Dergiler / Mavi Atlas / 2026 / Cilt: 14 Sayı: 2

Sanal Kutsallığın Ontolojik Statüsü

The Ontological Status Of Virtual Sacredness

Hasan Tanrıverdi(ORDU ÜNİVERSİTESİ, İLAHİYAT FAKÜLTESİ)0000-0001-8549-7746
Sayfa
790–806
Yayın Tarihi
2026-10-31
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Çalışma yöntemsel olarak, kavramsal analiz ve sanal gerçekçilik ile sanal gerçekdışıcılığın eleştirel bir karşılaştırması yoluyla ilerlemekte; bu yaklaşımları dijital din ile din felsefesindeki tartışmalarla ilişkilendirmektedir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Dijitalleşme, dinî bilginin dolaşımını, dinî pratiklerin icrasını ve dinî iletişim araçlarını dönüştürmekle kalmamış; dijital ortamlarda temsil edilen kutsalın ontolojik konumu ile onun tecrübe edilme imkân ve sınırlarına ilişkin epistemolojik ve fenomenolojik tartışmaları da beraberinde getirmiştir.
📊
Temel Bulgular & Veri:Çevrimiçi ayinler, avatar aracılığıyla katılım sağlanan ritüeller, sanal mabetler, artırılmış gerçeklik destekli kutsal mekân deneyimleri, metaverse içinde örgütlenen dinî topluluklar ve yapay zekâ destekli dinî rehberlik biçimleri yalnızca sosyolojik olgular olmayıp, aynı zamanda felsefî ve teolojik bakımdan çözümlenmesi gereken bir problem alanı haline gelmiştir. “Sanal kutsallık” kavramı etrafında yürütülen felsefî tartışmalarda, dijital bağlamda ortaya çıkan kutsallığın ontolojik statüsünün kritiği yapılarak, bunun gerçek bir varlık kipine mi karşılık geldiği yoksa kutsalın kendisini değil, onun temsil, etki ve işlevlerini yeniden üreten bir mekanizma mı olduğu sorusuna odaklanılmaktadır.
💡
Sonuç & Katkı:Çalışma yöntemsel olarak, kavramsal analiz ve sanal gerçekçilik ile sanal gerçekdışıcılığın eleştirel bir karşılaştırması yoluyla ilerlemekte; bu yaklaşımları dijital din ile din felsefesindeki tartışmalarla ilişkilendirmektedir.
🔬Tür:Uygulamalı Anket & Alan Araştırması
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Sanal kutsallık · Dijital din · Sanal gerçekdışıcılık

Özet

Dijitalleşme, dinî bilginin dolaşımını, dinî pratiklerin icrasını ve dinî iletişim araçlarını dönüştürmekle kalmamış; dijital ortamlarda temsil edilen kutsalın ontolojik konumu ile onun tecrübe edilme imkân ve sınırlarına ilişkin epistemolojik ve fenomenolojik tartışmaları da beraberinde getirmiştir. Çevrimiçi ayinler, avatar aracılığıyla katılım sağlanan ritüeller, sanal mabetler, artırılmış gerçeklik destekli kutsal mekân deneyimleri, metaverse içinde örgütlenen dinî topluluklar ve yapay zekâ destekli dinî rehberlik biçimleri yalnızca sosyolojik olgular olmayıp, aynı zamanda felsefî ve teolojik bakımdan çözümlenmesi gereken bir problem alanı haline gelmiştir. “Sanal kutsallık” kavramı etrafında yürütülen felsefî tartışmalarda, dijital bağlamda ortaya çıkan kutsallığın ontolojik statüsünün kritiği yapılarak, bunun gerçek bir varlık kipine mi karşılık geldiği yoksa kutsalın kendisini değil, onun temsil, etki ve işlevlerini yeniden üreten bir mekanizma mı olduğu sorusuna odaklanılmaktadır. Bu çalışmada, sanal kutsallığın ontolojik statüsü sanal gerçekçilik ve sanal gerçekdışıcılık yaklaşımları arasında felsefî ve analitik bir karşılaştırma yapılarak ele alınmaktadır. Makalenin amacı, sanal deneyimin fenomenolojik gücü ile kutsallığın ontolojik ve normatif meşruiyeti arasındaki ayrımı belirginleştirmektir. Bu yönüyle dijital din literatürüne kavramsal ve eleştirel bir katkı sunmayı amaçlamaktadır. Sanal ortamların erişilebilirlik, etkileşim ve katılımcılık gibi imkânlar sayesinde belirli bir kutsallık hissi, aidiyet duygusu ve ritüel benzeri deneyimler üretebildiği kabul edilebilir. Bununla birlikte, bu deneyimlerin kendi başına kutsalın asli, teofanik ve metafizik mevcudiyetini temellendirmediği; daha çok kutsala ilişkin temsilin, etkinin, yönelimin ve sembolik yoğunluğun dijital ortamda deneyimlenmesine karşılık geldiği ileri sürülmektedir. Böylece sanal kutsallık, bütünüyle yanılsama sayılmayan fakat kendi başına ontolojik ve normatif kutsallık statüsü kazanamayan ikincil bir görünüm olarak konumlandırılmaktadır. Çalışma yöntemsel olarak, kavramsal analiz ve sanal gerçekçilik ile sanal gerçekdışıcılığın eleştirel bir karşılaştırması yoluyla ilerlemekte; bu yaklaşımları dijital din ile din felsefesindeki tartışmalarla ilişkilendirmektedir.

Abstract

Digitalization has transformed the circulation of religious knowledge, the performance of religious practices, and the instruments of religious communication; at the same time, it has given rise to epistemological and phenomenological debates concerning the ontological status of the sacred as represented in digital environments, as well as the possibilities and limits of its experience. Online rituals, avatar-mediated forms of ritual participation, virtual temples, augmented-reality-supported sacred-space experiences, religious communities organized within the metaverse, and AI-assisted forms of religious guidance are not merely sociological phenomena; they also constitute a field of inquiry that requires philosophical and theological analysis. In philosophical debates conducted around the concept of “virtual sacredness,” the ontological status of sacredness emerging in digital contexts is critically examined, with particular attention to whether it corresponds to a genuine mode of being or rather functions as a mechanism that reproduces the representation, effects, and functions of the sacred without manifesting the sacred itself. This study examines the ontological status of virtual sacredness through a philosophical and analytical comparison of virtual realism and virtual irrealism. The aim of the article is to clarify the distinction between the phenomenological power of virtual experience and the ontological and normative legitimacy of sacredness. In this respect, the study seeks to offer a conceptual and critical contribution to the literature on digital religion. It can be acknowledged that virtual environments, through affordances such as accessibility, interaction, and participation, can generate a certain sense of sacredness, a feeling of belonging, and ritual-like experiences. Nevertheless, the article argues that such experiences do not by themselves ground the original, theophanic, and metaphysical presence of the sacred; rather, they correspond to the digital experience of representation, effect, orientation, and symbolic intensity associated with the sacred. Thus, virtual sacredness is positioned as a secondary manifestation: one that cannot be reduced entirely to illusion yet cannot acquire an ontological and normative status of sacredness by itself. Methodologically, the study proceeds through conceptual analysis and critical comparison of virtual realism and virtual irrealism, relating these approaches to debates in digital religion and philosophy of religion.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Tanrıverdi, H. (2026). Sanal Kutsallığın Ontolojik Statüsü. Mavi Atlas, Cilt: 14 Sayı: 2, 790–806. https://doi.org/10.18795/gumusmaviatlas.1941717

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (33)

  1. Alshaer, A. (2024). Investigating the efficacy of virtual reality exposure for crowd management: A real-world application. Frontiers in Virtual Reality, 5, 1-11. https://doi.org/10.3389/frvir.2024.1332794
  2. Anderson, D. L. (2009). A semantics for virtual environments and the ontological status of virtual objects. APA Newsletters, 9(1), 15-19.
  3. Bellar, W., Campbell, H. A., Cho, K. J., Terry, A., Tsuria, R., Yadlin-Segal, A., & Ziemer, J. (2013). Reading religion in internet memes. Journal of Religion, Media and Digital Culture, 2(2), 1-39. https://doi.org/10.1163/21659214- 90000031
  4. Beltramini, E. (2022). The metaverse: A study on the virtual and the sacred. European Journal of Science and Theology, 18(6), 97-111.
  5. Brey, P. (2014). The physical and social reality of virtual worlds. In M. Grimshaw (Ed.), The Oxford handbook of virtuality (pp. 42-54). Oxford University Press.
  6. Campbell, H. A. (2013). Introduction: The rise of the study of digital religion. In H. A. Campbell (Ed.), Digital religion: Understanding religious practice in new media worlds (pp. 1-22). Routledge.
  7. Cevizci, A. (2010). Felsefe sözlüğü. Paradigma Yayıncılık.
  8. Chakraborty, U., & Biswal, S. K. (2025). Sacred stories in virtual spaces: A triangulated qualitative study of digital darshan and mythological immersion at the Maha Kumbh. Tourism Recreation Research, 1-17. https://doi.org/10.1080/02508281.2025.2577472
  9. Chalmers, D. J. (2017). The virtual and the real. Disputatio, 9(46), 309-352. https://doi.org/10.1515/disp-2017- 0009
  10. Chen, M. (2023). The philosophy of the metaverse. Ethics and Information Technology, 25(3), 1-13. https://doi.org/10.1007/s10676-023-09714-w
  11. çevik, M. (1997). Din felsefesi açısından kutsal (Kutsal hakkında epistemolojik ve ontolojik bir sorgulama) (Tez No. 62189) [Yüksek lisans tezi, Harran Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi.
  12. Deleuze, G. (2004). Difference and repetition (P. Patton, Trans.). Continuum Impacts.
  13. Durkheim, E. (2010). Dini hayatın ilkel biçimleri (F. Aydın, Trans.). Ataç Yayınları.
  14. Eliade, M. (1961). The sacred and the profane: The nature of religion (W. R. Trask, Trans.). Harper & Row.
  15. Fernando, H., Larasati, Y. G., Barkah, Q., Andriyani, & Morin, L. (2025). Religion in the metaverse scheme: Practices of worship in the new media age. ESENSIA: Jurnal Ilmu-Ilmu Ushuluddin, 26(1), 12-26. https://doi.org/10.14421/esensia.v26i1.6445
  16. Fikria, A., & Rafsanjanie, F. H. (2025). Exploring virtual reality in pre-Hajj training to deepen pilgrims' sense of spiritual understanding. Munazzama: Journal of Islamic Management and Pilgrimage, 5(1), 21-37. https://doi.org/10.21580/mz.v5i1.25150
  17. Güler, O., & Savaş, S. (2022). Tüm yönleriyle metaverse çalışmaları, teknolojileri ve geleceği. GJES, 8(2), 292-319. https://doi.org/10.30855/gmbd.0705011
  18. Hariyanto, I. (2025). Hermeneutics of the Qur'an in digital space: Discourse analysis of interpretation and religious authority. Tahiro: Journal of Peace and Religious Moderation, 2(2), 139-150. https://doi.org/10.20414/tahiro.v2i2.14774
  19. Heim, M. (1993). The metaphysics of virtual reality. Oxford University Press.
  20. Hutchings, T. (2011). Contemporary religious community and the online church. Information, Communication & Society, 14(8), 1118-1135. https://doi.org/10.1080/1369118X.2011.591410
  21. Jacobs, S. (2007). Virtually sacred: The performance of asynchronous cyber-rituals in online spaces. Journal of Computer-Mediated Communication, 12(3), 1103-1121. https://doi.org/10.1111/j.1083-6101.2007.00365.x
  22. Kohár, M. (2024). Illusionism about virtual causation. Inquiry, 1-21. https://doi.org/10.1080/0020174X.2024.2403142
  23. Lévy, P. (1998). Becoming virtual: Reality in the digital age (R. Bononno, Trans.). Plenum Trade.
  24. McDonnell, N., & Wildman, N. (2019). Virtual reality: Digital or fictional? Disputatio, 11(55), 371-397. https://doi.org/10.2478/disp-2019-0004
  25. Nordlander, A. (2024). A standing invitation to the gods: Philosophy of religion and the phenomenology of the sacred. Religions, 15(1), Article 137. https://doi.org/10.3390/rel15010137
  26. Otto, R. (1952). The idea of the holy (J. W. Harvey, Trans.). Oxford University Press.
  27. Özer, S., & Çolak, A. (2022). Dijital çağın meta-tüketicilerini anlamaya yönelik kavramsal bir değerlendirme. In Y. Z. Can Uğurhan (Ed.), Dijitalleşme bağlamında birey, toplum ve iletişim (pp. 7-29). Eğitim Yayınevi.
  28. Radde-Antweiler, K. (2022). Embodiment. In H. A. Campbell & R. Tsuria (Eds.), Digital religion: Understanding religious practice in digital media (pp. 112-120). Routledge.
  29. Ropolyi, L. (2016). Virtuality and reality—Toward a representation ontology. Philosophies, 1(1), 40-54. https://doi.org/10.3390/philosophies1010040
  30. Schilbrack, K. (2022). The concept of religion. In E. N. Zalta (Ed.), The Stanford encyclopedia of philosophy. Stanford University. https://plato.stanford.edu/entries/concept-religion/
  31. Skowron, B., & Stacewicz, P. (2023). Between fiction, reality, and ideality: Virtual objects as computationally grounded intentional objects. Philosophy & Technology, 36(2), 1-29. https://doi.org/10.1007/s13347-023-00633- 8
  32. Tsuria, R., & Campbell, H. A. (2022). Introduction to the study of digital religion. In H. A. Campbell & R. Tsuria (Eds.), Digital religion: Understanding religious practice in digital media (pp. 1-21). Routledge.
  33. Wertheim, M. (2000). The pearly gates of cyberspace: A history of space from Dante to the Internet. W. W. Norton & Company.