Dergiler / Dil Araştırmaları / 2026 / Cilt: 20 Sayı: 39

Dede Korkut’ta Agla- Fiili ve Yakın Anlamlıları Üzerine Bir Değerlendirme

An Analysis of the Verb "Agla-" and its Near-Synonyms in Dede Korkut

Erol Kuyma(Hitit Üniversitesi, İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü)0000-0003-1074-9587
Sayfa
51–68
Yayın Tarihi
2026-11-11
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Dede Korkut, hem içerdiği söz varlığı çeşitliliği hem de yazıya geçirildiği 15. yüzyıl Eski Anadolu Türkçesini temsil açısından Türkçenin tarihi seyrinde önemli bir yere sahiptir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Dilsel anlam ilişkileri arasında yer alan yakın anlamlılık, aralarında belirli semantik mesafe bulunan sözlük birimlerin belirli koşullarda birbiri yerine kullanılabilme niteliklerini ifade etmektedir.
📊
Temel Bulgular & Veri:Göndergesel anlamları farklı olsa da aynı kavram alanında yer alan sözcükler arasında zamanla kullanıma ve bağlama dayalı olarak belirli derecelerde anlamsal benzerlik oluşabilmektedir.
💡
Sonuç & Katkı:Dede Korkut, hem içerdiği söz varlığı çeşitliliği hem de yazıya geçirildiği 15. yüzyıl Eski Anadolu Türkçesini temsil açısından Türkçenin tarihi seyrinde önemli bir yere sahiptir.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Yakın anlamlılık · Dede Korkut · Agla-

Özet

Dilsel anlam ilişkileri arasında yer alan yakın anlamlılık, aralarında belirli semantik mesafe bulunan sözlük birimlerin belirli koşullarda birbiri yerine kullanılabilme niteliklerini ifade etmektedir. Sözcükler arasında beliren yakın anlamlılık, bağlam merkezli tek yönlü gerektirim ve doğruluk koşullarına bağlı olarak gerçekleşmektedir. Göndergesel anlamları farklı olsa da aynı kavram alanında yer alan sözcükler arasında zamanla kullanıma ve bağlama dayalı olarak belirli derecelerde anlamsal benzerlik oluşabilmektedir. Sözü edilen anlamsal benzerlikte, sözcükler arasında bulunan alt anlamlılık ilişkisinin yanı sıra anlamsal bileşenlerinin rolü de belirleyici olmaktadır. Bu çalışmada Dede Korkut’ta geçen ve aynı kavram alanının üyeleri olan agla- fiili ile bozla-, bögür-, gözin yaşın dök-, gözleri kan yaş tol-, gözinüŋ yaşı revan ol-, sıkla-, şîven getir-, zarılık kıl-, zarılıklara gir-, zarılık et- fiilleri arasındaki yakın anlamlılık bağıntısı incelenmiştir. Söz konusu fiiller, üzüntü, acı ve hüzün gibi duyguları farklı anlamsal katmanlarda ifade edecek biçimde kullanılmaktadır. Her biri kendi anlam alanlarına özgü kullanım özelliği gösteren bu fiiller aynı zamanda agla- fiili ile alt anlamlılık bağıntısına ve farklı düzeylerde anlamsal bileşenlere sahiptirler. Yakın anlamlı sözcükler, dillerin söz varlığının çeşitliliğini ve ifade gücünün zenginliğini gösteren unsurlar olarak görülmektedir. Dede Korkut, hem içerdiği söz varlığı çeşitliliği hem de yazıya geçirildiği 15. yüzyıl Eski Anadolu Türkçesini temsil açısından Türkçenin tarihi seyrinde önemli bir yere sahiptir.

Abstract

Near-synonymy, that a type of linguistic semantic relationship, refers to the ability of lexical morpheme that have a certain semantic distance between them to be used interchangeably under specific conditions. Near-synonymy, between words occurs based on context and depends on conditions of one-way entailment and truth conditions. Even though their referential meanings may differ, words belonging to the same conceptual field can develop a certain degree of semantic similarity over time, depending on usage and context. The hyponymy and semantic components between words play a decisive role in the mentioned semantic similarity. This study examines the near-synonymy relationship between the verb agla- (to cry) and the verbs bozla-, bögür-, gözin yaşın dök-, gözükan yaş tol-, gözinüŋ yaş revan ol-, sıkla-, şîven getir-, zarılık kıl-, zarılıklara gir-, and zarılık et-, all of which appear in Dede Korkut and belong to the same conceptual field. These verbs are used to express emotions such as sadness, pain, and sorrow at different semantic levels. Each of these verbs exhibits usage characteristics specific to its own semantic field, and they also share a hyponymy connection with the verb agla- "to cry" and have different levels of semantic components. Near-synonymy words with are seen as elements that demonstrate the diversity of a language's vocabulary and the richness of its expressive power. Dede Korkut occupies an important place in the historical development of the Turkish language, both for the diversity of its vocabulary and for its representation of 15th century Old Anatolian Turkish as recorded in writing.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Kuyma, E. (2026). Dede Korkut’ta Agla- Fiili ve Yakın Anlamlıları Üzerine Bir Değerlendirme. Dil Araştırmaları, Cilt: 20 Sayı: 39, 51–68. https://doi.org/10.54316/dilarastirmalari.1905597

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (35)

  1. AĞCA, Ferruh (2025). Dede Korkut Kitabı Bursa Yazması (Metin-Dizin). Bursa: Bursa Büyükşehir Belediyesi.
  2. AKAR, Ali (2005). Türk Dili Tarihi. Ankara: Ötüken Neşriyat.
  3. AKÇATAŞ, Ahmet; ARI, Elif (2018). “Anlambiliminin Eş Anlamlılık Sorunu”. Avrasya Dil Eğitimi ve Araştırmaları Dergisi, 2/2: 126-152.
  4. AKSAN, Doğan (1974). “Eşanlamlılık Sorunu ve Türk Yazı Dilinin Eskiliğinin Saptanmasında Eşanlamlardan Yararlanma”. Türkoloji Dergisi, 6/1: 1-13.
  5. AKSAN, Doğan (2016). Anlambilim, Anlambilim Konuları ve Türkçenin Anlambilimi. Ankara: Bilgi.
  6. BALYEMEZ, Sedat (2012). “Sırsıklam, Sırılsıklam Kelimeleri Üzerine”. The Journal of Academic Social Science Studies JASS, 5/2: 369-378.
  7. BERG, Bruce L.; LUNE, Howard (2015). Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. Konya: Eğitim Kitabevi.
  8. CLAUSON, Sir Gerard (1972). An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. Oxford: Oxford University Press.
  9. CRUSE, David Alan (2000). Meaning in language, an introduction to semantics and pragmatics. New York: Oxford University.
  10. CRUSE, David Alan (1986). Lexical Semantics. Cambridge: Cambridge University Press.
  11. Türk Dil Kurumu (2009). Derleme Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu.
  12. DUMAN, Mehmet Akif (2015). Dilde Belirsizlik ve Eş Anlamlılık. İstanbul: Litera.
  13. ERDEM, Melek, (2004). “Oğuz Grubu Türk Lehçelerinde Eş Anlamlılık (Synonymy)”. Zeynep Korkmaz Armağanı, Ankara: Türk Dil Kurumu.
  14. ERGİN, Muharrem (2018). Dede Korkut Kitabı 1-2. Ankara: Türk Dil Kurumu.
  15. GADDAR, Zeliha (2021). “Tabîbnâme Bağlamında Türkçede Yakın Anlam”. Türkbilig, 41: 173-180.
  16. GÜNAY, Nesrin (2015). “Türk Dilinde Eş Anlamlılık ve “Gönül, Yürek, Kalp” Kelimeleri”. Türkbilig, 29, 121-146.
  17. HATİPOĞLU, Vecihe (1970). “Eş Anlamlı Sözcük Var mıdır?”. Türk Dili, 23/229: 9-10.
  18. İMER, Kamile; KOCAMAN, Ahmet; ÖZSOY A.Sumru (2011). Dilbilim Sözlüğü. İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi.
  19. KANAR, Mehmet (2011). Eski Anadolu Türkçesi Sözlüğü. Ankara: Say.
  20. KANAR, Mehmet (2010). Farsça-Türkçe Sözlük. Ankara: Say.
  21. KARAAĞAÇ, Günay (2013). Anlam (Anlam Bilimi ve İletişim). İstanbul: Kesit.
  22. KARAAĞAÇ, Günay (2022). Dilbilimi Terimleri Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu.
  23. KIRAN, Zeynel; (EZİLER) KIRAN, Ayşe (2002). Dilbilime Giriş. Ankara: Seçkin.
  24. LEECH, Geoffrey (1981). Semantics, The Study of Meaning. Harmondsworth: Penguin Books
  25. MURPHY, M. Lynne (2010). Lexical Meaning. New York: Cambridge University Press.
  26. ÖZÇELİK, Sadettin (2005). Dede Korkut, Araştırmalar, Notlar/Dizin/Metin. Ankara: Gazi Kitabevi.
  27. PALMER, Frank Robert (2001). Semantik (Yeni Bir Anlambilim Projesi) (Çev. Ramazan Ertürk). Ankara: Kitâbiyât.
  28. PİLTEN, Şahru (2013). Türk Dilinde Izdırap Söz Bilgisi: Bir Eş Anlamlılık İncelemesi. Ankara: Türk Dil Kurumu.
  29. SAEED, John I. (2009). Semantics. 3rd ed., Blackwell.
  30. SOMUNCU, Melike (2020). “Güncel Türkçe Sözlük’te yer alan acı maddesinin eş anlamlılık açısından incelenmesi”. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, 20: 202-217
  31. Türk Dil Kurumu (2011). Türkçe Sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu.
  32. Türk Dil Kurumu (2009). Tarama Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu.
  33. TEKİN, Talat (1997). Türkoloji Eleştirileri. Ankara: Simurg.
  34. TIETZE, Andreas (2016). Tarihi ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugati. Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi.
  35. YAMAN, Hanife (2024). Anadolu Ağızlarında Eş Anlamlılık. Ankara: Grafiker.