Dergiler / Dil Araştırmaları / 2026 / Cilt: 20 Sayı: 39

Budist Uygur Metinlerinde Söylem Belirleyiciler

Discourse Markers in Buddhist Uyghur Texts

Sayfa
121–139
Yayın Tarihi
2026-11-11
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Ayrıca, söylem belirleyicilerin zaman zaman çevirmen müdahalesiyle Uygurca metinlere dâhil edilmesi, nesir dilinin oluşumunda etkin rol aldığını göstermektedir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Bu çalışmada, genellikle çağdaş metinler ve konuşma dili çerçevesinde ele alınan söylem belirleyicilerin, art zamanlı bir bakış açısıyla Budist Uygur metinlerindeki kullanımı incelenmiştir.
📊
Temel Bulgular & Veri:Maitrisimit, Altun Yaruk ve Daśakarmapathāvadānamālā adlı eserlerde söylem belirleyicisi niteliği taşıyan 13 dilsel unsur, bağlama dayalı işlevleri bakımından ele alınmıştır.
💡
Sonuç & Katkı:Ayrıca, söylem belirleyicilerin zaman zaman çevirmen müdahalesiyle Uygurca metinlere dâhil edilmesi, nesir dilinin oluşumunda etkin rol aldığını göstermektedir.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Söylem belirleyici · tarihî söylem çözümlemesi · Budist Uygur metinleri

Özet

Bu çalışmada, genellikle çağdaş metinler ve konuşma dili çerçevesinde ele alınan söylem belirleyicilerin, art zamanlı bir bakış açısıyla Budist Uygur metinlerindeki kullanımı incelenmiştir. Maitrisimit, Altun Yaruk ve Daśakarmapathāvadānamālā adlı eserlerde söylem belirleyicisi niteliği taşıyan 13 dilsel unsur, bağlama dayalı işlevleri bakımından ele alınmıştır. Söz konusu metinlerde sıkça tanıklanabilen amtı “şimdi”, anta ötrü “ondan sonra”, erki “acaba”, ermez mü “değil mi”, yene yme “yine de, ve tekrar” gibi unsurların; söylemi başlatma, sürdürme, ek bilgi verme, kuşku bildirme, onaylatma, karşıtlık bildirme gibi edimsel işlevlerde kullanıldığı görülmüştür. Söz başında, ortasında ve sonunda yer alabilen bu söylem belirleyiciler, anlatının düzenlenmesinde ve söylem bölümleri arasındaki ilişkilerin kurulmasında önemli görevler üstlenmiştir. Ayrıca, söylem belirleyicilerin zaman zaman çevirmen müdahalesiyle Uygurca metinlere dâhil edilmesi, nesir dilinin oluşumunda etkin rol aldığını göstermektedir. Bu bakımdan çeviri eserlerdeki söylem belirleyiciler, Türkçenin kullanımını ve anlatım olanaklarını yansıtmakta, Eski Uygur Türkçesi konuşma dilinin yazılı metinlere yansıdığını da ortaya koymaktadır. Çalışmanın Eski Uygur Türkçesindeki söylem belirleyicilerin betimlenmesine ve tarihî söylem çözümlemesi araştırmalarına katkı sağlaması hedeflenmiştir.

Abstract

In this study, the use of discourse markers, which are generally discussed within the framework of contemporary texts and spoken language, in Buddhist Uyghur texts was examined from a diachronic perspective. Thirteen linguistic elements that serve as discourse markers in the works Maitrisimit, Altun Yaruk, and Daśakarmapathāvadānamālā are examined in terms of their contextual functions. It has been observed that elements such as amtı “now”, anta ötrü “after that”, erki “I wonder”, ermez mü “isn’t it”, yene yme “nevertheless, and again”, which can be frequently witnessed in the texts in question, are used in performative functions such as initiating the discourse, continuing it, giving additional information, expressing doubt, getting confirmation, and expressing opposition. These discourse markers, which can appear at the beginning, middle, or end of a sentence, play important roles in organizing the narrative and establishing relationships between discourse segments. Furthermore, the occasional inclusion of discourse markers in Uyghur texts through translator intervention demonstrates their active role in the formation of the prose language. In this respect, the discourse markers in translated works reflect the use and expressive possibilities of Turkish, demonstrating that the spoken language of Old Uyghur Turkish is reflected in written texts. The study aims to contribute to the description of discourse markers in Old Uyghur Turkish and to historical discourse analysis research.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Körtelli, S. B. (2026). Budist Uygur Metinlerinde Söylem Belirleyiciler. Dil Araştırmaları, Cilt: 20 Sayı: 39, 121–139. https://doi.org/10.54316/dilarastirmalari.1832855

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (37)

  1. AIJMER, Karin (2002). English Discourse Particles: Evidence From A Corpus. Amsterdam: John Benjamins.
  2. ALTIPARMAK, Ayşe (2021). “Gibi” Söylem Belirleyicisinin Türkçe Konuşma Dilindeki İşlevsel Kullanımları”. Uluslararası Dil Edebiyat ve Kültür Araştırmaları Dergisi, 4/1: 96-115.
  3. ÇAKIR SARI, Hamide (2020). “Türkçe Öğretmenlerinin Söylem Belirleyicisi Kullanımı”. Dil Dergisi, 1/171: 75-90.
  4. DOĞAN, Aybüke Betül (2024). “Divânü Lugâti’t Türk’te Söylem İşaretleyicisi Olarak Ünlemler”. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 21 (Divanu Lügati’t Türk’ün 950. Yıl Dönümü): 130-147.
  5. ERASLAN, Kemal (2012). Eski Uygur Türkçesi Grameri. Ankara: Türk Dil Kurumu.
  6. ERDAL, Marcel (2004). A Grammar of Old Turkic. Leiden: Brill.
  7. ERGİN, Muharrem (2014). Türk Dil Bilgisi. İstanbul: Bayrak.
  8. FRASER, Bruce (1988). “Types of English Discourse Markers”. Acta Linguistica Hungarica, 38, 1/4: 19-33.
  9. FRASER, Bruce (2009a). “The English Contrastive Discourse Marker on the contrary”. Language in Life, and a Life in Language: Jacob Mey, a Festchrift. (Edt. Bruce Fraser – Ken Turner). UK: Emerald Group Publishing Limited, 87-95.
  10. FRASER, Bruce (2009b). “An Account of Discourse Markers”. International Review of Pragmatics. 1/2: 293-320.
  11. GULCALI, Zemire (2015). Eski Uygurca Altun Yaruk Sudur’dan “Aç Bars” Hikâyesi. Ankara: Türk Dil Kurumu.
  12. GÜNAY, Nesrin (2020). “Türkçede Bir Söylem Belirleyicisi Olarak Acaba”. Vahit Türk Armağanı (Edt. Ali İhsan Öbek vd.). İstanbul: Kesit, 455-479.
  13. HİRİK, Erkan (2023a). “Türkçede Söylem Belirleyici Olarak Soru Yapılı İfadeler”. Dil Araştırmaları, 32: 55-73.
  14. HİRİK, Erkan (2023b). “Türkçede Söylem Belirleyiciler ve Mental Söz Varlığı İlişkisi”. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 10: 570-587.
  15. KAMACI GENCER, Duygu (2023). Türkiye Türkçesi Ağızlarında Söylem İşaretleyicileri. Çanakkale: Paradigma Akademi.
  16. KARAAĞAÇ, Günay (2013). Türkçenin Dil Bilgisi. Ankara: Akçağ.
  17. KARAHAN, Akartürk (2014). Eski Uygurcada Bağlaçlar. Ankara: Grafiker.
  18. KAYA, Ceval (2021). Uygurca Altun Yaruk, Giriş, Metin ve Dizin. Ankara: Türk Dil Kurumu.
  19. KÖKPINAR KAYA, Emel (2017). “The Teller/Receiver-Oriented Functions of ondan sonra as a Discourse Marker in Conversational Narratives”. Mersin Üniversitesi Dil ve Edebiyat Dergisi, MEUDED, 14/1: 35-60.
  20. KÖRTELLİ, Sümbül Begüm (2025a). “Eski Uygurca Maitrisimit’te Söylem Belirleyiciler”. Uluslararası Edebiyat, Dil- ve Eğitim Araştırmaları Sempozyumu. 6-9 Kasım 2025. Çankaya-Ankara, 84-185.
  21. KÖRTELLİ, Sümbül Begüm (2025b). “Kutadgu Bilig’de Söylem Belirleyiciler”. IX. Uluslararası Büyük Türk Dili Kurultayı Bildirileri Kitabı. 25-28 Eylül 2025. (Edt. Ayşegül Celepoğlu - Mine Nihan Doğan). Ankara: Meteksan Matbaacılık, 226-234.
  22. MASCHLER, Yael; SCHİFFRİN, Deborah (2015). “Discourse Markers: Language, Meaning and Context”. The Handbook of Discourse Analysis. (Edt. Deborah Schiffrin vd.). UK: Bloomsbury, 189-221.
  23. NOBEL, Johannes (1958). Suvarṇaprabhāsottama–Sūtra. Das Goldglanz Sūtra. Ein Sankrittext des Mahāyāna–Buddhismus. I–Tsing’s Chinesische Version und Ihre Tibetische Übersetzung. Erster Band. I–Tsing’s Chinesische Version übersetzt, eingeleitet, erläutert und mit einem Photomechanischen Nachdruck des Chinesischen Textes Versehen. Leiden: E. J. Brill.
  24. ÖZBEK, Nurdan (1998). “Türkçe’de Söylem Belirleyicileri”. Dilbilim Araştırmaları, 9: 37-47.
  25. SARI, İsa (2020). “Dede Korkut Kitabı’nda Söylem Belirleyiciler”. Bilig, 93: 29-52.
  26. SCHIFFRIN, Deborah (1987). Discourse Markers. Cambridge: Cambridge University Press.
  27. SCHOURUP, Lawrence (1985). Common Discourse Particles in English Conversation: ‘like’, ‘well’, ‘Y ‘know’. New York: Garland.
  28. SCHOURUP, Lawrence (1999). “Discourse Markers”. Lingua, 107: 227–265.
  29. SINCLAIR, John McHardy ve COULTHARD, Richard Malcolm (1975). Towards an Analysis of Discourse: The English used by teachers and pupils. Oxford: Oxford University Press.
  30. ŞEN, Serkan (2014). Eski Uygur Türkçesi Dersleri. İstanbul: Bilge Kültür Sanat.
  31. TEKİN, Şinasi (1976). Uygurca Metinler II. Maitrisimit: Burkancıların Mehdîsi Maitreya ile Buluşma Uygurca İptidaî Bir Dram (Burkancılığın Vaibhāṣika tarikatine âit bir eserin Uygurcası). Ankara: Sevinç Matbaası.
  32. TEKİN, Şinasi (1980). Maitrisimit Nom Bitig, Die Uigurische Übersetzung eines Werkes der buddhistischen Vaibhāsika-Schule. Teil 1: Transliteration, Übersetzung, Anmerkungen. Berlin: Akademie Verlag.
  33. TORUN, Yeter (2011). “Eski Anadolu Türkçesinde Böyle, Şöyle, Eyle/Öyle Sözlerinin Kullanımları Üzerine”. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 20/3: 267-276.
  34. Türkçe Ulusal Derlemi (2017). https://v3.tnc.org.tr/ için e-TUD v3. (Erişim Tarihi: 23.02.2026).
  35. UÇAR, Aygül (2005). “Söylem Belirleyicisi Olarak İşte’nin Ezgi Örüntüleri”. Mersin Üniversitesi Dil ve Edebiyat Dergisi, 2/1: 35-50.
  36. WILKENS, Jens (2016). Buddhistische Erzählungen aus dem alten Zentralasien Edition der altuigurischen Daśakarmapathāvadānamālā. Teil I-III. Turnhout: Brepols.
  37. WILKENS, Jens (2021). Handwörterbuch des Altuigurischen ‘Altuigurisch-Deutsch-Türkisch’ - Eski Uygurcanın El Sözlüğü ‘Eski Uygurca-Almanca-Türkçe’. Göttingen: Universitätsverlag.