AI Summary & Key Takeaways
AI InsightIn this study, the verb alış-, its usage and figurative meanings will be examined by comparing it with old and contemporary Turkic dialects, with reference to other words meaning “to become accustomed”.
📌 3 Key Takeaways
Abstract
One of the prevalent verbs with the most derivatives and semantic diversity in Turkish is al-. Numerous derivatives such as alın-, altız-, and in Old Uighur Turkic alınç, alınçu, alım, alsık- etc. are taken into consideration. Some derivatives of the verb al- are frequently used metaphorically in old and contemporary Turkic dialects: alımlı, aldır-, alın- etc. One of the most notable derivatives of the verb is the Old Turkic derivative alış-, meaning “to take reciprocally” attested in Old Uighur texts only in the forms öç kek alış-/alışdur-. In the Dunhuang manuscripts, verb appears in a proverb meaning “tame, docile”. In Anatolia, from the 14th century onwards, the verb became metaphorical, meaning “to become domesticated”. This metaphorical usage is also attested in the contemporary Turkic dialects of Karaim, Kumyk and Crimean Tatar. In old and contemporary Turkic dialects, the most common verb meaning “to get used to” is öğren-. Its usage pursues for a time in Anatolia before being replaced by the Arabic loanword ‘âdet. In Ottoman Turkish, the meaning of the verb, which became widespread with the meaning of “to become accustomed” is also associated with the meaning of “to catch fire” from this period. Furthermore, it is noteworthy that during this period, the verb alış- was used in the Târîh-i Âl-i Osmân with its basic meaning of “to take” in Old Turkic, and again used in the work Revnak-ı Bustan, with the meaning “to tame the soil”. In this study, the verb alış-, its usage and figurative meanings will be examined by comparing it with old and contemporary Turkic dialects, with reference to other words meaning “to become accustomed”.
Özet
Al- Türkçede en çok türeve ve anlam çeşitliliğine sahip olan eylemlerden biridir. Yazıtlarda alın- ve altız-, Eski Uygur Türkçesinde ek olarak alınç, alınçlıg, alınçu, alıl-, alım, alış-, alsık-, altur- vb. pek çok türevine rastlanır. Bazı türevleri tarihî ve çağdaş Türk lehçelerinde sık sık mecazlaşır: alım, alımlı, aldır-, alın- vb. Eski Türkçede “karşılıklı almak” anlamlı alış- eylemin en dikkat çekici türevlerinden biridir. Eski Uygur metinlerinde sadece öç kek alış-, alışdur- biçiminde tanıklanır. 9 ve 10. yüzyıllara tarihlendirilen Dunhuang el yazmaları içerisinde HamTouen 16 numaralı metinde ise eylemin alışıg biçimi “evcil, uysal” anlamında bir atasözünde geçer, alış- eyleminin bu anlamda başka bir tanığına rastlanmaz. Eylem, Anadolu sahasında 14. yüzyıldan itibaren “evcilleşmek, uyum sağlamak” gibi anlamlarla mecazlaşır. Bu mecazlaşma çağdaş Türk lehçelerinden Karaim, Kumuk, Kırım Tatar Türkçesinde de tanıklanır. Tarihî ve çağdaş Türk lehçelerinde “alışmak, uyum sağlamak, evcilleşmek” manasında farklı sözlere rastlansa da ögrenen yaygın eylemdir. Anadolu sahasında bir süre kullanımı sürer ve yerini Arapçadan alıntılanan ‘âdet sözüne (‘âdet et-/edin-, ‘âdet ol-, ‘âdet kıl- vb.) bırakır. Osmanlı Türkçesinde “alışmak, evcilleşmek” manasıyla yaygınlaşan eylemin “tutuşmak, yanmak” anlamı da bu dönemle ilişkilendirilir. Ayrıca bu dönemde alış- eyleminin Târîh-i Âl-i Osmân (16. yy.) adlı eserde Eski Türkçedeki temel anlamıyla “karşılıklı almak” şeklinde kullanılması ve yine aynı yüzyıla ait Revnak-ı Bustan adlı eserde toprağı alışdur- “toprağı ehlileştirmek” anlamı ile kullanılması dikkat çeker. Bu çalışmada alış- eylemi, kullanım ve mecazlaşmaları, “alışmak, evcilleşmek” anlamlı diğer sözlere de başvurularak tarihî ve çağdaş Türk lehçeleriyle mukayese edilerek incelenecektir.