Dergiler / Dil Araştırmaları / 2026 / Cilt: 20 Sayı: 39

Türkçede Kavram Alanı Teorileri Üzerine Kuramsal Bir Değerlendirme

Conceptual Field Theories in Turkish: A Theoretical Assessment

Betül B. Oğuz(MANİSA CELÂL BAYAR ÜNİVERSİTESİ)0000-0002-6743-6293
Sayfa
69–85
Yayın Tarihi
2026-11-11
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Çalışma sonucunda kavram alanı teorilerinin birbirini dışlayan değil tamamlayan yaklaşımlar olduğu; Türkiye'deki mevcut çalışmaların ise bu teorik çerçevelerden büyük ölçüde bağımsız yürütüldüğü tespit edilmiştir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Bu çalışma, Türkçe literatürde kuramsal düzeyde ele alınmamış olan kavram alanı teorilerini tarihsel süreçleri, metodolojik yaklaşımları ve odaklandıkları ilişkiler bakımından sistematik biçimde incelemeyi amaçlamaktadır.
📊
Temel Bulgular & Veri:Türkiye'deki kavram alanı literatürü incelendiğinde, 2005 yılından başlayarak 2026 yılına kadar yapılan 28 tez ve çok sayıda makalede kavram alanı teriminin yöntemsel bir çerçeve olarak değil, tematik bir tasnif aracı olarak kullanıldığını görmek mümkündür.
💡
Sonuç & Katkı:Çalışma sonucunda kavram alanı teorilerinin birbirini dışlayan değil tamamlayan yaklaşımlar olduğu; Türkiye'deki mevcut çalışmaların ise bu teorik çerçevelerden büyük ölçüde bağımsız yürütüldüğü tespit edilmiştir.
🔬Tür:Literatür & Derleme Çalışması
📍Kapsam:2005 Verileri
⚙️Değişkenler:Kavram alanı · anlambilim · leksikal alan

Özet

Bu çalışma, Türkçe literatürde kuramsal düzeyde ele alınmamış olan kavram alanı teorilerini tarihsel süreçleri, metodolojik yaklaşımları ve odaklandıkları ilişkiler bakımından sistematik biçimde incelemeyi amaçlamaktadır. Kavram alanı teorisinin entelektüel altyapısını oluşturan Humboldt ve Saussure'ün dilbilim anlayışından hareketle çalışma; Trier'in paradigmatik mozaik modelini, Porzig'in sentagmatik alan teorisini, Weisgerber'in neo-Humboldtçu yaklaşımını, Coseriu'nun yapısal anlambilim çerçevesini, Katz ve Fodor'un bileşen analizini, Lyons ve Lehrer'in ilişkisel anlambilimini ile Rosch, Fillmore ve Lakoff & Johnson'ın bilişsel teorilerini karşılaştırmalı biçimde ele almaktadır. Türkiye'deki kavram alanı literatürü incelendiğinde, 2005 yılından başlayarak 2026 yılına kadar yapılan 28 tez ve çok sayıda makalede kavram alanı teriminin yöntemsel bir çerçeve olarak değil, tematik bir tasnif aracı olarak kullanıldığını görmek mümkündür. Bu durum, bir kavram etrafında çalışmak ile kavram alanı teorileri çerçevesinde çalışmak arasındaki yöntemsel farkın göz ardı edilmesinden kaynaklanmaktadır. Çalışma sonucunda kavram alanı teorilerinin birbirini dışlayan değil tamamlayan yaklaşımlar olduğu; Türkiye'deki mevcut çalışmaların ise bu teorik çerçevelerden büyük ölçüde bağımsız yürütüldüğü tespit edilmiştir. Bu tespitlerden hareketle her kuramın Türkçe söz varlığına ayrı çalışmalar çerçevesinde uygulanması önerilmektedir.

Abstract

This study aims to systematically examine semantic field theories, which have not been addressed at a theoretical level in Turkish scholarly literature, in terms of their historical development, methodological approaches, and the linguistic relations they focus on. Drawing on the foundational contributions of Humboldt and Saussure, the study comparatively analyzes Trier's paradigmatic mosaic model, Porzig's syntagmatic field theory, Weisgerber's neo-Humboldtian approach, Coseriu's structural semantics framework, Katz and Fodor's componential analysis, Lyons and Lehrer's relational semantics, and the cognitive theories of Rosch, Fillmore, and Lakoff & Johnson. A review of the semantic field literature in Turkey reveals that in 28 theses completed between 2005 and 2026, as well as in numerous journal articles, the term "semantic field" has been used not as a methodological framework but merely as a thematic classification tool. This situation stems from the neglect of the methodological distinction between studying a concept and conducting research within semantic field theory. The study concludes that semantic field theories represent complementary rather than mutually exclusive approaches, and that existing studies in Turkey have largely been conducted independently of these theoretical frameworks. It is therefore recommended that each theory be applied to Turkish vocabulary through separate dedicated studies.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Oğuz, B. B. (2026). Türkçede Kavram Alanı Teorileri Üzerine Kuramsal Bir Değerlendirme. Dil Araştırmaları, Cilt: 20 Sayı: 39, 69–85. https://doi.org/10.54316/dilarastirmalari.1983092

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (33)

  1. AKSAN, Doğan (1971). "Kavram Alanı-Kelime Ailesi İlişkileri ve Türk Yazı Dilinin Eskiliği Üzerine". Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 1969: 253-264.
  2. BOZOK, Emrah (2021). Temizliğin Türkçesi: Tarihî ve Çağdaş Türk Lehçelerinde Temizlik Kavram Alanı. İstanbul: Hiperlink.
  3. COMRIE, Bernard (2000). "Language Contact, Lexical Borrowing and Semantic Fields". Studies in Slavic and General Linguistics, 28: 73-86.
  4. COSERIU, Eugenio; GECKELER, Horst (1981). Trends in Structural Semantics (Tübinger Beiträge zur Linguistik, C. 158). Tübingen: Gunter Narr.
  5. FILLMORE, Charles J. (1982). "Frame Semantics". Linguistics in the Morning Calm (Edt. Linguistic Society of Korea). Seoul: Hanshin, 111-137.
  6. FILLMORE, Charles J. (1985). "Frames and the Semantics of Understanding". Quaderni di Semantica, 6/2: 222-254.
  7. GADASHOVA, Aybaniz (2023). "The Lexico-Semantic Field in Modern Linguistics: Foundations and Applications". Path of Science, 9/11: 1001-1007.
  8. GEERAERTS, Dirk (2010). Theories of Lexical Semantics. New York: Oxford University Press.
  9. E-GS = Google Scholar (2026). “Kavram alanı” arama sonuçları. https://scholar.google.com/scholar?q=%22kavram+alan%C4%B1%22 (Erişim Tarihi: 21.03.2026).
  10. GUO, Changhong (2010). "The Application of the Semantic Field Theory in College English Vocabulary Instruction". Chinese Journal of Applied Linguistics, 33/3: 50-62.
  11. KARAOĞLU, Serdar (2022). Türkiye Türkçesinde Hızlılık. Ankara: Gazi Kitabevi.
  12. KATZ, Jerrold J. (1967). "Recent Issues in Semantic Theory". Foundations of Language, 3/2: 124-194.
  13. KLEPARSKI, Grzegorz A.; RUSINEK, Angelina (2007). "The Tradition of Field Theory and the Study of Lexical Semantic Change". Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Rzeszowskiego: 13-28.
  14. KOCAPINAR, Pelin (2021). Kavram Alanı Sözlüğü Olarak Divanu Lugati't-Türk. Ankara: Gazi Kitabevi.
  15. LAKOFF, George; JOHNSON, Mark (1980). Metaphors We Live By. Chicago: University of Chicago Press.
  16. LEHRER, Adrienne (1969). "Semantic Cuisine". Journal of Linguistics, 5/1: 39-55.
  17. LEHRER, Adrienne (1974). Semantic Fields and Lexical Structure. Amsterdam: North-Holland.
  18. LYONS, John (1977). Semantics (C. 1). Cambridge: Cambridge University Press.
  19. LYONS, John (1995). Linguistic Semantics: An Introduction. Cambridge: Cambridge University Press.
  20. MILLER, Robert L. (1968). The Linguistic Relativity Principle and Humboldtian Ethnolinguistics: A History and Appraisal. The Hague: Mouton.
  21. ÖHMAN, Suzanne (1953). "Theories of the 'Linguistic Field'". Word, 9/2: 123-134.
  22. PORZIG, Walter (1934). "Wesenhafte Bedeutungsbeziehungen". Beiträge zur Geschichte der deutschen Sprache und Literatur, 58: 70-97.
  23. PURDY, William C. (1987). A Theory of Lexical Semantics (Teknik Rapor No. SU-CIS-87-07). Syracuse: Syracuse University.
  24. RIZAEV, Bakhodir Khaydarovich (2025). "Analytical Tools of the Semantic Field in Modern German Language: Evolution, Methods, and Applications". Information Horizons: American Journal of Library and Information Science Innovation, 3/12: 13-17.
  25. ROSCH, Eleanor (1978). "Principles of Categorization". Cognition and Categorization (Edt. Eleanor Rosch - Barbara B. Lloyd). Hillsdale, NJ: Lawrence Erlbaum, 27-48.
  26. SAUSSURE, Ferdinand de (1998). Genel Dilbilim Dersleri (Çev. Berke Vardar). İstanbul: Multilingual.
  27. SESLİ, Hüseyin (1968). Dil Alanı Üzerine. Erzurum: Atatürk Üniversitesi.
  28. THIPA, Henry M. (1979). "Semantic Field Analysis Revisited". English in Africa, 6/1: 82-88.
  29. TRIER, Jost (1969). Kelime Alanları ve Kavram Alanları Üzerine (Çev. Hüseyin Sesli). Erzurum: Atatürk Üniversitesi.
  30. TURGUNBAYER, Caştegin (2023). Kırgız Türkçesinde Sevgi Kavram Alanının Bilişsel Açıdan İncelenmesi. Ankara: Paradigma Akademi.
  31. WANG, Zhen (2023). "The Application of Semantic Field Theory in Vocabulary Learning". Frontiers in Humanities and Social Sciences, 3/3.
  32. YILDIZ, Şahin (2023). Boğaz Sözcüğünün Monografisi: Boğaz Sözcüğünün Kavram Alanı ve Kullanımı Üzerine Bir İnceleme. İstanbul: Kriter.
  33. E-YÖK = Yükseköğretim Kurulu (2026). Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/ (Erişim Tarihi: 21.03.2026).