Dergiler / Mavi Atlas / 2026 / Cilt: 14 Sayı: 2

Taşkent-Kabil-İstanbul Hattında Bir Özbek Ceditçi: Miyan Büzrük Salihov’un Hayatı ve Faaliyetleri

An Uzbek Jadid on the Tashkent–Kabul–Istanbul Axis: The Life and Activities of Miyan Büzrük Salihov

Murad Halmet(Kastamonu Üniversitesi)0000-0002-2113-8530
Sayfa
910–925
Yayın Tarihi
2026-10-31
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Buna rağmen Türkiye’deki geçmişi, dinî ve milliyetçi görüşleri sebebiyle sürekli gözetim altında tutulmuş ve 1937 yılında Stalin döneminin “Büyük Temizlik/Kızıl Terör” sürecinde “Türk casusu”, “İngiliz casusu”, “burjuva milliyetçisi” ve “ihtilâl karşıtı” suçlamalarıyla tutuklanmıştır. 1938 yılında katledilen Miyan Büzrük Salihov, hayatını Türkistan’ın istiklâli ile halkının kültürel gelişimine adamış ve bu uğurda Sovyet rejiminin kurbanı olmuş bir Ceditçi aydındır.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Miyan Büzrük Salihov (1891-1938), XX. asrın başlarında Türkistan’ın bağımsızlığı mücadelesinde ve modern akademik yapısının oluşumunda önemli rol oynamış Ceditçi bir aydın, siyasetçi ve Türkologdur.
📊
Temel Bulgular & Veri:Yurt içi ve yurt dışında gördüğü eğitim, onun fikrî dünyasını şekillendirmiş ve İslami ilimler ile modern düşünceyi birleştiren bir entelektüel kimlik kazanmasını sağlamıştır. 1917 Bolşevik İhtilâli sırasında Şûrâ-yı İslâm adlı teşkilatta aktif görev alan Miyan Büzrük Salihov, Türkistan Muhtariyeti Devleti’nin kuruluş sürecine iştirak etmiştir.
💡
Sonuç & Katkı:Buna rağmen Türkiye’deki geçmişi, dinî ve milliyetçi görüşleri sebebiyle sürekli gözetim altında tutulmuş ve 1937 yılında Stalin döneminin “Büyük Temizlik/Kızıl Terör” sürecinde “Türk casusu”, “İngiliz casusu”, “burjuva milliyetçisi” ve “ihtilâl karşıtı” suçlamalarıyla tutuklanmıştır. 1938 yılında katledilen Miyan Büzrük Salihov, hayatını Türkistan’ın istiklâli ile halkının kültürel gelişimine adamış ve bu uğurda Sovyet rejiminin kurbanı olmuş bir Ceditçi aydındır.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Miyan Büzrük Salihov · Cedit hareketi · Türkistan

Özet

Miyan Büzrük Salihov (1891-1938), XX. asrın başlarında Türkistan’ın bağımsızlığı mücadelesinde ve modern akademik yapısının oluşumunda önemli rol oynamış Ceditçi bir aydın, siyasetçi ve Türkologdur. Miyan Büzrük, ilk eğitimini doğup büyüdüğü Taşkent’te, eski usul bir mektepte ve medresede görmüş, ardından tahsilini İstanbul Üniversitesi’nde sürdürmüştür. Yurt içi ve yurt dışında gördüğü eğitim, onun fikrî dünyasını şekillendirmiş ve İslami ilimler ile modern düşünceyi birleştiren bir entelektüel kimlik kazanmasını sağlamıştır. 1917 Bolşevik İhtilâli sırasında Şûrâ-yı İslâm adlı teşkilatta aktif görev alan Miyan Büzrük Salihov, Türkistan Muhtariyeti Devleti’nin kuruluş sürecine iştirak etmiştir. Türkistan’ın istiklâli için dışarıdan destek sağlamak maksadıyla Şûrâ-yı İslâm teşkilatınca Afganistan ve Türkiye’ye gönderilmiştir. Türkiye’de bulunduğu dönemde Rus şarkiyatçı A. N. Samoyloviç ile bilimsel çalışmalar yapmıştır. Samoyloviç’in ikna etmesiyle 1927 yılında Sovyetler Birliği’ne dönmüştür. Ancak dönüşünden sonra İçişleri Halk Komiserliği’nin (NKVD) baskısına maruz kalmış ve kendi dostlarını jurnallemesi için istihbarat faaliyetlerine zorlanmıştır. 1927-1937 yılları arasında Taşkent’teki Orta Asya Devlet Üniversitesi’nde (SAGU) görev yapmıştır. On yıllık yoğun akademik faaliyeti sürecinde Özbek edebiyatı, tiyatrosu ve folkloru üzerine temel nitelikte birçok eser kaleme almak suretiyle Özbek beşerî bilimlerine önemli katkılarda bulunmuştur. Buna rağmen Türkiye’deki geçmişi, dinî ve milliyetçi görüşleri sebebiyle sürekli gözetim altında tutulmuş ve 1937 yılında Stalin döneminin “Büyük Temizlik/Kızıl Terör” sürecinde “Türk casusu”, “İngiliz casusu”, “burjuva milliyetçisi” ve “ihtilâl karşıtı” suçlamalarıyla tutuklanmıştır. 1938 yılında katledilen Miyan Büzrük Salihov, hayatını Türkistan’ın istiklâli ile halkının kültürel gelişimine adamış ve bu uğurda Sovyet rejiminin kurbanı olmuş bir Ceditçi aydındır.

Abstract

Miyan Büzrük Salihov (1891–1938) was a Jadidist intellectual, politician and Turkologist who played a significant role in Turkestan’s independence movement and the development of its modern academic institutions in the early 20th century. Born in Tashkent, he received his primary education at a traditional school and madrasah before continuing his studies at Istanbul University. His education at home and abroad shaped his intellectual outlook, allowing him to integrate Islamic sciences with modern thought. During the 1917 Bolshevik Revolution, Salihov was actively involved in the Shura-i Islam organization and participated in establishing the Turkestan Autonomous Government. To secure external support for Turkestan’s independence, he was sent by Shura-i Islam to Afghanistan and Türkiye. While in Türkiye, he conducted scholarly research with the Russian orientalist A. N. Samoylovich. Persuaded by Samoylovich, he returned to the Soviet Union in 1927. However, upon his return, he faced pressure from the People’s Commissariat for Internal Affairs (NKVD) and was coerced into intelligence activities, including reporting on acquaintances. Between 1927 and 1937, Salihov served at the Central Asian State University (SAGU) in Tashkent. During this decade of intensive academic work, he authored foundational studies on Uzbek literature, theater and folklore, significantly contributing to Uzbek humanities. Despite his contributions, he remained under constant surveillance due to his past in Türkiye and his religious and nationalist views. In 1937, during Stalin’s “Great Purge,” Salihov was arrested on charges of being a “Turkish spy”, “British spy”, “bourgeois nationalist” and “counter-revolutionary”. He was executed in 1938. Miyan Büzrük Salihov dedicated his life to Turkestan’s independence and the cultural development of his people, ultimately becoming a victim of the Soviet regime.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Halmet, M. (2026). Taşkent-Kabil-İstanbul Hattında Bir Özbek Ceditçi: Miyan Büzrük Salihov’un Hayatı ve Faaliyetleri. Mavi Atlas, Cilt: 14 Sayı: 2, 910–925. https://doi.org/10.18795/gumusmaviatlas.1941752

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (25)

  1. Abulxayrov, B. (2005). Tarixning o‘qilmagan sahifalari: Yana bir qatag‘on qurboni. Jahon Adabiyoti, 11(102), 138– 145.
  2. Bennigsen, A. (1983). Musulmane v SSSR. YMCA-PRESS.
  3. Boqiy, N. (1992). Qatlnoma. G‘ofur G‘ulom Neşriyatı.
  4. Hasanov, B., Ahmedov, S., Do‘stqorayev, B., Karimov, N., & Sobirov, A. (2018). Tarixning noma’lum sahifalari. Taşkent İslam Üniversitesi Neşriyatı.
  5. Hayit, B. (1997). Basmacılar: Türkistan millî mücadele tarihi 1917–1934. TDV Yayınları.
  6. Jamolova, M. (2020). Turkiston jadidlarining siyosiy tashkilotlar tarixi: Ittihodi taraqqiydan Turkiston milliy birligigacha. İçinde S. Hayitov (Ed.), Jahon tarixining dolzarb muammolari ulusal sempozyumu bildirileri (ss. 235–240). Sharq-Buxoro.
  7. Jo’rayev, N., & Karimov, S. (2011). O‘zbekiston tarixi-O‘zbekiston Sovet mustamlakachiligi davrida II. Sharq Neşriyatı.
  8. Karimov, N. (2006). Qurbon beregin qismati. O‘zbekiston Milliy Kutubxonasi Neşriyatı.
  9. Karimov, N. (2008). XX. Asir adabiyoti manzaralari I. O‘zbekiston Neşriyatı.
  10. Komisyon. (1976). Millî ittihad. İçinde O‘zbek Sovet entsiklopediyasi (ss. 233–234). O‘zbek Sovet Entsiklopediyasi Bosh Neşriyatı.
  11. Komisyon. (2000). O‘zbekistonning yangi tarixi / O‘zbekiston Sovet mustamlakachiligi davrida. Sharq Neşriyatı.
  12. Komisyon. (2005). Kulachestvo. İçinde O‘zbekiston milliy entsiklopediyasi (ss. 366–368). Davlat Ilmiy Neşriyatı.
  13. Komisyon. (2012). O‘zbekistonda Sovet davlatining qatag‘on siyosati: Kelib chiqishi sabablari va fojiali oqibatlari: Ilmiy maqolalar to‘plami. Yusuf Yangi Nashr Neşriyati.
  14. Nazarov, B., Rasulov, A., Qahramonov, Q., & Axmedova, S. (2012). O‘zbek adabiy tanqidchiligi tarihi. Cho‘lpon Neşriyatı.
  15. Petrov, N. (2018, 30 Temmuz). Pytki ot Stalina. Bessmertnybarak. https://bessmertnybarak.ru/article/pytki_ot_stalina/
  16. Qosimov, B., Yusupov, S., Dolimov, U., Rizaev, S., & Ahmedov, S. (2004). Milliy uyg‘onish davri o‘zbek adabiyoti. Ma’naviyat Neşriyatı.
  17. Rizayev, S. (2014). M. Behbudiyning badiiy olami / Behbudiy va teatr. İçinde B. Hasanov & N. Karimov (Ed.), Behbudiy merosining milliy g‘oya targ‘ibotidagi ahamiyati (ss. 101–107). Mumtoz So‘z Neşriyatı.
  18. Sharopova, N. (2024). Istoriya hudojestvennogo perevoda Uzbekskoy detskoy prozı xx-veka na Russkiy yazik. Rossiyskaya Tyurkologiya Dergisi, 1(2), 120–135. https://doi.org/10.37892/2712-8121-2024-42-43-124-136
  19. Şamsutdinov, R. (2012). O‘zbekistonda sovetlarning qatag‘on siyosati va uning oqibatlari I. Sharq Neşriyatı.
  20. Şamsutdinov, R. (2021). Buyuk Cho‘lponni tergov qilish haqidagi hujjatlar. Vodiynoma Dergisi, 3(22), 3–15.
  21. Tafakkur. (2026, Şubat). Abdurauf Fitrat hayoti va ıjodi. Tafakkur. https://tafakkur.net/abdurauf-fitrat.haqida
  22. Togan, A. Z. V. (1947). Bugünkü Türk ili Türkistan ve yakın tarihi. Arkadaş İbrahim Horoz ve Güven Basımevleri.
  23. Turdiyev, S. (2006). Ular Germaniyada o‘qigan edilar. Akadem-Xizmat Neşriyatı.
  24. Usmonov, I. (1992). Qatag‘on qurbonlari. O‘zbekiston Neşriyatı.
  25. Wheeler, G. (1962). Racial problems in Soviet Muslim Asia. Oxford University Press.