SavedAdd your journal

Journals / History Studies / 2026 / Cilt: 18 Sayı: 3

Regulatory Efforts of the Adana Reji Administration in Tobacco Control (1883–1925)

Adana Reji İdaresi’nin Tütünü Kontrol Altına Alma Çabaları (1883-1925)

Mustafa Dağ(Harran Üniversitesi)0000-0003-4571-8115
Pages
758–792
Publication Date
2026-10-14
🏛️Bibliographic metadata and full text access for this article are provided via DergiPark.
DergiPark Record ↗
✨

AI Summary & Key Takeaways

AI Insight
⚡ TL;DR(Too Long; Didn't Read)

Within this framework, the case of Adana provides a valuable field for understanding how tobacco monopoly practices were shaped by the dynamics between the imperial center and the provinces.

📌 3 Key Takeaways

🎯
Objective & Hypothesis:The Reji Company aimed both to protect the financial interests of the Ottoman Public Debt Administration (Düyûn-u Umûmiye) and to suppress smuggling by establishing control over tobacco.
📊
Key Findings & Data:Moreover, it aims to assess the significance of the Company, which held a 42-year monopoly privilege, in the context of both the Ottoman economy in general and the Adana economy in particular.
💡
Conclusion & Impact:Within this framework, the case of Adana provides a valuable field for understanding how tobacco monopoly practices were shaped by the dynamics between the imperial center and the provinces.
🔬Design:Araştırma Makalesi
📍Scope:Comprehensive Sample
⚙️Variables:Adana · Reji İdaresi · Tütün Kontrolü

Abstract

The Reji Company aimed both to protect the financial interests of the Ottoman Public Debt Administration (Düyûn-u Umûmiye) and to suppress smuggling by establishing control over tobacco. In line with this objective, it undertook efforts to regulate the production, trade, and consumption of tobacco. Adana was among the regions where these efforts were implemented. This study examines the specific practices of the Reji in Adana. It evaluates, through archival sources, the organizational structure of the Adana Reji Administration, its interactions with producers, consumers, merchants, and local authorities, as well as the control mechanisms enforced in cooperation with law enforcement forces. Focusing particularly on the challenges encountered by the Reji at the regional level in Adana and the forms of local resistance it faced, the article aims to shed light on the relationship between economic regulation and public order in the Ottoman Empire. The study also seeks to identify the problems the Company experienced with producers, consumers, merchants, and manufacturers as a result of its local operations. Moreover, it aims to assess the significance of the Company, which held a 42-year monopoly privilege, in the context of both the Ottoman economy in general and the Adana economy in particular. Within this framework, the case of Adana provides a valuable field for understanding how tobacco monopoly practices were shaped by the dynamics between the imperial center and the provinces.

Özet

Osmanlı İmparatorluğu’nda tütün imtiyazını üstlenmek üzere 27 Mayıs 1883 tarihinde kurulan Reji İdaresi, hem Düyûn-ı Umûmiyye İdaresi’nin mali çıkarlarını korumayı hem de tütünü kontrol altına alarak kaçakçılığı önlemeyi amaçlamıştır. Bu amaç doğrultusunda tütün üretimi, ticareti ve tüketimini kontrol altına alma girişiminde bulunmuştur. Bu girişimlerin icra edildiği yerler arasında Adana yer almıştır. Bu çalışma, Reji’nin Adana özelindeki uygulamalarını incelemektedir. Çalışmada, Adana Reji İdaresi’nin örgütsel yapısı, üreticiler, tüketiciler, tüccarlar ve yerel yöneticilerle olan ilişkileri, kolluk kuvvetleriyle iş birliği ile uyguladığı denetim mekanizmaları arşiv belgeleri ışığında değerlendirilmeye çalışılmıştır. Çalışmada özellikle Reji’nin Adana’da bölgesel düzeyde karşılaştığı zorluklara ve yerel direniş biçimlerine odaklanılarak, Osmanlı’da mali denetim ve kamu düzeni arasındaki ilişkiyi ortaya koymak hedeflenmiştir. İdare’nin bölgedeki uygulamalarından dolayı üretici, tüketici, tüccar ve imalatçılarla yaşamış olduğu sorunların neler olduğu saptanmaya çalışılmıştır. Ayrıca 42 yıllık tekel imtiyazını üstlenen İdare’nin, genelde Osmanlı, özelde ise Adana ekonomisi açısından öneminin ne olduğu ortaya konulmaya çalışılmıştır. Bu çerçevede Adana örneği, tütün tekeli uygulamalarının merkez-taşra dinamikleri bağlamında nasıl şekillendiğini anlamak açısından önemli bir saha sunmaktadır.

🔖

Cite This Article

Dağ, M. (2026). Regulatory Efforts of the Adana Reji Administration in Tobacco Control (1883–1925). History Studies, Cilt: 18 Sayı: 3, 758–792. https://doi.org/10.9737/historystudies.1699769

📄 Full Text PDF Viewer

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

References (118)

  1. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA) BOA. BEO. (Bāb-ı Âlі Evrak Odası).
  2. BOA. DH. İD. (Dâhiliye İdare).
  3. BOA. DH. İ. UM. (Dâhiliye İdare-i Umûmiye).
  4. BOA. DH. İ. UM. EK. (Dâhiliye İdare-i Umûmiye Ekleri).
  5. BOA. DH. EUM. KLU. (Dâhiliye Kalem-i Umûmi).
  6. BOA. DH. EUM. THR. (Dahiliye Tahrirat Kalemi).
  7. BOA. DH. MKT. (Dâhiliye Mektubi Kalemi).
  8. BOA. DH. TMIK. M. (Dâhiliye Muamelat).
  9. BOA. HR. İD. (Hariciye Nezâreti–İdare).
  10. BOA. İ. AS. (İrade Askeri).
  11. BOA. İ. HB. (İrade Harbiye).
  12. BOA. İ. ML. (İrade Mâliye).
  13. BOA. İ. MMS. (İrade Meclis-i Mahsus).
  14. BOA. İ. RSM. (İrade Rüsumat).
  15. BOA. İ. DH. (İrade-Dâhiliye).
  16. BOA. MV. (Meclis-i Vükelâ Mazbataları).
  17. BOA. ŞD. (Şûrâ-yî Devlet).
  18. BOA. Y. EE. (Yıldız Esas Evrakı).
  19. BOA. Y. PRK. OMZ. (Yıldız Orman, Mâadin ve Zirâat Nezâreti Maruzatı).
  20. BOA. Y. PRK. TNF. (Yıldız Ticaret ve Nâfia Nezâreti Maruzatı).
  21. BOA. Y. PRK. UM. (Yıldız Umumi).
  22. BOA. BCA. Başbakanlık “Muamelat Genel Müdürlüğü".
  23. Tercüman-ı Hakikat Gazetesi. “İdare-i Umûmiye, Memalik-i Mahruse-i Duhân İnhisarı” (3 Mart 1884), 4.
  24. Tarik Gazetesi. “Reji İdaresi Tarafından Vurud Eden İlan” (18 Mart 1884), 3.
  25. Tarik Gazetesi. “Reji İdaresi Tarafından Vurud Eden İlan” (29 Mart 1884), 4.
  26. Adana Vilâyet Salnamesi, Hicri: 1308.
  27. Adana Vilâyet Salnamesi, Hicri: 1309.
  28. Adana Vilâyet Salnamesi, Hicri: 1312.
  29. Açba, Sait. Osmanlı Devleti’nin dış borçlanması (1854-1914). Afyon: Afyon Kocatepe Üniversitesi Yayınları, 1995. Akpınar, Mehmet. “Reji Uygulamasına Trabzon Örneği.” Trabzon Tarihi Sempozyumu, Editör Kemal Çiçek, 541-552. Trabzon: Trabzon Belediyesi Kültür Yayınları, 1998.
  30. Akpınar, Mehmet. “Reji İdaresi (1908-1925).” Yüksek lisans tezi, Karadeniz Teknik Üniversitesi, 1998).
  31. Alan, Mehmet Mübarek. “İstanbul’daki Tütün İşçileri ve Reji İdaresi (1883-1925).” Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi, 2017.
  32. Alın, Hasan. “Türkiye’de Tütün Üretimi ve Tüketimi.” Tütün ve İnsan Sağlığı Sempozyumu, Editör Selahattin Akkaynak, 122-126. Ankara: Tüberküloz ve Toraks Derneği, 1980.
  33. Alper, Değer., Anbar, Adem. “Osmanlı İmparatorluğu’nun İç Borçlanmada Kullandığı Yöntem ve Araçlar.” Journal of Finance Letters, 24, no. 87 (2010): 27-49.
  34. Altun, Muhsin. “Osmanlı Tütün Tekeli Memalik-i Osmaniye Duhanları Müşterek’ül-Menfaa Reji İdaresi.” Yüksek lisans tezi, Ankara Üniversitesi, 1995.
  35. Altunsoy, Burak. “Osmanlı Devleti’nde Tütün Kaçakçılığına Karşı Bir Örgütlenme: Reji Kolcuları ve Uygulamaları.” Yüksek lisans tezi, Bursa Uludağ Üniversitesi, 2011.
  36. Altunsoy, Burak. “Reji Uygulamaları ve Tütün Kaçakçılığını Engellemeye Yönelik Bir Girişim: Kordon Bölükleri.” Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi 22, no. 40, (2021): 547-602.
  37. Altunsoy, Burak. Osmanlı’da tütün kaçakçılığı reji kolcuları ve uygulamaları. İstanbul: Selenge Yayınları, 2022.
  38. Aybar, Meriç. “Osmanlı Devleti’nde Kıtlık ve İç Göç: 1870-1900 Arası İç Anadolu Örneği.” Mavi Atlas Dergisi 5, no. 2 (2017): 474-488.
  39. Aygün, Necmettin. “Osmanlı Devleti’nin Son Zamanlarında Karadeniz’in Güney Kesiminde İktisadi Faaliyetler.” Karadeniz Araştırmaları Dergisi 6, no. 23 (2009): 41-76.
  40. Batman, Mustafa. “Tobacco Smugglıng In The Black-Sea Regıon Of The Ottoman Empıre 1883-1914.” Yüksek lisans tezi, İstanbul Şehir Üniversitesi, 2013.
  41. Ceylan, İ. Coşkun. “Türkiye’de Tütün Politikasının Tarihsel Gelişimi.” Doktora tezi, Ankara Üniversitesi, 1995.
  42. Cuinet, Vital. La Turquıe D’asıe Geographıe Admınıstratıve Statıstıque Descrıptıve Et Raısonnee De Chaque Provınce De L’aıse-Mıneure. Parıs: Ernest Leroux Editeur, 1891.
  43. Çağatay, Neşet. “Osmanlı İmparatorluğu’nda Reayadan Alınan Vergi ve Resimler.” Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi 5, no. 5 (1947): 483-511.
  44. Dağ, Hüseyin. Salname-i Vilâyet-i Adana (1320 h.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2014.
  45. Dağ, Mustafa, “Osmanlı İmparatorluğu’nda Adana ve Erzurum Reji İdaresi (1883-1925).” Yüksek lisans tezi, Harran Üniversitesi, 2023.
  46. Dağ, Mustafa, Tanık, İbrahim Halil. “Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Bir Kurumun İşleyişi: Reji İdaresi Şartnameleri (1883-1914),” Kafkas Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 31, (2023): 371-392.
  47. Dağ, Mustafa. “Hemavend Aşireti’nin Tütün Kaçakçılığı İddiaları ve Adana Reji İdaresi.” Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 31, (2021): 1335-1336.
  48. Dağ, Mustafa. “Osmanlı Taşrasında Yabancı Sermaye Yatırımı: Siverek Düyûn-ı Umûmiyye Müdürlüğü ile Reji Memurluğu (1881-1925).” Bingöl Araştırmaları Dergisi, 8, no. 2 (2022): 61-62.
  49. Dağ, Mustafa. “Tütün Sektöründe Yabancı Sermaye Yatırımı: Adana Tütün İşletmesi (1884-1925).” Çukurova Tarihi Araştırmaları I, Editör Şenay Atam, Ahmet Caner Çatal, 117-143. İstanbul: Kriter Yayınları, 2022.
  50. Dağ, Mustafa. Devlet, tütün, ticaret-Sivas Reji İdaresi (1883-1925). Ankara: Berikan Kitapevi, 2025.
  51. Dağ, Mustafa., Tanık, İbrahim Halil. “Osmanlı Taşrasında Bir Memurun Hukuk Mücadelesi: Yabanabad Reji Memuru Zekeriya Sırrı Efendi Davası.” Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 24, no. 45 (2023): 781-804.
  52. Demir, Kenan. “II. Meşrutiyet Dönemi Osmanlı Basınında Tütün Tarımı ve Reji Şirketi.” Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 22, no. 41 (2019): 419-446.
  53. Develi, H. Şinasi. Dünden bugüne Mersin 1836-1990. Mersin: Ofset Yayıncılık, 1990.
  54. Dığıroğlu, Filiz. “Reji’nin Karadeniz Bölgesi’ndeki Uygulamaları (1884-1914).” Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi, 2004.
  55. Dığıroğlu, Filiz. “Selanik Ekonomisinde Unutulmuş Bir Alan: Tütün Üretimi, Ticareti ve Reji (1883-1912).” Osmanlı Araştırmaları Dergisi 43, no. 43 (2014): 227-272.
  56. Dığıroğlu, Filiz. Memalik-i Osmaniye Duhanları Müşterekü’l-Menfaa Reji Şirketi–Trabzon Reji İdaresi (1883-1914). İstanbul: Osmanlı Bankası Arşiv ve Araştırma Merkezi, 2007.
  57. Eldem, Vedat. Osmanlı İmparatorluğu’nun iktisadi şartları hakkında bir tetkik. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1994.
  58. Erdem, Hamza. “19. Yüzyıl Sonlarında ve 20. Yüzyılın Başlarında Halep’te İktisadi Temelli Toplumsal Hareketlilikler: Açlık, Yoksulluk ve Şiddet.” Toplumsal Tarih Dergisi 335, (2021): 50-54.
  59. Erdem, Hamza. “Diyarbekir Kırsalında Yabancı Sermaye ve Emek: Reji İdaresi ve Çiftçiler Arasındaki Anlaşmazlıklar.” Hafıza Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi 4, no. 3 (2022): 139-149.
  60. Erdöl, Cevdet. Geçmişten günümüze tütün ve tütün ürünleriyle mücadele yolculuğu. İstanbul: Sağlık Bilimleri Üniversitesi Yayınları, 2019.
  61. Ergün, Ahmet., Terzi, Mehmet Akif. Adana Vilâyet Salnameleri–Hicri: 1287-1289-1290-1293-1294-1296 Yılları Salnameleri. Adana: Altınkoza Yayınları, 2018.
  62. Erim, H. Neşe., Nakiboğlu, Aslıhan. “Osmanlı Bürokrasisinde Yenileşme: Tütün Nizamnameleri.” Turkhis Studies 8, no. 2 (2013): 319-344.
  63. Erkan, Ümmet. “Türk Yurdu Dergisinde İktisat Yazılarının Analizi (1911-1931).” Bartın Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 3, no. 1 (2018): 13-30.
  64. Gökbunar, Ali Rıza. “Celali Ayaklanmalarının Maliye Tarihi Açısından Değerlendirilmesi.” Yönetim ve Ekonomi Dergisi 14, no. 1 (2007): 1-24.
  65. Gökbunar, Ramazan., Gökbunar, Ali Rıza., Uğur, Alpaslan. “17. Yüzyılda Osmanlı Devleti ve Batı Avrupa Devletleri’nde Mali Yapı Üzerine Savaşın Etkileri.” Maliye Dergisi 159, (2010): 70-87.
  66. Gökdemir, Oktay. “Aydın Vilâyeti’nde Tütün Rejisi.” Doktora tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi, 1994.
  67. Günaydın, Gazi Giray. “Canik Mutasarrıflğı’nda Tütün Rejisi Uygulamaları Karşı Tütün Amelelerinin Tepkileri (1908).” Uluslararası Karadeniz İncelemeleri Dergisi 7, no. 7 (2009): 105-116.
  68. Güran, Tevfik. Resmi istatistiklere göre Osmanlı toplum ve ekonomisi. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2017.
  69. Halaçlı, Cengizhan. “Türkiye’de Tütün Üretiminin Gelişiminde Mübadillerin Rolü.” Atatürk ve Türkiye Cumhuriyeti Tarihi Dergisi 8 (2021): 301-324.
  70. Kara, Hamdi. “Çukurova’da Endüstri.” Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi 2, no. 17 (1990): 267-280.
  71. Karcı, Erol, “Reji İdaresi’nin Tokat ve Çevresindeki Usulsüz Uygulamalarına Dair Bazı Tespitler (1886-1911).” Gaziosmanpaşa Üniversitesi Tokat Tarihi ve Kültürü Sempozyumu I, Editör Ali Açıkel, 513-526. Tokat: Tokat Valiliği Özel İdaresi Yayınları, 2015.
  72. Keskinkılıç, Erdoğan. “Bir Osmanlı Özelleştirme Modeli: Reji-Tütün İdaresi.” Liberal Düşünce Dergisi, 4, no. 14 (1999): 151-155.
  73. Keskinkılıç, Erdoğan. “Osmanlı Düyun-ı Umumiye İdaresi’nin Kuruluşu, Gelişimi, Çalışması, Safhaları ve Osmanlı Devleti’ne Etkileri.” Doktora tezi, Ankara Üniversitesi, 1997.
  74. Keskinkılıç, Erdoğan. “Osmanlı Tütün Tarımına Avrupa Finansmanı: Reji–Tütün İdaresi.” Folklor/Edebiyat, IX, no. XXXVI (2003): 239-250.
  75. Kılınçkaya, M. Derviş. “1920 Yılının Yazında Egemenlik ve Mali Kaynakların Denetimi.” Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi 21, no. 61 (2005): 305-321.
  76. Kodaman, Bayram., Ünal, Mehmet Ali. Son Vak’anüvis Abdurrahman Şeref Efendi Tarihi: II. Meşrutiyet olayları (1908-1909). Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1996.
  77. Köse, Ensar, Atlay, Doğan. Mut claudıopolıs. İstanbul: Mut Belediyesi Kültür Yayınları, 2005.
  78. Kundakçı Cansız, Songül. Türkçülüğün 100. yıl hikayesi Türk milliyetçiliğinin doğuşu ve Adana. İstanbul: Akademisyen Kitabevi, 2025.
  79. Kutukoğlu, Mübahat S. “Osmanlı’da Gümrük,” TDV İslam Ansiklopedisi Cilt 14. İstanbul: Türk Diyanet Vakfı Yayınları, 1996, 260-263.
  80. Küçük, Cevdet., Ertüzün, Tevfik. “Düyun-u Umumiye,” TDV İslam Ansiklopedisi, Cilt 10. İstanbul: Diyanet Vakfı Yayınları, 1994, 58-61.
  81. Müderrisoğlu, Alptekin. Kurtuluş Savaşı’nın mali kaynakları. Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi, 2013.
  82. Noviçev, A. D. Osmanlı İmparatorluğu’nun yarı somürgeleşmesi, Çeviren Nabi Dinçer, Ankara: Onur Yayınları, 1979.
  83. Oktar, Tiğinçe, Alan, Mehmet Mübarek. “Reji Şirketi Cibali Tütün Fabrikası İşçi Grevleri (1883-1925). Süleyman Demirel Üniversitesi Vizyoner Dergisi 9 no. 20), (2018): 28-38.
  84. Ökten, Ertuğrul. “Cumhuriyetin İlk Yıllarında Tütün.” Tütün Kitabı, Editör Emine Gürsoy Naskali, 155-190. İstanbul: Kitapevi Yayınları, 2007.
  85. Ösen, Serdar, “20. Yüzyıl Başlarında İzmit Sancağı’nda Tütün Üretiminde Karşılaşılan Sıkıntılar ve Tütün Kaçakçılığı.” Uluslararası Kara Mürsel Alp ve Kocaeli Tarihi Sempozyumu II, Editör Haluk Selvi, Bilal Çelik, Ali Yeşildal, 1255-1264. Kocaeli: Kocaeli Büyükşehir Belediyesi, Kültür ve Sosyal İşler Dairesi Başkanlığı Yayınları, 2016.
  86. Ösen, Serdar. “Osmanlı Devleti’nde Tütün Kaçakçılarıyla Mücadele: Niğde Örneği.” Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi 38, (2015): 49-68.
  87. Öskül, Zümrüt. “Hüdavendigar Vilâyetinde Tütüncülük ve Reji İdaresi.” Yüksek lisans tezi, Bursa Uludağ Üniversitesi, 2019.
  88. Pakalın, Mehmet Zeki. Maliye teşkilatı tarihi (1442-1930) IV. İstanbul: Maliye Bakanlığı Tetkik Kurumu Yayınları, 1993.
  89. Pamuk, Şevket. Osmanlı ekonomisi ve dünya kapitalizmi (1820-1913). Ankara: Yurt Yayınları, 1984.
  90. Pamuk, Şevket. Osmanlı-Türkiye iktisadi tarihi 1500-1914. İstanbul: İletişim Yayınları, 2019.
  91. Quataert, Donald. “Reji, Kaçakçılar ve Osmanlı Hükümeti.” Yapıt Toplumsal Araştırmalar Dergisi 43, no. 3 (1984): 68-85.
  92. Quataert, Donald. Osmanlı Devleti’nde Avrupa iktisadi yayılımı ve direniş 1881-190. İstanbul: İletişim Yayınları, 2017.
  93. Ramber, Lui. Gizli Notlar, Çeviren Niyazi Ahmet Banoğlu, İstanbul: Tercüman 1001 Temel Eser Yayınları, 1975.
  94. Sayar, Nihad S. Türkiye İmparatorluk dönemi mali olayları. İstanbul: İİTİA Nihad Sayar Vakfı Yayınları, 1977.
  95. Şahin, Harun. “Ahmed Zühdü Paşa ve Osmanlı Maliyesi Üzerine Bir Layiha.” Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 9, no. 18 (2017): 1-29.
  96. Şener, Sefer., Kılıç, Cüneyt. “Osmanlı’dan Günümüze Türkiye’de Yabancı Sermaye.” Bilgi Dergisi 1, no. 16 (2008): 22-50.
  97. Şimşek, Muttalip. “20. Yüzyılın Başlarında Aydın ve Menteşe Sancaklarında Gayr-i Müslimlerin Demografik ve Sosyo-Ekonomik Durumu (1900-1925).” Doktora tezi, Selçuk Üniversitesi, 2013.
  98. Tekemen Altındaş, Eylem. “19. Yüzyılda Osmanlı Devleti’nde Yaşanan Kuraklığın Ankara’ya Yansımaları.” Çanakkale Araştırmaları Türk Yıllığı 16, no. 24 (2018): 1-13.
  99. Terzi, Mehmet Akif, Ergün, Ahmet. Kınık’tan Kıyı’ya Osmanlı belgelerinde Osmaniye. Osmaniye: Osmaniye Belediyesi Kültür Yayınları, 2013.
  100. Togral, Özge. 19. Yüzyılında Doğu Akdeniz’de kaçakçılık. İstanbul: Selenge Yayınları, 2021.
  101. Tokdemir, Ertuğrul. Türkiye ekonomisinin tarihsel temeli. İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi İnşaat Fakültesi Matbaası, 1985.
  102. Toroğlu, Mithat, Oğuzcan, Lütfi, Akıncı, Hasan, vd. Kurtuluş savaşında İçel (Mersin). İstanbul: Türkiye Kuvayi Milliye Müchit ve Gaziler, 1971.
  103. Toynbee, Arnold J. Türkiye-dir devletin yeniden doğuşu, Çeviren Kasım Yargıcı, İstanbul: Milliyet Yayınları, 1971.
  104. Ünal, Mehmet Ali. Osmanlı sosyal ve ekonomik tarihi. İstanbul: Paradigma Yayıncılık, 2012.
  105. Ünal, Metin. “Tekel’in Hazin Sonu.” Mucizeden Belaya Yolculuk Tütün, Editör H. Vakıf Mercimek, İ. Eren Akçiçek, 273-328. İstanbul: Tarihçi Kitapevi, 2014.
  106. Varlık, Bülent. 19. Yüzyılda emperyalizmin Batı Anadolu’da yayılması, Ankara: Tüm İktisatçılar Birliği Yayınları, 1976.
  107. Varlık, Bülent. Emperyalizmin Çukurova’ya girişi. Ankara: Tüm İktisatçılar Birliği Yayınları, 1977.
  108. Yardımcı, Ezgi. “Osmanlı’nın Tütün Çıkmazı: Reji’ye Karşı Toplumsal Muhalefet (1883-1925).” Yüksek lisans tezi, Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi, 2017.
  109. Yaşar, Şebnem. “Osmanlı İmparatorluğu’nda Çift Taraflı Kayıt Yöntemine Geçişin Sebepleri ve Sonuçları: Kapitalizme Doğru İlk Adımlar.” Uluslararası Alanya İşletme Fakültesi Dergisi 8, no. 1 (2016): 201-207.
  110. Yavuz, Erdem. Türk iktisat tarihinde Erzincan (1923-1960). İstanbul: Arı Sanat Yayınevi, 2017.
  111. Yeniay, İ. Hakkı. Yeni Osmanlı borçları tarihi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları, 1964.
  112. Yereli, Burçin. “İslam Vergi Hukukunda Dış Ticaret Vergileri ve Osmanlı Devleti’nde Gümrük Vergileri Uygulaması.” D.E.Ü.İ.İ.B.F. Dergisi 9, no. 1 (1994): 79-104.
  113. Yılmaz, Fehmi. “Osmanlı İmparatorluğu’nda Tütün: Sosyal, Siyasî ve Ekonomik Tahlili (1600-1883).” Doktora tezi, Marmara Üniversitesi, 2005.
  114. Yılmaz, Yusuf. “Tarım Sayımlarına Göre Osmanlı Devleti’nin Son Döneminde Anadolu’da Tütün Tarımı ve Coğrafi Dağılımı (1909, 1913, 1914).” I. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Sempozyumu, Editör Faruk Polatcan, İsmail Çoban, Onur Er, 387-394. Bursa: TEKE Akademi Yayınları, 2020.
  115. Yurtoğlu, Nadir. “Türkiye Cumhuriyeti’nde Tütün Tekeli ve Sigara Fabrikalarının Tarihsel Gelişimi (1923-1950).” Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi 5, no. 17 (2018): 81-116.
  116. Yüksel, Ahmet. “Türkiye’de Tütüncülerin Kaçakçılaşma Sürecinde Kolculuğun Baskısını İki Kolcunun Tercüme-i Halinden Anlama Denemesi.” Kepikeç Dergisi 34, (2012): 185-200.
  117. Zabun, Sezgin. “Osmanlı Devleti’nde Tütün Ticareti: Aslıoğlu Serahim’e Ait Adana Tütün Fabrikası Örneği.” Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Meslek Yüksekokulu Dergisi 24, no. 2 (2021): 622-634.
  118. Zeki, Salih. Türkiye’de tütün-zirâat, sanaat ve ticareti. İstanbul: Cumhuriyet Matbaası, 1928.