AI Summary & Key Takeaways
AI InsightThe terms are listed alphabetically under two main headings and analyzed with reference to etymological and historical dictionaries in order to determine their formation, conceptualization, and continuity in historical Turkic.
📌 3 Key Takeaways
Abstract
Manichaean and Buddhist teachings in Central Asia mark a turning point in the history of Old Turkic language and culture. These religious and intellectual traditions expanded the expressive capacity of Turkic, enabling its transformation from a concrete, action-oriented steppe language into an abstract, philosophical, and metaphysical literary language. Although religious concepts of the Uyghur period were often conveyed through lexical borrowings, the word-formation principles preferred by Buddhist monks in rendering religious terminology later served as a model for the creation of technical terms in Turkic texts reflecting Islamic and Christian doctrines. The Turkic terminology shaped under the influence of Buddhist teachings also affected Qur’an translations of the Karakhanid period. The religious terminology attested in these texts shows that the Turks’ conversion to Islam did not constitute a sudden cultural rupture. Rather, it indicates that the literary and religious heritage of Old Uyghur Turkic, already an established language of civilization, was transformed into an Islamic form under the Karakhanids. Accordingly, Islamic concepts were transferred into Turkic through methods previously used by the Uyghurs, such as derivation, compounding, ellipsis, and semantic transfer. Religious terminology from the Uyghur and Karakhanid periods can also be observed in the German section of the Codex Cumanicus. This study examines Turkic religious terms related to Christian doctrine formed through derivation and compounding in that section. The terms are listed alphabetically under two main headings and analyzed with reference to etymological and historical dictionaries in order to determine their formation, conceptualization, and continuity in historical Turkic.
Özet
Orta Asya’nın Manici ve Buddhacı öğretileri, Eski Türk dili ve kültürü açısından bir dönüm noktasıdır. Manici ve Buddhacı düşünce sistemleri, Türk dilinin somut ve eylem odaklı bozkır yapısından soyut, felsefi ve metafizik bir literatür diline evrilmesini sağlayarak Türk dilinin kavramlaştırma kapasitesini en üst seviyeye taşıyan entelektüel hareketlerdir. Uygur Dönemi'ndeki dinî kavramlar leksikal kopyalarla verilmekle birlikte Buddhacı rahiplerin dinî terimleri aktarmada tercih ettikleri Türkçe söz yapımı ilkeleri İslami ve Hristiyan öğretiyi yansıtan Türkçe metinlerdeki teknik terimlerin oluşturulmasında yol göstericidir. Budist öğreti ekseninde şekillenen Türkçe terminoloji, Karahanlı Kur’an tercümelerini de etkilemiştir. İlgili dönem metinlerinde tanıklanan dinî terimler, Türklerin İslamiyet’e geçişinin radikal ve ani bir kültürel kopuş olmadığını; aksine yerleşik bir medeniyet dili olan Eski Uygur Türkçesinin edebi ve dinî birikiminin Karahanlılarla İslami bir kalıba evrildiğini yansıtmaktadır. Böylece İslami kavramlar; Uygurların kullandığı türetme, birleştirme, eksiltme ve anlam aktarımı gibi yöntemler aracılığıyla Türkçeye aktarılabilmiştir. Uygur ve Karahanlı zamanı Türkçe dinî terminoloji, Codex Cumanicus’un Alman bölümündeki örneklerde de görülmektedir. Bu çalışmada Codex Cumanicus’un Alman bölümündeki türetme ve birleştirme yoluyla oluşturulmuş Hristiyan öğretiye ait Türkçe dinî terimler dilsel ve tematik olarak ele alınmıştır. Çalışmada Türkçe terimler, iki ana başlıkla alfabetik olarak sıralanmış; devamında madde başı verilen sözcükler köken bilgisi ve dönem sözlükleri ile ele alınarak ilgili ibarelerin teşekkülü, kavramsallığı ve tarihî dönemlerdeki sürekliliği belirlenmeye çalışılmıştır.