SavedAdd your journal

Journals / Avrasya Dosyası / 2026 / Cilt: 16 Sayı: 1

BÜYÜK OYUN KISKACINDA GÜNEY TÜRKİSTAN

A. Ahat Andican0000-0002-7532-8903
Pages
1–65
Publication Date
2025-06-30
DOI
—
🏛️Bibliographic metadata and full text access for this article are provided via DergiPark.
DergiPark Record ↗
✨

AI Summary & Key Takeaways

AI Insight
⚡ TL;DR(Too Long; Didn't Read)

Bu uzun ve kapsamlı makalede Güney Türkistan’ın tarihsel geçmişi ve Büyük Oyun çerçevesinde Batı Emperyalizmi tarafından kurban ediliş aşamaları anlatılmaktadır.

📌 3 Key Takeaways

🎯
Objective & Hypothesis:Yüzyıl boyunca Büyük Britanya İmparatorluğu ile Rus Çarlığı arasında Kafkasya’dan Doğu Türkistan’a kadar devam eden geniş coğrafyadaki ülkeleri kapsayan bir siyaset, diplomasi, nüfuz ve işgal rekabetini tanımlamaktadır. 1804 yılındaki Rusya-İran savaşıyla birlikte başlayan Büyük Oyun’un odaklandığı ülkeler İran, Türkistan Hanlıkları, Güney Türkistan, Kâbil Emirliği, Tibet ve Doğu Türkistan olmuştur.
📊
Key Findings & Data:Geçmişte üzerinde çok sayıda Özbek şehir devletlerinin bulunduğu Güney Türkistan ise İngiliz Sömürge İmparatorluğunun Rusya ile ortak sınırı olmaması amacıyla oluşturduğu yapay Afganistan devletine dahil edilmişti. 1850’lerden başlayan 100 yıllık süreç içerisinde Güney Türkistan önce Afgan Türkistan'ı daha sonra Türkistan Vilayeti olarak isimlendirilmiş ve nihayet Kuzey Afganistan ismi verilerek tarih sahnesinden silinmiştir.
💡
Conclusion & Impact:Bu uzun ve kapsamlı makalede Güney Türkistan’ın tarihsel geçmişi ve Büyük Oyun çerçevesinde Batı Emperyalizmi tarafından kurban ediliş aşamaları anlatılmaktadır.
🔬Design:İnceleme Makalesi
📍Scope:Comprehensive Sample
⚙️Variables:Büyük Oyun · Güney Türkistan · Afgan Türkistanı

Özet

Büyük Oyun, 19. Yüzyıl boyunca Büyük Britanya İmparatorluğu ile Rus Çarlığı arasında Kafkasya’dan Doğu Türkistan’a kadar devam eden geniş coğrafyadaki ülkeleri kapsayan bir siyaset, diplomasi, nüfuz ve işgal rekabetini tanımlamaktadır. 1804 yılındaki Rusya-İran savaşıyla birlikte başlayan Büyük Oyun’un odaklandığı ülkeler İran, Türkistan Hanlıkları, Güney Türkistan, Kâbil Emirliği, Tibet ve Doğu Türkistan olmuştur. Büyük Oyun’un sonlandığı I. Dünya Savaşı yıllarına gelindiğinde İran ve Tibet varlıklarını korumuş, Türkistan Hanlıkları Rusya tarafından işgal edilmiş, Doğu Türkistan ise Çin işgalinde kalmış durumdaydı. Geçmişte üzerinde çok sayıda Özbek şehir devletlerinin bulunduğu Güney Türkistan ise İngiliz Sömürge İmparatorluğunun Rusya ile ortak sınırı olmaması amacıyla oluşturduğu yapay Afganistan devletine dahil edilmişti. 1850’lerden başlayan 100 yıllık süreç içerisinde Güney Türkistan önce Afgan Türkistan'ı daha sonra Türkistan Vilayeti olarak isimlendirilmiş ve nihayet Kuzey Afganistan ismi verilerek tarih sahnesinden silinmiştir. Ne yazık ki günümüzde ne akademik çevrelerde ne de toplumsal hafızalarda Güney Türkistan hatırlanmaktadır. Bu nedenle Sovyet işgali döneminde ve ardından gelen Afganistan İç Savaşında Azad Beg önderliğinde mücadele eden Güney Türkistan Türkleri uluslararası toplumdan destek alamamış, Türkiye’de bile “Afganistan’da Türkler mi var” sorularıyla karşılanmıştır. İç savaş ve Taliban’a karşı savaş dönemlerinde General Raşid Dostum önderliğinde azim ve kararlılıkla mücadele eden Güney Türkistan Türkleri kimliklerini ve bağımsızlık arzularını koruduklarını kanıtlamışlardır. Ne yazık ki bugün Peştu milliyetçisi Taliban Güney Türkistan’a hâkim olmuş durumdadır. Fakat Güney Türkistan Türklerinin varoluş mücadeleleri devam edecektir. Bu uzun ve kapsamlı makalede Güney Türkistan’ın tarihsel geçmişi ve Büyük Oyun çerçevesinde Batı Emperyalizmi tarafından kurban ediliş aşamaları anlatılmaktadır.

🔖

Cite This Article

Andican, A. A. (2025). BÜYÜK OYUN KISKACINDA GÜNEY TÜRKİSTAN. Avrasya Dosyası, Cilt: 16 Sayı: 1, 1–65. https://ajindex.com/articles/1368544

📄 Full Text PDF Viewer

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

References (81)

  1. Referans1 Adamec, Ludwig W., Afghanistan 1900-1923: A Diplomatic History, University of California Press, Los Angeles, 1967
  2. Referans2 Adamec, Ludwig. W., ed., Historical and Political Gazetteer of Afghanistan IV: Mazar-i-sharif and North-Central Afghanistan, Akademische Druck-u. Veralagsanstalt, Graz, 1979
  3. Referans3 Agabekov, George, OGPU: The Russian Secret Terror, Hyperion, London, 1929
  4. Referans4 Andican, A. Ahat. Cedidizmden Bağımsızlığa Hariçte Türkistan Mücadelesi, Emre Yayınları, İstanbul, 2003
  5. Referans5 Andican, A. Ahat, Osmanlı’dan Günümüze Türkiye ve Orta Asya, Doğan Yayınları, İstanbul, 2009 Atatürk’ün Milli Dış Politikası, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara, 1981
  6. Referans6 Bademci, Ali, Korbaşılar, Kutluğ Yayınları, İstanbul, 1965
  7. Referans7 Bayur, Hikmet, XX. Yüzyılda Türklüğün Tarih ve Acun Siyasası Üzerindeki Etkileri, TTK Yayınları, Ankara, 1977
  8. Referans8 Barfield, Thomas. Afghanistan: A Cultural and Political History. Princeton, NJ: Princeton University Press. 2010
  9. Referans9 Baysun, Abdullah Recep, Türkistan Milli Hareketleri, İstanbul, 1943
  10. Referans10 Burnes, Alexander, Travels into Bokhara. Being an account of a Journey from India to Cabool, Tartary and Persia. Also, narrative of a Voyage on the Indus from the Sea to Lahore. (1 ed.) John Murrary, London 1834
  11. Referans11 Buttino, Marco. Study of the Economic Crisis and Depopulation in Turkestan, 1917-1920, Central Asian Survey, Vol.9, No:4, s. 59-74
  12. Referans12 Çakıröz, Raci, Çarlık ve Bolşevik Rusya’da 10 Yıl,1914-1923, Belge Yayınları, İstanbul, 1990
  13. Referans13 Dupree, Louis, Afghanistan, Princeton University Press, Princeton-New Jersey, 1980
  14. Referans14 Elphinstone, Mountstuart, An Account of the Kingdom of Caubul, Oxford University Press, London, 1974
  15. Referans15 Fayz Muhammad Kâtib Hazarah, Siraj-al-Tawarikh, (The History of Afghanistan, Terc. R.D. McChesney), Brill, Leiden-Boston, 2013
  16. Referans16 Forster, George, A Journey from Bengal to England, through Northern Part of India, Kashmire, Afghanistan, and Persia, and into Russia, by the Caspian Sea, R. Faulder, London, 1798
  17. Referans17 Fraser-Tytler, William, K., Afghanistan, A Study of Political Developments in Central Asia, Oxford University Press, London, 1950
  18. Referans18 Ghobar, Mir Gholam Mohammad, Afghanestan in the Course of History, Vol.2, Hashmat K. Gobar, Virginia, 2001
  19. Referans19 Halil Paşa (Kut), Bitmeyen Savaş, Yaylacık Matbaası, İstanbul, 1972
  20. Referans20 Hamilton, Angus, Afghanistan, William Heinemann, London, 1906
  21. Referans21 Hayit, Baymırza, Basmacılar, Türk Diyanet Vakfı Yayınları, Ankara, 1997
  22. Referans22 Holdich, Thomas H., Political Frontiers and Boundary making, Macmillan and co. London, 1916
  23. Referans23 Hopkins, B.D. The Making Modern Afghanistan, Palgrave Macmillan, London, 2012
  24. Referans24 Jalali, Ghulam Jailani, Nama-yi Ahmad Shah Baba ba Nam-i Sultan Mustafa Salas Usmani, Kitabhane-i Danish, Peşaver, 2004
  25. Referans25 Kakar, Hassan M., A Political and Diplomatic History of Afghanistan 1863-1901, Brill, Leiden-Boston, 2006
  26. Referans26 Kakar, Hassan M., Afghanistan, a study in internal political development 1880-1896, Kabul, 1971
  27. Referans27 Kamgar, C, Afganistan Maarifi, Meyvend Yayınevi, Kâbil, 2003
  28. Referans28 Kaushik, Devendra, Central Asia in Modern Times, A History From The Early 19.th Century, Progress Publishers, Moscow, 1970
  29. Referans29 Karabekir, Kâzım., İstiklâl Harbimizde Enver Paşa ve İttihat Terakki Erkânı, Tekin yayınevi, Ankara, 1993
  30. Referans30 Lal, Mohan The Life of Amir Dost Muhammed Khan of Kabul, Longman, London, 1846
  31. Referans31 Lal, Mohan, Travels of the Panjab, Afghanistan and Turkistan to Balk, Bokhara and Herat, W.H. Allen, London, 1846
  32. Referans32 Lee, Jonathan. L., The Ancient Supremacy. Bukhara, Afghanistan and the Battle for Balkh 1731-1901, E.J. Brill, Leiden-New York, 1996
  33. Referans33 Mahmud Celadeddin Paşa, Mir’at-ı Hakikat (Haz. İsmet Miroğlu), Berekât Yayınevi, İstanbul, 1983
  34. Referans34 Mehmed Fazıl, Resimli Afgan Seyahati, Matbaa-i Ahmed, İstanbul, H.1325 (1907)
  35. Referans35 Noelle, Christine, State and Tribe in Nineteenth-Century Afghanistan, The Reign of Amir Dost Muhammad Khan (1826-1863), Routledge, (EPUB Book) New York, 1997
  36. Referans36 Nollau, Gunther ve Wiehe, Hans Jurgen, Russia’s South Flank, Frederick A. Praeger Publisher, Newyork, 1963
  37. Referans37 Rahimî, Mujib Rahman, State Formation in Afghanistan, ATheoretical and Political History, I.B. Tauris, New York, 2017
  38. Referans38 Rawlinson, Memorandum on the frontier of Afghanistan, Umballa Papers, 1869
  39. Referans39 Ray, John A., At the Court of The Amir, Richard Bentley and Son, London, 1895
  40. Referans40 Sadr, Omar, Negotiating Cultural Diversity in Afghanistan,(e book) Routledge, New York, 2020
  41. Referans41 Saray, Mehmet. The Russian, British, Chinese and Ottoman Rivalry in Turkestan, TTK Yayınları, Ankara, 2003
  42. Referans42 Sert, Murat, Mustafa Sagir, Güven Yayınevi, 1944
  43. Referans43 Shir, Jawan, Nationalism in Afghanistan: Colonial knowledge, education, symbols, and the World Tour of Amanullah Khan, 1901-1929. Master these, James Madison University, 2012
  44. Referans44 Sykes, Percy. History of Afghanistan, Mc Millan, London, 1940
  45. Referans45 Şeyh Süleyman Özbeki, Lügat-ı Çağatayi ve Türk-i Osmanî, Mihran Matbaası, İstanbul, 1298 (1882)
  46. Referans46 Şerifoğlu, Ömer Faruk, Fahreddin Paşa: Medine Müdafii, Zeytinburnu Kültür ve Sanat Merkezi Yayınları, İstanbul, 2023
  47. Referans47 Şimşir, Bilal, Atatürk ve Afganistan, Avrasya Stratejik Araştırmalar Merkezi, Ankara, 2002
  48. Referans48 Şimşir, Bilal, Atatürk ve Yabancı Devlet BaşkanlarıTürk Tarik Kurumu Ankara, 1993
  49. Referans49 Şule, Cemşid, Cihat-ı Millet-i Buhara ve Hevadis-i Lakay Der Şimal-i Hindukuş, Cemrad Cemşid, Peşaver,1993
  50. Referans50 Tanner, Stephen, Afghanistan: A Military History from Alexander the Great to the fall of the Taliban, Da Capo Press, Cambridge, 2002
  51. Referans51 Tapper, Richard, Ethnicity and Class: Dimensions of Conflict (Revolutions and Rebellions in Afghanistan: Anthropological Perspectives, Ed.M. Nazif Shahrani), Indiana University Press, Indiana, 2022
  52. Referans52 Togan, Zeki Velidi, Hatıralar, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, Ankara, 1999
  53. Referans53 Wahab, Shaista; Youngerman, Barry. A Brief History of Afghanistan, Facts on File, Infobase Publishing, New York, 2007
  54. Referans54 Williams, Brian Glyn The Last Warlord, Chicago Review Press, Chicago, 2013
  55. Referans55 Yamauchi, Masayuki. Hoşnut Olamamış Adam-Enver Paşa, Bağlam Yayınları, Ankara, 1988
  56. ARŞİV, MAKALELER VE TEZLER
  57. Referans56 Abdullayev, Kamoludin, Central Asian Emigres in Afghanistan: First Wawe, 1920-1931, Part 1, Central Asia Monitor, No: 4, 1994, s. 28-32
  58. Referans57 Abdullayev, Kamoludin, Central Asian Emigres in Afghanistan: First Wawe, 1920-1931, Part 2, Central Asia Monitor, No: 5, 1994, s.16-27
  59. Referans58 Albayrak, Nurettin, Emin Âli Çavlı. TDV İslam Ansiklopedisi, Ek cilt 1, Ankara, 2020
  60. Referans59 Andican, A. Ahat, Tarihsel Bir Göç Kaynağı Olarak Türkistan, (Türk Dünyası ve Göç, Ed. Çağla Gül Yesevi), Küre Yayınları, İstanbul, 2021
  61. Referans60 Baysun, M., Şirvani-zade Ahmed Hulûsi Efendi’nin Efganistan Elçiliğine Dair Vesikalar, Tarih Dergisi, c.4, Sayı7, 1953, s. 147-158
  62. Referans61 Bayur, Yusuf Hikmet, Nadir Şah Avşar’ın Ölümünden Sonra Osmanlı Devleti’ni İran’ı İstilaya Kışkırtmak İçin Yapılan İki Deneme, Belleten, XII/46, Ankara 1948, s.403-469
  63. Referans62 BOA: Başbakanlık Osmanlı Arşivleri
  64. Referans63 Burget, Fazıl Ahmad, Yakınçağda Afganistan Osmanlı Devleti ilişkileri, Yayınlanmamış Doktora Tezi, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara, 2017
  65. Referans64 Burget, Fazıl Ahmed, Türkistan Millî Mücadelesi ve Sonrasında Afganistan Türkleri, Yayınlanmamış Y. Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara, 2004
  66. Referans65 Durgut, Hüseyin, Şeyh Süleyman Efendi-i Buhari, Lügat-i Çağatay ve Türki-i Osmani (Cildi Evvel) Adlı Eserin Transkripsiyonu, Yayınlanmamış Tez, Trakya Üniversitesi, Türk Dili ve Edebiyatı, Edirne, 1995
  67. Referans66 Faiz Ahmed, Istanbul and Kabul in Courtly Contact: The Question of Exchange between the Ottoman Empire and Afghanistan in the Late Nineteenth Century, The Journal of Ottoman Studies, XLV, 2015, s. 265-296
  68. Referans67 Fraser, Glenda, Alim Khan and the Fall of the Bukharan Emirate in 1920, Central Asian Survey, Vol. 7, No:4, s. 47-61
  69. Referans68 Fraser, Glenda, Basmatchi II, Central Asian Survey, Vol. 6, No:2, 1987, s. 7-42
  70. Referans69 Fraser, Glenda. Haji Sami and Turkestan Federation, 1922-3, Asian Affairs (1987), v.18, s.11-21 Hakimiyet-i Milliye Gazetesi, 29 Nisan 1929
  71. Referans70 Karimov, Hatice, Türkistan Genel Valiliğinde İdari Sistemin Oluşumu ve Gelişim Süreci (1865-1897), Yayınlanmamış Tez, İst. Ün. Genel Türk Tarihi ABD, İstanbul, 2019
  72. Referans71 Kayalan, Ferruh, Tarihi Bir Belge Işığında Türkiye-Afganistan İlişkileri: Binbaşı Hüseyin Bey’in Raporuna Göre Kâbil Elçisi Fahreddin Paşa’nın Faaliyetleri (1922-1923), Vakanüvis-Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, 7/Özel Sayı: Dr. Mahmut Kırkpınar’a Armağan: 1688-1730.
  73. Referans72 Khalfin, N. A., The Rising of Ishaq Khan in Southern Turkestan (1888), Central Asian Review 6: (1958), 253–263
  74. Referans73 NAI: National Archive of India
  75. Referans74 NKVT: News-letter from Kabul Vakil
  76. Referans75 Syzdykova, Zhibek, Kadyrbaev Aleksandr, Mikhaylova V. Natalia. The Nations of Afghanistan and Central Asia: Commonwealth of Historical Destiny, Estudos & Práticas (UERN), Mossoró/RN, Caderno Suplementar 01, 2020, http://natal.uern.br/periodicos/index.php/RTEP/index [ISSN 2316-1493
  77. Referans76 Şhahrani, M. Nazif, Resisiting Taliban and Talibanism in Afganistan: Legacies of a Century of Internal Colonialism and Cold War politics in a Buffer State, Perceptions, December 2000-February 2001) s. 121-140
  78. Referans77 Tapper, Nancy, The Advent of Pashtun Maldars in North-Western Afghanistan, Bulletin of School Oriental and African Studies, University of London, Vol 36, No:1, 1973, s. 55-79
  79. Referans78 Tarzi, Âmin. The Judicial State: Evolution and Centralization of the Courts in Afghanistan, 1883-1896. Doktora Tezi, New York University, Department of Middle Eastern Studies. 2003.
  80. Referans79 Yule, Col. H. An Essay on the Geography and History of the Regions of the Upper Waters of the Oxus, xxxvii, in
  81. Referans80 Wood, J., A Journey to the Sources of the River Oxus, London, 1872