlarında ‘Vatan’ Mefhumu". Türk Akademik Araştırmalar Dergisi VIII/3 (2023), 1178-1199.
  19. Demirli, Ekrem. İbnü’l Arabî Metafiziği. İstanbul: Sufi Kitap, 2013.
  20. Demirli, Ekrem. “Yunus Emre’de İnsanın Kadimliği Sorunu: ‘Ezelî Vatanda İdik’”. Doğumunun 770. Yıldönümünde Uluslararası Yunus Emre Sempozyumu, 98-109. İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültürel ve Sosyal İşler Daire Başkanlığı Kültür Müdürlüğü Yayınları, 2010.
  21. Erzurumî, İbrahim Hakkı. Mârifetnâme. 4 Cilt. İstanbul: Bahar Yayınevi, 1978.
  22. Fahreddîn-i Irâkī. Lema’ât (Parıltılar). çev. Saffet Yetkin. İstanbul: MEB Yayınevi, 1963.
  23. Fîrûzâbâdî. Ebu’t-Tahir Mecduddin Muhammed b. Ya’kub b. Muhammed el-. el-Kamusu’l-Muhit. thk. Muhammed Naim. Beyrut: Müessesetu’r-Risale, 1426/2005.
  24. Gökbulut, Süleyman. “Tasavvuf Tarihinde Cüneydî Çizgi”. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 36/2 (2012), 169-200.
  25. Griffel, Frank. Al-Ghazālī’s Philosophical Theology. Oxford; New York: Oxford University Press, 2009.
  26. Güler, Feyza. “Şeyh Üftâde’nin Tasavvuf Anlayışında Aslî Vatan Düşüncesi ve Kaynakları”. Bülent Ecevit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9/2 (2017), 191-207.
  27. Hemedânî, Aynülkudât. Temhîdât Aşk ve Hakîkat Üzerine Konuşmalar. çev. Halil Baltacı. İstanbul: Dergah Yayınları, 2016.
  28. Hucvirî, Ali b. Osman Cüllâbî. Keşfu’l-Mahcûb (Hakikat Bilgisi). çev. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergah Yayınları, 2018.
  29. İbnü'l-Arabî. Fütühât-ı Mekkiyye. çev. Ekrem Demirli. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2007.
  30. İbnü'l-Arabî. Fusûsü’l-Hikem. çev. Ekrem Demirli. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2013.
  31. İbnü'l-Arabî. Tedbirat-ı İlahiyye Tercüme ve Şerhi. ed. Mustafa Tahralı. çev. Ahmed Avni Konuk. İstanbul: İz Yayıncılık, 1992.
  32. İbn Mâce, Muhammed b. Yezid. Sünenü İbn Mâce. thk. Şuayb Arnavut vd. 5 Cilt. Beyrut: Dâru’r-Risâleti’l-Âlemiyye, 1430/2009.
  33. İbn Manzur, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem b. Alî b. Ahmed el-Ensârî er-Rüveyfiî. Lisânü’lʿArab. Beyrut: Dâru Sâdır, 1414/1993.
  34. İbn Receb el-Hanbelî. Camiu’l-Ulum ve’l-Hikem. İstanbul: Polen Yayınları, 2016.
  35. İkbal, Muhammed. Esrar ve Rumuz. ed. Ali Nihad Tarlan. İstanbul: Sûfî Kitap, 2005.
  36. İkbal, Muhammed. Esrar-ı Hodi (Benliğin Sırları). çev. Ali Nihad Tarlan. İstanbul: Yenilik Basımevi, 1958.
  37. İmâm-ı Rabbânî. Mektûbât. çev. Hüseyin Hilmi Işık. İstanbul: Hakikat Kitabevi, 2017.
  38. İsfahânî, Râgıb el-. Mutluluğun Kazanılması (Tafsilü’n-Neşeteyn ve Tahsilü’s-Saadeteyn), çev. Mustafa Solmaz. İstanbul: Sûfî Kitap, 2018.
  39. İsfahânî, Râgıb el-. Müfredât: Kur’an Kavramları Sözlüğü. çev. Mustafa Yıldız. İstanbul: Çıra Yayınları, 2017.
  40. İskenderî, Atâullah. Hikem-i Atâiyye şerhi: el-muhkem fî şerhi’l hikem. ed. Tahir Galip Seratlı. çev. Kastamonulu Seyid Hafız Ahmed Mahir Efendi. İstanbul: Sûfî Kitap, 2010.
  41. İzzeddin Kâşânî. Tasavvufun Ana Esasları. çev. Hakkı Uygur. İstanbul: Kurtuba, 2010.
  42. Karagöz, İsmail - Fikret Karaman (ed.). Dinî Kavramlar Sözlüĝü. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlıǧı, 5. baskı., 2010.
  43. Kâşânî, Abdürrezzak. Tasavvuf Sözlüğü. çev. Ekrem Demirli. İstanbul: İz Yayıncılık, 2015.
  44. Kelâbâzî, Muhammed b. Ishāk Buhari. Doğuş Devrinde Tasavvuf (Taʿarruf). çev. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2014.
  45. Kemikli, Bilal. Sûfî Aşk ve Ölüm. İstanbul: Sütun Yayınları, 2. Basım, 2007.
  46. Kılıç, Mahmud Erol. Tasavvufa Giriş. İstanbul: Sûfî Kitap, 2012.
  47. Konuk, Ahmed Avni. Mesnevî-i Şerîf. haz. Mustafa Tahralı, Selçuk Eraydın, vd. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2008.
  48. Kur’ân Yolu. Erişim 2 Haziran 2025. https://kuran.diyanet.gov.tr
  49. Kuşeyrî, Abdülkerim. er-Risâletü’l-Kuşeyriyye. ed. Abdülhalim Mahmûd. Kahire: Matabe Müesseset dâre’l-şab, 1989.
  50. Küçük, Osman Nuri. Fihi Ma Fih Ekseninde Mevlana’nın Tasavvufî Görüşleri. Konya: Rumi Yayınları, 2006.
  51. Mevlânâ. Divan-ı Kebir: Seçmeler. çev. Şefik Can. İstanbul: Ötüken Yayınları, 2015.
  52. Mevlânâ. Mesnevî. çev. Veled İzbudak. İstanbul: MEB Yayınları, 1995.
  53. Mısrî, Niyazi. İrfan Sofraları (Mawâidu’l İrfan). çev. Süleyman Ateş. Ankara: Emel Matbaası, 1971.
  54. Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. nşr. Muhammed Fuâd Abdülbâkī. Kahire: 1374-75/1955-56.
  55. Nesâî, Ebû Abdurrahmân Ahmed b. Şu‘ayb en-. Sünenü’s-Suğrâ. thk. Abdülfettâh Ebû Gudde. Haleb: Mektebü’l-Matbû‘âti’l-İslâmiyye, hicri/1986.
  56. Nedvî, Abdu’l-Bârî en-. Kur’an ve Sünnet Işığında Tasavvuf ve Hayat. çev. Mustafa Ateş. İstanbul: İrfan Yayıncılık, 1996.
  57. Özer, Merve. “Va-Ta-Ne Kökünün Semantik Açıdan İncelenmesi ve ‘Vatan Sevgisi İmandandır’ Uydurma Rivayetinin Doğuşundaki Toplumsal ve Psikolojik Etkenler”. USVES: Uluslararası Sosyal Bilimler ve Eğitim Bilimleri Sempozyumu Tam Metin Kitabı, 708-723. Elazığ: Asos Yayınları, 2020.
  58. Özköse, Kadir. Tasavvuf ve Gönül Eğitimi (Ankara: Nasihat Yayınları, 2008), 171.
  59. Serrâc, Ebû Nasr. el-Lüma’ İslam Tasavvufu: Tasavvufla İlgili Sorular-Cevaplar. çev. H. Kâmil Yılmaz. İstanbul: Erkam Yayınları, 2016.
  60. Sühreverdî, Ömer ibn Muhammed. Gerçek tasavvuf (Avârifü’l-Meârif). çev. Dilaver Selvi. İstanbul: Semerkand, 2005.
  61. Şar, Selâhaddin. Tasavvufun Temel İlkeleri/İslam Tasavvufu. İstanbul: Toker Yayınları, 1991.
  62. Tatlı, Bekir. “Bir Mücadele Adamı Hasan Basri Çantay’daki (1887-1964) Vatan Sevgisinin Kur’ânî ve Nebevî Temelleri”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 15/1 (2015), 33-54.
  63. Uludağ, Süleyman. "Gurbet". Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 14/201. İstanbul: TDV Yayınları, 1996.
  64. Uludağ, Süleyman. Tasavvuf Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2012.
  65. Vett, Carl. Dervişler Arasında İki Hafta: Danimarkalı Parapsikoloğun 1925 Yılında İstanbul’daki Kelâmî Dergâhı’nda Tanıdığı Şeyh Esad Erbilli ve Menemen Olayları Üzerine Yayımladığı Anıları. çev. Ethem Cebecioğlu - Seda Darcan Çiftçi. İstanbul: Kaknüs Yayınları, 2017.
  66. Yûnus Emre. Divân (Seçmeler). haz. Mustafa Tatcı. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2021.
  67. Demirli, Ekrem. “Yunus Emre’de İnsanın Kadimliği Sorunu: ‘Ezelî Vatanda İdik’”. Doğumunun 770. Yıldönümünde Uluslararası Yunus Emre Sempozyumu, 98-109. İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültürel ve Sosyal İşler Daire Başkanlığı Kültür Müdürlüğü Yayınları, 2010.
  68. Griffel, Frank. Al-Ghazālī’s Philosophical Theology. Oxford; New York: Oxford University Press, 2009.