AI Summary & Key Takeaways
AI InsightIn conclusion, this work, which represents an original example of the Old Anatolian Turkish tafsīr literature, clearly warrants further academic investigation within the field of Qurʾānic studies.
📌 3 Key Takeaways
Abstract
This study aims to examine the manuscript work entitled Tafsīr-i Kurd Efendi, authored by Muḥammad b. ʿUmar al-Rūmī (931–996/1525–1588), known as Kurd Efendi, from the perspective of the discipline of Qurʾānic exegesis (ʿilm al-tafsīr). Preserved in a single extant manuscript copy consisting of two volumes and housed in the Berlin State Library, this work is a tafsīr written in Old Anatolian Turkish. In addition to being one of the earliest independent Turkish tafsīrs composed during the Ottoman period, the work is of particular importance in that it reflects the developmental stages of Old Anatolian Turkish—spanning the thirteenth to fifteenth centuries—within a Qurʾānic context. Although the first volume of the work has been the subject of several academic studies in the field of literature, it has not previously been examined independently from the standpoint of tafsīr studies. This situation points to a significant gap in understanding the tradition of Turkish Qurʾānic exegesis in the Ottoman period. As a result of this research, it has been determined that although the work is often described in the literature as an interlinear translation or a mere rendering of meaning (meal), a closer examination of its content indicates that it is more accurately characterized as a tafsīrī translation. Owing to the author’s position as a Halvetī shaykh, the tafsīr incorporates not only the ẓāhir (literal) meanings of Qurʾānic expressions but also ishārī and bāṭinī interpretations. The author displays a general tendency to particularize universal addresses by assigning them to specific groups or individuals, frequently refers to reports concerning the asbāb al-nuzūl, does not refrain from employing narratives associated with Isrāʾīliyyāt, includes traditions on the virtues of reciting particular sūrahs, and occasionally draws attention to variant readings (qirāʾāt). However, the work does not follow a methodological practice of identifying the sources and isnāds of the riwāyāt and historical reports cited. It is especially noteworthy that Kurd Efendi, after presenting the literal meaning of verses containing ḥurūf al-muqaṭṭaʿāt and oath expressions, immediately turns to ishārī interpretations. Indeed, despite the fact that such readings were not regarded as linguistically sound by earlier exegetes, he interprets verses 1–3 of Sūrat al-Tīn, following their literal meaning, as symbolically referring to the four rightly guided caliphs in accordance with their chronological order in the caliphate. This approach may be interpreted as an effort, within the Sunnī tradition to which the author belonged, to support the established order of the caliphate in response to Shīʿī claims. Furthermore, it is evident that the author benefited from classical exegetes of the formative period, most notably al-Samarqandī (d. 373/983), al-Bayḍāwī (d. 685/1286), and al-Nasafī (d. 710/1310). In conclusion, this work, which represents an original example of the Old Anatolian Turkish tafsīr literature, clearly warrants further academic investigation within the field of Qurʾānic studies.
Özet
Bu çalışma Kurd Efendi olarak bilinen Muhammed b. Ömer er-Rûmî’ye (931-996/1525-1588) ait olan “Tefsîr-i Kurd Efendi” adlı el yazması eseri tefsir ilmi açısından incelemeyi amaçlamaktadır. Berlin Devlet Kütüphanesi’nde iki cilt halinde kayıtlı tek yazma nüshası bulunan bu eser, Eski Anadolu Türkçesiyle kaleme alınmış bir tefsirdir. Eser, Osmanlı döneminde yazılan müstakil Türkçe tefsirlerin ilk örneklerinden biri olmasının yanında, XIII-XV. yüzyıllar arasını kapsayan Eski Anadolu Türkçesi’nin gelişim evrelerini Kur’an bağlamında yansıtması bakımından da önem arz etmektedir. Bu bağlamda eser, birinci cilt özelinde edebiyat alanında birkaç akademik çalışmaya konu olmuş, ancak tefsir ilmi açısından müstakil bir incelemeye tabi tutulmamıştır. Bu durum da Osmanlı dönemi Türkçe tefsir geleneğinin anlaşılması bakımından önemli bir boşluğa işaret etmektedir. Araştırma neticesinde literatürde eser, her ne kadar satır içi tercüme veya meal olarak zikredilse de içerik dikkate alındığında eserin tefsîrî bir tercüme olarak nitelendirilmesinin daha uygun olduğu anlaşılmaktadır. Müellifin Halvetî şeyhi olması hasebiyle tefsirinde lafızların zâhirî anlamlarının yanı sıra işârî ve bâtınî yorumlarına da yer verdiği, genel olarak umum olan hitapları belirli gruplara, şahıslara tahsis etmeye meyilli olduğu, ayetlerin sebeb-i nüzûlleriyle ilgili çok sayıda rivayete değindiği, İsrâiliyat’a dair haberlerin kullanılmasında bir sakınca görmediği, sûrelerin okunmasının faziletine dair rivayetlere yer verdiği ve zaman zaman kıraat farklılıklarına işaret ettiği tespit edilmiştir. Ancak eserde kullanılan rivayetlerin ve tarihi nakillerin kaynağını ve senedini belirtme gibi bir yöntem takip edilmemiştir. Kurd Efendi’nin özellikle hurûf-ı mukattaa’larda ve yemin ifadelerinde zâhirî anlamı verdikten hemen sonra işârî manalara yönelmesi dikkat çekicidir. Nitekim dilsel açıdan önceki müfessirler tarafından uygun görülmemesine rağmen, Tîn Sûresinin 1–3. âyetlerini zâhirî anlamlarının ardından işârî olarak dört halifeye, hilâfetteki sıralarına uygun biçimde yorumlamaktadır. Bu yaklaşım, müellifin mensup olduğu Sünnî geleneği, hilâfetin sırasına ilişkin tartışmalarda Şiî geleneğe karşı destekleme çabası şeklinde yorumlanabilir. Ayrıca müellif, istifade ettiği kaynaklara dair her ne kadar Beyzâvî (öl. 685/1286) ve Nesefî’yi (öl. 710/1310) ismen zikretse de başta Semerkandî (öl. 373/983) olmak üzeri klasik dönemdeki birçok müfessirin eserinden yararlandığı görülmektedir. Son olarak Eski Anadolu Türkçesi tefsir literatürünün özgün örneklerini yansıtan bu esere dair tefsir alanında akademik çalışmaların yapılmasının gerekli olduğu kanaati hâsıl olmuştur.