Dergiler / Dil Araştırmaları / 2026 / Cilt: 20 Sayı: 39

Çağdaş Türk Lehçelerinde Meslek ve Uğraşı Adlarındaki +CX Eki Üzerine

On the +CX Suffix in Names of Professions and Occupations in Contemporary Turkic Dialects

Feyzi Ersoy(ANKARA HACI BAYRAM VELİ ÜNİVERSİTESİ)0000-0001-7145-0939
Sayfa
1–16
Yayın Tarihi
2026-11-11
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Makalede Türk lehçelerinden toplanan ve genellikle meslek ismi yapan bu tarz kelimeler işlenmiş ve bir değerlendirmeye tabi tutulmuştur.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Dillerde yeni kavramlar, çeşitli yollarla karşılanır.
📊
Temel Bulgular & Veri:Eklemeli bir dil olan ve Altay dillerinin bir üyesi kabul edilen Türkçede de yeni kavramlar, farklı yollarla yapılır.
💡
Sonuç & Katkı:Makalede Türk lehçelerinden toplanan ve genellikle meslek ismi yapan bu tarz kelimeler işlenmiş ve bir değerlendirmeye tabi tutulmuştur.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:+CX Eki · Kelime Türetme · Meslek Adları

Özet

Dillerde yeni kavramlar, çeşitli yollarla karşılanır. Eklemeli bir dil olan ve Altay dillerinin bir üyesi kabul edilen Türkçede de yeni kavramlar, farklı yollarla yapılır. Türkçenin ilk yazılı örneklerinden beri takip edilebildiği kadarıyla bu yollardan biri ve en yaygın olanı ise kelime yaparken yapım eklerinden faydalanmaktır. Zengin bir ek sistemine sahip olan Türkçenin yapım ekleri arasında +lXk ve +CX gibi Türkçenin hem tarihî hem de çağdaş lehçelerinde yaygın olarak kullanılan işlek ekleri mevcuttur. Bu çalışmada, +CX eki üzerinde durulmuş, ekin çağdaş Türk lehçelerinde Türkçeleştirme çabasıyla oluşturduğu yeni kelimeler değerlendirilmiştir. Değerlendirme yapılırken Türkiye Türkçesinden farklı kullanımlar dikkate alınmıştır. Çalışmada ele alınan örnekler, ezan/ezancı, et/etçi, yük/yükçü tarzında kelimelerdir. Türkiye Türkçesinde bu örnekler için ezan/müezzin, et/kasap, yük/hamal kelimeleri kullanılırken çağdaş Türk lehçelerinin bazılarında bu tarz durumlarda +CX eki yardımıyla kelimeler türetilmiş ve kelime Türkçeleştirme çabasıyla kullanıma sokulmuştur. Makalede Türk lehçelerinden toplanan ve genellikle meslek ismi yapan bu tarz kelimeler işlenmiş ve bir değerlendirmeye tabi tutulmuştur.

Abstract

New concepts in languages are expressed through various means. In Turkish, an agglutinative language considered a member of the Altaic language family, new concepts are also formed in different ways. As far as can be traced from the earliest written records of Turkish, one of these methods—and the most common one—is making use of derivational suffixes in word formation. Among the derivational suffixes of Turkish, which possesses a rich suffix system, there are productive suffixes such as +lXk and +CX that are widely used in both the historical and contemporary dialects of Turkish. This study focuses on the +CX suffix and evaluates the new words it has generated in contemporary Turkic dialects as part of efforts to Turkicize vocabulary. In this evaluation, usages that differ from those in Turkey Turkish have been taken into consideration. The examples discussed in the study include words such as ezan/ezancı, et/etçi, and yük/yükçü. While in Turkey Turkish the words müezzin, kasap, and hamal are used for these examples, in some contemporary Turkic dialects words have been derived with the help of the +CX suffix in such cases and introduced into use through efforts to Turkicize the vocabulary. The article examines and evaluates such words, collected from Turkic dialects and generally denoting professions.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Ersoy, F. (2026). Çağdaş Türk Lehçelerinde Meslek ve Uğraşı Adlarındaki +CX Eki Üzerine. Dil Araştırmaları, Cilt: 20 Sayı: 39, 1–16. https://doi.org/10.54316/dilarastirmalari.1983029

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (57)

  1. ALKAYA, Ercan (2024). “Tatar Türkçesi”. Herkes İçin Türk Lehçeleri, Türk Açar (Türk Lehçeleri Açarı) (Edt. Ahmet Bican Ercilasun, Feyzi Ersoy). Ankara: Akçağ, 525-576.
  2. ALTAYLI, Seyfettin (2018). Azerbaycan Türkçesi Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu.
  3. ARIKOĞLU, Ekrem (2021a). “Hakas Türkçesi”. Türk Lehçeleri Grameri (Edt. Ahmet Bican Ercilasun). (2. Baskı). Ankara: Akçağ, 1125-1189.
  4. ARIKOĞLU, Ekrem (2021b). “Tuva Türkçesi”. Türk Lehçeleri Grameri (Edt. Ahmet Bican Ercilasun). (2. Baskı). Ankara: Akçağ, 1191-1270.
  5. ARIKOĞLU, Ekrem (2024a). “Kırgız Türkçesi”. Herkes İçin Türk Lehçeleri, Türk Açar (Türk Lehçeleri Açarı) (Edt. Ahmet Bican Ercilasun ve Feyzi Ersoy). Ankara: Akçağ, 377-421.
  6. ARIKOĞLU, Ekrem (2024b). “Hakas Türkçesi”. Herkes İçin Türk Lehçeleri, Türk Açar (Türk Lehçeleri Açarı) (Edt. Ahmet Bican Ercilasun ve Feyzi Ersoy). Ankara: Akçağ, 845-893.
  7. ARIKOĞLU, Ekrem; ALİMOVA, Cıldız; ASKAROVA, Rahat; SELÇUK, Bilge Kağan (2023). Kırgızca-Türkçe Sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu.
  8. ARIKOĞLU, Ekrem; TOSUN, İlker (2024). Tuvaca Türkçe Sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu.
  9. BALDANE, Orhan (2024). “Azerbaycan Türkçesi”. Herkes İçin Türk Lehçeleri, Türk Açar (Türk Lehçeleri Açarı). (Edt. Ahmet Bican Ercilasun ve Feyzi Ersoy). Ankara: Akçağ, 125-168.
  10. BAYRAM, Bülent (2019). Çuvaş Türkçesi Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu.
  11. BİRAY, Nergis (2024). “Kazak Türkçesi”. Herkes İçin Türk Lehçeleri, Türk Açar (Türk Lehçeleri Açarı). (Edt. Ahmet Bican Ercilasun ve Feyzi Ersoy). Ankara: Akçağ, 329-376.
  12. E-ST⹀ Sakhatyla (2026). Sakhatyla.ru. https://sakhatyla.ru/translate (Erişim Tarihi: 09.09.2026).
  13. E-GTS Türk Dil Kurumu (2026). Güncel Türkçe Sözlük. https://sozluk.gov.tr/ (Erişim Tarihi: 20.06.2026)
  14. ERGÖNENÇ AKBABA, Dilek (2021). “Nogay Türkçesi”. Türk Lehçeleri Grameri. (Edt. Ahmet Bican Ercilasun). (2. Baskı). Ankara: Akçağ, 649-706.
  15. ERGÖNENÇ, Dilek; BULGAROVA, Mariya (2024). Nogay Türkçesi Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu.
  16. ERSOY, Feyzi (2021). “Çuvaş Türkçesi”. Türk Lehçeleri Grameri (Edt. Ahmet Bican Ercilasun). (2. Baskı). Ankara: Akçağ, 1337-1394.
  17. GÜNER DİLEK, Figen (2021). “Altay Türkçesi”. Türk Lehçeleri Grameri (Edt. Ahmet Bican Ercilasun). (2. Baskı). Ankara: Akçağ, 1053-1123.
  18. GÜNER DİLEK, Figen (2024). “Altay Türkçesi”. Herkes İçin Türk Lehçeleri, Türk Açar (Türk Lehçeleri Açarı) (Edt. Ahmet Bican Ercilasun ve Feyzi Ersoy). Ankara: Akçağ, 785-843.
  19. GÜRSOY NASKALİ, Emine; BUTANAYEV, Viktor; İSİNA, Almagül; ŞAHİN, Erdal; ŞAHİN, Liaisan; KOÇ, Aylin (2007). Hakasça-Türkçe Sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu.
  20. GÜRSOY NASKALİ, Emine; DURANLI Muvaffak (2019). Altayca-Türkçe Sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu.
  21. KARTALLIOĞLU, Yavuz (2025). “Türkçe {+CX} ve Moğolca {+ç}, {+çin} Ekleri ve Kavram Alanları Üzerine”. Bozkırda Türk İzleri: Ortak Miras, Ortak Gelecek (Moğolistan) Çalıştayı, 29 Haziran-6 Temmuz 2025 (Yayımlanmamış Bildiri Metni).
  22. KARTALLIOĞLU, Yavuz; YILDIRIM, Hüseyin (2021). “Azerbaycan Türkçesi”. Türk Lehçeleri Grameri (Edt. Ahmet Bican Ercilasun). (2. Baskı). Ankara: Akçağ, 169-235.
  23. KASAPOĞLU ÇENGEL, Hülya (2021). “Kırgız Türkçesi”. Türk Lehçeleri Grameri (Edt. Ahmet Bican Ercilasun). (2. Baskı). Ankara: Akçağ, 499-561.
  24. KİRİŞÇİOĞLU, Fatih (2024). “Saha Türkçesi”. Herkes İçin Türk Lehçeleri, Türk Açar (Türk Lehçeleri Açarı). (Edt. Ahmet Bican Ercilasun ve Feyzi Ersoy). Ankara: Akçağ, 943-990.
  25. KOÇ, Kenan; BAYNİYAZOV, Ayabek; BAŞKAPAN, Vehbi (2021). Kazak Türkçesi – Türkiye Türkçesi Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu.
  26. KOÇOĞLU GÜNDOĞDU, Vildan (2024). “Tuva Türkçesi”. Herkes İçin Türk Lehçeleri, Türk Açar (Türk Lehçeleri Açarı). (Edt. Ahmet Bican Ercilasun ve Feyzi Ersoy). Ankara: Akçağ, 895-942.
  27. KORKMAZ, Zeynep (2003). Türkiye Türkçesi Grameri (Şekil Bilgisi). Ankara: Türk Dil Kurumu.
  28. MAŞKARAOĞLU, Seher (2023). Kırım Tatar Türkçesi Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu.
  29. NECİPOVİÇ NECİP, Emir; KURBAN, İklil (2013). Yeni Uygur Türkçesi Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu.
  30. ÖNER, Mustafa (2021). “Tatar Türkçesi”. Türk Lehçeleri Grameri (Edt. Ahmet Bican Ercilasun). (2. Baskı). Ankara: Akçağ, 707-781.
  31. ÖNER, Mustafa (2025). Kazan-Tatar Türkçesi Sözlüğü. (3. Baskı). Ankara: Türk Dil Kurumu.
  32. ÖZKAN, Nevzat (2021). “Gagavuz Türkçesi”. Türk Lehçeleri Grameri (Edt. Ahmet Bican Ercilasun). (2. Baskı). Ankara: Akçağ, 77-168.
  33. ÖZŞAHİN, Murat (2017). Başkurt Türkçesi Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu.
  34. ÖZTÜRK, Rıdvan (2024). “Özbek Türkçesi”. Herkes İçin Türk Lehçeleri, Türk Açar (Türk Lehçeleri Açarı) (Edt. Ahmet Bican Ercilasun ve Feyzi Ersoy). Ankara: Akçağ, 223-269.
  35. PEKACAR, Çetin (2011). Kumuk Türkçesi Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu.
  36. PEKACAR, Çetin (2021). “Kumuk Türkçesi”. Türk Lehçeleri Grameri (Edt. Ahmet Bican Ercilasun). (2. Baskı). Ankara: Akçağ, 979-1051.
  37. REZAEİ, Mehdi (2026). “Farsça Ünvan ve Meslek Adlarında Türkçe Biçim Birimlerin Kullanımı”. Prof. Dr. Fatma Özkan Armağanı. Konya: Palet: 391-401.
  38. SLEPTSOVA, P. A. (1972). Yakutsko-Russkiy Slovar’. Moskova.
  39. ŞAHİN, H. Hüseyin (2013). Türkçede +CI/+CU İsimden İsim Yapı Eki. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Ankara: Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
  40. TAMİR, Ferhat (2021). “Kazak Türkçesi”. Türk Lehçeleri Grameri (Edt. Ahmet Bican Ercilasun). (2. Baskı). Ankara: Akçağ, 449-497.
  41. TAVKUL, Ufuk (2020). Karaçay-Malkar Türkçesi Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu.
  42. TAVKUL, Ufuk (2021). “Karaçay Malkar Türkçesi”. Türk Lehçeleri Grameri (Edt. Ahmet Bican Ercilasun). (2. Baskı). Ankara: Akçağ, 921-978.
  43. TEKİN, Talat (2025). Türkoloji Eleştirileri. Ankara: BilgeSu.
  44. Türkmen Diliniň Düşündirişli Sözlügi (2016). II Cilt, Aşgabat.
  45. UYGUR, Ceyhun Vedat (2019). Karakalpak Türkçesi Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu.
  46. UYGUR, Ceyhun Vedat (2021). “Karakalpak Türkçesi”. Türk Lehçeleri Grameri (Edt. Ahmet Bican Ercilasun). (2. Baskı). Ankara: Akçağ, 563-647.
  47. UYGUR, Ceyhun Vedat (2024). “Karakalpak Türkçesi”, Herkes İçin Türk Lehçeleri, Türk Açar (Türk Lehçeleri Açarı) (Edt. Ahmet Bican Ercilasun ve Feyzi Ersoy). Ankara: Akçağ, 423-477.
  48. VAROL, Çiçek (2022). “İsimden İsim Yapan –CI Ekinin Morfo-Semantik İşlevleri”, International Journal of Social Sciences, 6/1: 270-290.
  49. YAZICI ERSOY, Habibe (2021a). “Yeni Uygur Türkçesi”. Türk Lehçeleri Grameri (Edt. Ahmet Bican Ercilasun). (2. Baskı). Ankara: Akçağ, 373-448.
  50. YAZICI ERSOY, Habibe (2021b). “Başkurt Türkçesi”. Türk Lehçeleri Grameri (Edt. Ahmet Bican Ercilasun). (2. Baskı). Ankara: Akçağ, 783-846.
  51. YAZICI ERSOY, Habibe (2024a). “Yeni Uygur Türkçesi”. Herkes İçin Türk Lehçeleri, Türk Açar (Türk Lehçeleri Açarı) (Edt. Ahmet Bican Ercilasun ve Feyzi Ersoy). Ankara: Akçağ, 271-327.
  52. YAZICI ERSOY, Habibe (2024b). “Başkurt Türkçesi”. Herkes İçin Türk Lehçeleri, Türk Açar (Türk Lehçeleri Açarı) (Edt. Ahmet Bican Ercilasun ve Feyzi Ersoy). Ankara: Akçağ, 577-630.
  53. YENER, Mustafa Levent (2024). “Türkiye Türkçesinde +CI Eki ve Kavramsal Eş Dizimliliği”. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, 41:188-240.
  54. YILDIRIM, Hüseyin (2024). “Türkmen Türkçesi”. Herkes İçin Türk Lehçeleri, Türk Açar (Türk Lehçeleri Açarı) (Edt. Ahmet Bican Ercilasun ve Feyzi Ersoy). Ankara: Akçağ, 169-221.
  55. YUSUPOVA, Nasiba (2023). Türkçe-Özbekçe Sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
  56. YÜKSEL, Zühal; IŞIKTAŞ SAVA, Işılay (2024). “Kırım Tatar Türkçesi”. Herkes İçin Türk Lehçeleri, Türk Açar (Türk Lehçeleri Açarı) (Edt. Ahmet Bican Ercilasun ve Feyzi Ersoy). Ankara: Akçağ, 631-686.
  57. ZÜLFİKAR, Hamza (2007). “Meslek Adları ve -CI ekinin Türkçedeki İşlevleri”. TDAY Belleten 2007-I: 173-218.