Dergiler / Mavi Atlas / 2026 / Cilt: 14 Sayı: 2

Türkistan’da Satrancın İzleri

The Mark of Chess in Turkistan

Sayfa
986–998
Yayın Tarihi
2026-10-31
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Yöntem olarak arkeolojik bulgular, edebî metinler ve tarihî kayıtlar disiplinlerarası bir yaklaşımla tetkik edilmiştir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Bu çalışma, satrancın kadim kökenlerinden modern formuna uzanan süreçte Türkistan’ın bölgesel varyantların ve kültürel yorumların gelişimindeki rolünü analiz etmektedir.
📊
Temel Bulgular & Veri:Tek merkezli köken kuramlarını eleştirel bir perspektifle değerlendiren çalışma, satranç tarihinde Türkistan’ı yalnızca bir geçiş güzergâhı olarak değil, oyunun mekanik ve figüratif yapısına dair bölgesel farklılıkların ve kültürel yorumların geliştiği önemli havzalardan biri olarak tanımlamaktadır.
💡
Sonuç & Katkı:Yöntem olarak arkeolojik bulgular, edebî metinler ve tarihî kayıtlar disiplinlerarası bir yaklaşımla tetkik edilmiştir.
🔬Tür:Modelleme & Sayısal Simülasyon
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Türkistan · Oyun · Satranç

Özet

Bu çalışma, satrancın kadim kökenlerinden modern formuna uzanan süreçte Türkistan’ın bölgesel varyantların ve kültürel yorumların gelişimindeki rolünü analiz etmektedir. Tek merkezli köken kuramlarını eleştirel bir perspektifle değerlendiren çalışma, satranç tarihinde Türkistan’ı yalnızca bir geçiş güzergâhı olarak değil, oyunun mekanik ve figüratif yapısına dair bölgesel farklılıkların ve kültürel yorumların geliştiği önemli havzalardan biri olarak tanımlamaktadır. Araştırma, oyunun nerede ortaya çıktığı, nasıl yayıldığı ve figürlerin dönüşümüne hangi faktörlerin etki ettiği gibi temel sorular etrafında şekillenmiştir. Yöntem olarak arkeolojik bulgular, edebî metinler ve tarihî kayıtlar disiplinlerarası bir yaklaşımla tetkik edilmiştir. Araştırma bulguları, XIX. yüzyılda Türkistan’da satrancın iki ana kol üzerinden varlığını sürdürdüğüne işaret etmektedir. “Buhara” varyantının Hint mirasına dayandığı, “Vezir” varyantının ise İran etkisiyle daha dinamik ve karmaşık bir yapıya evrildiği anlaşılmaktadır. Bu tarihî bağlam çerçevesinde özellikle Timur satrancı (Satranc-ı Kebir), bölgedeki satranç kültürünün ulaştığı düzeye dair ipuçları sunmaktadır. Emir Timur’a atfedilen bu versiyon, özgün tahta düzeni ve taş çeşitliliğiyle bölgedeki satranç kültürünün ulaştığı karmaşık yapıyı göstermektedir. Bu bağlamda figür düzenlemeleri, satrancın yalnızca bir oyun değil, aynı zamanda askerî strateji ve yönetim düşüncesiyle ilişkilendirilen sembolik bir model olarak yorumlanabileceğini göstermektedir. Ayrıca Semerkant’taki şah figürlerinde tespit edilen üzengi detayı gibi unsurlar, oyunun bölgede Türk kültürüyle nasıl yeniden harmanlandığını ortaya koymaktadır. Kültürel bağlamı güçlendirmek amacıyla çalışma, başta Ali Şir Nevâî olmak üzere dönemin edebî kaynaklarındaki betimlemelerinden istifade ederek, oyunun bölgedeki yayılımını ve temsil biçimlerini ele almaktadır. Ali Şir Nevâî’nin satrancı “yıkımsız soylu bir düello” olarak nitelendirmesi ve şah ile piyonun oyun sonunda eşitlenmesine dikkat çekmesi, satrancın Türkistan’daki tasavvufi anlam boyutunu ortaya koymaktadır.

Abstract

This study examines the role of Turkistan as a key cultural basin in the transformation of chess from its early forms to later regional variants. Evaluating mono-centric origin theories through a critical perspective, the research defines Turkistan not merely as a transit route in chess history but as an important region where regional variations and distinct cultural interpretations of the game’s structure developed. Rather than primarily focusing on the geographical origins of chess, this study investigates the specific role of the Turkistan region in the formation and evolution of regional variants during the early and middle periods, utilizing an interdisciplinary synthesis of archaeological and literary evidence. Methodologically, the prevalence and continuity of chess in the region have been examined through an interdisciplinary synthesis of archaeological findings and literary texts. Research findings indicate that in the 19th century, chess maintained its presence in Turkistan through two primary lineages. It is understood that the “Bukhara” variant was rooted in Indian heritage, whereas the “Vizier” (Wazir) variant evolved into a more dynamic and complex structure under Persian influence. Within this historical context, Tamerlane chess (Shatranj-i Kabir), in particular, provides significant insights into the developmental level attained by the regional chess culture. This version of chess, attributed to Emir Timur, demonstrates the importance and complexity of the regional culture through its unique board layout and combination of figures. Within this historical trajectory, Tamerlane chess (Shatranj-i Kabir) represents one of the most complex known regional variants associated with the Turkistan chess tradition. This development was preceded by an early chess culture, attested by eighth-century finds from Afrasiyab. Elements such as the 'stirrup' detail found in these early Samarkand pieces illustrate a long-term process of cultural synthesis, showing how chess was incrementally adapted to Turkic social and military contexts over several centuries. To strengthen the cultural context, the study utilizes descriptions from contemporary literary sources, primarily those of Ali-Shir Navāʾī’, to address the dissemination and representational forms of the game. Navāʾī’s characterization of chess as a “noble duel leaving no destruction behind” and his emphasis on the equalization of the king and the pawn at the game’s conclusion highlight the mystical (Sufi) significance of chess in Turkistan.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Duran, M. Ö. (2026). Türkistan’da Satrancın İzleri. Mavi Atlas, Cilt: 14 Sayı: 2, 986–998. https://doi.org/10.18795/gumusmaviatlas.1941835

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (64)

  1. Altınay, R. (2009). Satranç. İçinde İslâm Ansiklopedisi (Cilt 36, ss. 178-181). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
  2. And, M. (2012). Oyun ve bügü: Türk kültüründe oyun kavramı. Yapı Kredi Yayınları.
  3. Arabşah, İ. (2012). Acâibu’l-makdûr: Bozkırdan gelen bela (A. Batur, Trans.). Selenge Yayınları.
  4. Ateşli, N. (2010). Gülşehri'nin Mantıku't-Tayr'ı ile Ali Şir Nevayi'nin Lisanü't-Tayr'ının şekil ve muhteva özellikleri açısından karşılaştırılması (Tez No. 309025) [Yüksek lisans tezi, Trakya Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi.
  5. Baburnâme: Babur’un hatıratı (R. R. Arat, Çev.). (2000). Kültür Bakanlığı.
  6. Baran, B. (2023). Tuva kültüründe satranç ve Tuva Türkçesinde satranç ile ilgili söz varlığı. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, 20(1), 73-93. https://doi.org/10.58785/MTAD.20.2023.1.5
  7. Barthold, W. (2018). Türkistan hanlıklarının tarihi (G. Aynakulova, Çev.). Astana Yayınları.
  8. Bland, N. (1852). On the Persian game of chess. The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland, 13, 1-70.
  9. Blocqueville, H. de. (1980). Gefangener bei den Turkomanen 1860-1861: Im Grenzgebiet von Turkestan und Persien. Nomad Press.
  10. Brunner, C. J. (1978). The Middle Persian explanation of chess and invention of backgammon. Journal of the Ancient Near Eastern Society of Columbia University, 10(1), 43-51.
  11. Burjakov, J. F. (1994). Zur Bestimmung und Datierung einiger der ältesten Schachfiguren: Der Fund von Afrasiab (Samarkand). Antike Welt, 25(1), 62-71.
  12. Buryakov, Y. F. (1977). Şahmatnıye figuri VIII veka v Afrasiyab. Obschhestvenniye Nauki v Uzbekistan, 21(9), 35- 39.
  13. Buryakov, Y. F. (1995). K istorii proiskhozhdeniya shakhmatnoy igry. Obschhestvennıye Nauki v Uzbekistane, (5- 8), 16-21.
  14. Cazaux, J.-L. (2023). More chess & more than chess: A family of chess variants. Pionissimo.
  15. Cazaux, J.-L., & Knowlton, R. (2017). A world of chess: Its development and variations through centuries and civilizations. McFarland.
  16. Çernevski, N. (1877). Shakhmaty v Turkestane. Shakhmatnıy Listok, 9(10), 268-270.
  17. Coxe, W. (1784). Travels into Poland, Russia, Sweden and Denmark: Interspersed with historical relations and political inquiries. Cadell.
  18. Fahid, D. F. (2018). Chess and other games pieces from Islamic lands. Thames and Hudson.
  19. Deshmukh, A. S. (2018). Culture of sedentary play in India - The space context. Board Game Studies Journal, 12(1), 65-80. https://doi.org/10.2478/bgs-2018-0004
  20. Eder, M. (1994). Die Schachfiguren aus Afrasiab: Fragen an die Wissenschaft zur Deutung, Zeitstellung und Ikonographie. Antike Welt, 25(1), 71-78.
  21. Ercan, A. B. (2021). Satranç: Doğu medeniyetinin Batı’ya bir hediyesi. Humanitas - Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 9(18), 74-95. https://doi.org//10.20304/humanitas.
  22. Falkener, E. (1892). Games ancient and oriental and how to play them. St. Martin’s Press.
  23. Gizycki, J. (1972). A history of chess. The Abbey Library.
  24. Gollon, J. (1968). Chess variations: Ancient, regional, and modern. C. E. Tuttle Company.
  25. Golombek, H. (1976). A history of chess. Routledge and Kegan Paul.
  26. Holikov, U. K., & Holikova, S. K. (2022). Navoiy davrida şahmat uyunınıg rivojlaniş tarihindan. Alishier Navoiy, 2(1), 103-108. https://tadqiqot.uz/index.php/navoi/article/view/4016
  27. Hörning, G. W., & Josten, G. (2004). Schach zwischen Krieg und Kunst. Neu-Jung.
  28. Irwin, E. (1793). An account of the game of chess, as played by the Chinese, in a letter from Eyles Irwin, Esq; to the Right Honourable the Earl of Charlemont. The Transactions of the Royal Irish Academy, 5, 53-63.
  29. Josten, G. (2001). Chess - A living fossil. Gerhard Josten.
  30. Kaeuffer, J. E. R. (1859). Geschichte von Ost-Asien für Freunde der Geschichte der Menschheit dargestellt: Zweiter Teil. F. A. Brockhaus.
  31. Kaplan, A. (2020). Timur’un Kafkasya cihadı. Astana Yayınları.
  32. Kara, A. (2007, September). Dört bin yıllık zekâ ve strateji oyunu dokuz kumalak (dokuz taş). https://www.abdulvahapkara.com/doert-bin-yllk-tuerk-zeka-ve-strateji-oyunu-dokuz-kumalak-dokuz-ta/
  33. Karpov, A. E. (1990). Sahmaty: Ensiklopedicheskiy slovar. Ripol Klassik.
  34. Koca, M. (2016). "Masa Oyunu" kavramının araştırılması ve seramik uygulamaları (Tez No. 448321) [Yüksek lisans tezi, Sakarya Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi.
  35. Kul, M. (2018). Türk’ün strateji ve zekâ oyunu “Mangala”. Turkish Studies, 13(18), 979-990. https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.13860
  36. Linder, I. (1964). Sahmatı na Rusı: Iz istorii mirovoy kulturı. Nauka.
  37. Linder, I. M. (1977). Tsennoye otkrytie. Şahmatı v SSSR, (12), 20-21.
  38. Linder, I. M. (1979). Chess in old Russia. Michal Kühnle.
  39. MacDonell, A. A. (1898). The origin and early history of chess. The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland, 117-141. https://webspace.science.uu.nl/~gent0113/downloads/hs2/Palamedes/Murray%20- %20A%20History%20of%20Chess%20(1913).pdf
  40. Manz, B. R. (2002). Tamerlane’s career and its uses. Journal of World History, 13(1), 1-25.
  41. Markov, G. (2017). A note on chess in 19th century Turkestan. Board Game Studies Journal, 11(1), 73-82. https://doi.org/ 10.1515/bgs-2017-0003
  42. Markov, G. (2020). Turkish great chess and Chinese whispers: Misadventures of a chess variant. Board Game Studies Journal, 14(1), 43-60. https://doi.org/10.2478/bgs-2020-0003
  43. Markov, G. (2022). Three large chess variants from India and Germany: A note on their rules. Board Game Studies Journal, 16(2), 1-16. https://doi.org/ 10.2478/bgs-2022-0017
  44. McNab, D. J., & Kyrle, W. C. (1968). Chess, East and West, past and present: A selection from the Gustavus A. Pfeiffer collection. Metropolitan Museum of Art.
  45. Murray, H. J. R. (2015). A history of chess: The original 1913 edition. Skyhorse.
  46. Pritchard, D. B. (2007). The classified encyclopedia of chess variants. John Beasley.
  47. Pritchard, D. B., & Beasley, J. D. (1994). The encyclopedia of chess variants. Games & Puzzles.
  48. Roux, J.-P. (2018). Türklerin tarihi: Pasifik’ten Akdeniz’e 2000 yıl (A. Kazancıgil, Çev.). Kabalcı Yayınevi.
  49. Sallabaş, M. E. (2020). Halk biliminin işlevleri bağlamında geleneksel çocuk oyunları: RTÜK çocuk oyunları. Milli Folklor, 16(126), 99-109. https://izlik.org/JA43LS47ML
  50. Sarıyev, B. (2004). Türkmence ve satranç. In V. Uluslararası Türk Dili Kurultayı bildirileri (ss. 2609-2642). Türk Dil Kurumu Yayınları.
  51. Savaş, M. M. (2023). Babürlülerde oyunlar ve eğlenceler. Gazi Akademik Bakış, 17(33), 343-360.
  52. Saygın, M. (2022). Ali Şîr Nevâyî’nin Garâibü’s-sıgar adlı divanının tahlili (Tez No. 732943) [Doktora tezi, Pamukkale Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi.
  53. Schuyler, E. (1876). Turkistan: Notes of a journey in Russian Turkistan, Khokand, Bukhara and Kuldja. Sampson Low.
  54. Semenov, G. L. (1996). Studien zur sogdischen Kultur an der Seidenstrasse. Harrassowitz.
  55. Shatar. (n.d.). The Mongolian Chess. Retrieved June 24, 2026, from http://history.chess.free.fr/shatar2.htm
  56. Shaygozova, Z., & Muzafarov, R. (2023). Looking for a changing tradition: Kazakh traditional doll in ceremony, rite, game and art practice. Milli Folklor, 18(140), 130-142.
  57. Sloan, S. (1985). The origin of chess. M. Ismail Sloan.
  58. Spalding, H. (1874). Khiva and Turkestan. Chapman and Hall.
  59. Starr, S. F. (2019). Kayıp aydınlanma: Arap fetihlerinden Timur’a Orta Asya’nın altın çağı (Y. S. İnanç, Trans.). Kronik Kitap.
  60. Wieber, R. (1972). Das Schachspiel in der arabischen Literatur von den Anfängen bis zur zweiten Hälfte des 16. Jahrhunderts. Verlag für Orientkunde.
  61. Wilkins, S. (2002). Sports and games of medieval cultures. Greenwood Press.
  62. Yıldız, O. (2025). Kıpçak Türklerinin sosyal ve kültürel hayatlarında yer alan spor kavramları. İçinde İ. Köse, Ü. Köksal, V. Aksoy, & Y. Küçüker (Eds.), Karadeniz’de spor (ss. 1-29). Serander.
  63. Yüksel, M. Ş. (2004). Arap kaynaklarında Timur. Bilig, (31), 85-126. https://izlik.org/JA23PZ55ZB
  64. Zubaidullo, U. (2015). The history and characteristics of traditional sports in Central Asia: Tajikistan. The Bulletin of Faculty of Health and Sport Sciences, 38(3), 43-58.