Dergiler / Mavi Atlas / 2026 / Cilt: 14 Sayı: 2

Ritüelden Lezzete: Buğdayın/Bulgurun Kadim Geçmişi ve Türk Kültüründeki Yeri

From Ritual to Flavor: The Ancient History of Wheat and Its Place in Turkish Culture

Şeyda Büyükcan Sayılır(ESKİŞEHİR OSMANGAZİ ÜNİVERSİTESİ)0000-0001-8407-9403
Sayfa
698–707
Yayın Tarihi
2026-10-31
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Toplumun üretim biçimleri, kolektif bilinci ve mitolojik anlatıları şekillendirirken; evrenin yaradılışına ve işleyişine dair geliştirilen kozmolojik tasavvurlar, bu sosyo-ekonomik temelin üzerinde yükselmiştir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:İnsanlık tarihinin en stratejik tarımsal unsurlarından biri olan buğday, salt bir meta olmanın ötesinde, yerleşik hayata geçişi ve toplumsal örgütlenmeyi tetikleyerek makro düzeyde medeniyetlerin inşasında katalizör bir rol oynamış, bu yönüyle de uygarlığın gelişimsel ve sembolik bir paradigması haline gelmiştir.
📊
Temel Bulgular & Veri:Türkistan’dan günümüze kadar sahip oldukları bu kültürü korumuş ve göçler vasıtasıyla çeşitli coğrafyalara taşıyarak farklı kültürleri hem etkilemiş hem de onlardan etkilenmişlerdir.
💡
Sonuç & Katkı:Toplumun üretim biçimleri, kolektif bilinci ve mitolojik anlatıları şekillendirirken; evrenin yaradılışına ve işleyişine dair geliştirilen kozmolojik tasavvurlar, bu sosyo-ekonomik temelin üzerinde yükselmiştir.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Buğday · Bulgur · Türk kültürü

Özet

İnsanlık tarihinin en stratejik tarımsal unsurlarından biri olan buğday, salt bir meta olmanın ötesinde, yerleşik hayata geçişi ve toplumsal örgütlenmeyi tetikleyerek makro düzeyde medeniyetlerin inşasında katalizör bir rol oynamış, bu yönüyle de uygarlığın gelişimsel ve sembolik bir paradigması haline gelmiştir. Neolitik dönemlerden antik uygarlıklara, Mezopotamya’dan Mısır’a, Orta Çağ’dan yeni Dünya’da modern tarım tekniklerinin kullanıldığı günümüze değin bu hayatî görevini ve önemini korumuştur. Yetişmesi için sürekli ilgi ve ek sulama istemeyen bu tahıl ürünü, yetiştiği coğrafyanın iklimi ve toprağıyla uyum sağlıyor olması açısından kalender bir tahıl ürünüdür. Kullanımı ve muhafazası kolay olması, hasat edildikten sonra uzun süre bozulmadan durabiliyor olması, suyla buluştuğunda çoğalıp zamanın zorlu şartlarında son derece doyurucu olması sebebiyle de yetiştirilmesi ve kullanımı tercih edilen bir tahıl ürünü olmuştur. Aynı zamanda çeşitli gıdalarla birlikte tüketiliyor olması, sapı ve samanıyla hem hayvan gıdası hem de yakacak olarak kullanılıyor olması, tanelerinin küçüklüğü dolayısıyla da rahatlıkla taşınabilir olması bir diğer tercih edilme sebeplerindendir. Türkler, büyük ve uzun bir tarihi geçmişe ve dolayısıyla son derece zengin kültüre sahip bir millettir. Türkistan’dan günümüze kadar sahip oldukları bu kültürü korumuş ve göçler vasıtasıyla çeşitli coğrafyalara taşıyarak farklı kültürleri hem etkilemiş hem de onlardan etkilenmişlerdir. Tarihsel ve toplumsal derinliğe sahip Türk kültürü, kültürün kök anlamının tarım olması dolayısıyla içinde hayvansal ve bitkisel ürünlerin kullanıldığı ve bu ürünlerin kullanımından dolayı zengin yeme içme kültürüne sahip konargöçer bozkır yaşamının bir yansıması olarak karşımıza çıkmaktadır. Başlangıçta biyolojik ihtiyaçların karşılanması sebebiyle, tarım ve hayvancılık üzerine kurulu olan kültürel pratikler, evrimsel süreçte soyutlaşarak entelektüel bir derinlik kazanmış ve insan zihninin terbiyesi üzerinden uygarlıkla özdeşleşmiştir. Toplumun üretim biçimleri, kolektif bilinci ve mitolojik anlatıları şekillendirirken; evrenin yaradılışına ve işleyişine dair geliştirilen kozmolojik tasavvurlar, bu sosyo-ekonomik temelin üzerinde yükselmiştir.

Abstract

Wheat is one of the most important agricultural crops in human history. Not merely as an agricultural product, but also as a contributor to the development of civilizations, wheat has virtually become a symbolic motif of civilization and, in this regard, has played a historic role in the evolution of civilizations. From the Neolithic era to ancient civilizations, from Mesopotamia to Egypt, and from the Middle Ages to the present day—where modern agricultural techniques are used in the New World—it has maintained its vital role and importance. This grain crop, which does not require constant attention or additional irrigation to grow, is a resilient grain due to its ability to adapt to the climate and soil of the region where it is cultivated. Its ease of use and storage, its ability to remain fresh for a long time after harvest, and the fact that it swells when exposed to water, making it highly nutritious even under harsh conditions, have made it a preferred grain for cultivation and consumption. Additionally, its versatility—being consumed alongside various foods, used as both animal feed and fuel through its stalks and straw, and easily transportable due to the small size of its grains—are further reasons for its popularity. The Turks are a nation with a long and rich history and, consequently, an extremely rich culture. From Turkestan to the present day, they have preserved this culture and, through migrations, carried it to various regions, both influencing and being influenced by different cultures. Turkish culture, with its historical and social depth, reflects the nomadic steppe lifestyle—a way of life rooted in agriculture, where animal and plant products are utilized, and which has fostered a rich culinary culture. Initially based on agriculture and animal husbandry to meet biological needs, these cultural practices evolved over time, becoming more abstract and gaining intellectual depth, eventually becoming synonymous with civilization through the cultivation of the human mind. While the society’s modes of production shaped its collective consciousness and mythological narratives, the cosmological conceptions developed regarding the creation and functioning of the universe arose from this socio-economic foundation.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Sayılır, Ş. B. (2026). Ritüelden Lezzete: Buğdayın/Bulgurun Kadim Geçmişi ve Türk Kültüründeki Yeri. Mavi Atlas, Cilt: 14 Sayı: 2, 698–707. https://doi.org/10.18795/gumusmaviatlas.1941653

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (48)

  1. Altıer, S. (2022). Anadolu Türk kültüründe buğday/başak ve görsel dile aktarımı. Kültür Araştırmaları Dergisi, (12), 30-62. https://doi.org/10.46250/kulturder.1029522
  2. Altun, A. (1992). Bulgur tekkesi. İslam Ansiklopedisi içinde (C. VI, s. 409). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
  3. Aydın, E. (2022). Eski Türklerde gündelik hayat. Kronik Kitap.
  4. Baykuzu, T. D. (2022). Asya Hunları. İçinde M. B. Çelik (Ed.), İslam öncesi Türk tarihi ve kültürü (ss. 21-41). Nobel Yayınları.
  5. Boratav, P. N. (1984). 100 soruda Türk folkloru. Gerçek Yayınevi.
  6. Carpini, P. J. (2015). Moğolistan seyahatnamesi (1245-1247) (E. Ayan, Çev.). Kronik Kitap.
  7. Chavannes, E. (1903). Documents sur les Tou-kiue (Turcs) occidentaux. Librairie d’Amerique et d’Orient.
  8. Demirci, H. (2022). Giyim-kuşam, yeme-içme, takvim, törenler, eğlenceler, müzik, spor, oyunlar. İçinde M. B. Çelik (Ed.), İslam öncesi Türk tarihi ve kültürü (ss. 199-216). Nobel Yayınları.
  9. Doğan, O. (2023). Türk halk kültüründe buğday. Fenomen Yayınları.
  10. Esin, E. (2001). Türk kozmolojisine giriş. Kabalcı Yayınevi.
  11. Güneşer, R., & Kırımlıoğlu, N. (2022). Yozgat ili halk hekimliği kapsamında “bakır basması” hastalığı ve tedavisi: Bir kadın şifacının uygulaması. Mersin Üniversitesi Tıp Fakültesi Lokman Hekim Tıp Tarihi ve Folklorik Tıp Dergisi, 12(2), 321-333. https://doi.org/10.31020/mutftd.1050821
  12. Hehn, V. (1870). Kulturpflanzen und Haustiere in ihrem Übergang aus Asien nach Griechenland und Italien sowie in das übrige Europa. Gebrüder Borntraeger.
  13. Hüseynova, İ. (2006). Azerbaycan bitki adları (Rusça ve Azerî Türkçesinde). Nurlan Neşriyyatı.
  14. İzgi, Ö. (1989). Çin elçisi Wang Yen-Te’nin Uygur seyahatnamesi. Türk Tarih Kurumu.
  15. Kafesoğlu, İ. (2015). Türk milli kültürü. Ötüken Neşriyat.
  16. Kalafat, Y. (2012). Türk halk inanışlarında beslenme. Berikan Yayınevi.
  17. Kalafat, Y. (2020a). Kahramanmaraş/Andırın Kızıkları halk inanışları. İçinde Y. Kalafat & A. O. Abdurrezzak (Ed.), Oğuz boylarından Kızıklar ve halk inanışları (ss. 143-148). Avrasya Stratejik Araştırmalar Merkezi Yayınları.
  18. Kalafat, Y. (2020b). Karşılaştırmalı Kırşehir-Kaman Kızılözü/Kızıközü köyü halk inançları. İçinde Y. Kalafat & A. O. Abdurrezzak (Ed.), Oğuz boylarından Kızıklar ve halk inanışları (ss. 149-158). Avrasya Stratejik Araştırmalar Merkezi Yayınları.
  19. Karaca, M. (2015). Çankırı yöresinde el verme geleneği: “bakır basması” hastalığının “alazlama” yöntemi ile tedavi edilmesi. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 8(15), 61-65. https://izlik.org/JA58SU58TR
  20. Kavala, C. F. (2024). Gök-Türk çağında iklim krizi. Kabalcı Yayınları.
  21. Kılıç, S., & Albayrak, A. (2012). İslamiyet’ten önce Türklerde yiyecek ve içecekler. Turkish Studies, 7(2), 707-716.
  22. http://doi.org/10.7827/TurkishStudies.3336
  23. Oğuz, M. Ö., & Aslan, E. (2020). Türkiye’de yaşayan geleneksel kutlamalar. Türk Halk Bilimi Uygulama ve Araştırma Merkezi Yayınları.
  24. Ögel, B. (1991a). Türk kültür tarihine giriş (Cilt 1). Kültür Bakanlığı Yayınevi.
  25. Ögel, B. (1991b). Türk kültür tarihine giriş (Cilt 2). Kültür Bakanlığı Yayınevi.
  26. Ögel, B. (1995). Türk mitolojisi (Cilt 2). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
  27. Ögel, B. (2000). Türk kültür tarihine giriş (Cilt 2). T.C Kültür Bakanlığı Yayınları.
  28. Ögel, B. (2003). İslamiyet’ten önce Türk kültür tarihi: Orta Asya kaynak ve buluntularına göre. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
  29. Ögel, B. (2020). İslamiyet’ten önce Türk kültür tarihi (7. bs.). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
  30. Öztürk, M. (2018). Asya Hunları ile Han devleti arasında ticaret. Türk-İslam Dünyası Sosyal Araştırmaları Dergisi, 5(19), 284-303.
  31. Öztürk, M. (2022). Sosyal ve iktisâdî hayat. İçinde M. B. Çelik (Ed.), İslam öncesi Türk tarihi ve kültürü (ss. 171-197). Nobel Yayınları.
  32. Poçan, T. (2017). Konya’da çerez. İçinde E. Gürsoy Naskali (Haz.), Çerez kitabı (ss. 61-90). Kitabevi Yayınları.
  33. Polo, M. (1984). Marco Polo'nun geziler kitabı (Ö. Güngören, Çev.). Yol Yayınları.
  34. Sayılır Büyükcan, Ş. (2020). Türk kültüründe ateş: Söz, davranış ve inançlar ekseninde kısa bir değerlendirme. Ulakbilge Sosyal Bilimler Dergisi, VIII (51), 934-942. https://doi.org/10.7816/ulakbilge-08-51-06
  35. Smith, F. P. (1911). Chinese materia medica: Vegetable kingdom. American Presbyterian Mission Press.
  36. Şahin, A. Ç. (2022). Kazdağları’ndan Sandras’a Tahtacı Türkmen kültüründe eski Türk dininin izleri. Folklor Akademi Dergisi, 5(2), 215-230. https://doi.org/10.55666/folklor.1085301
  37. Şen, A. (2018). Türk mutfak kültüründe bulgur ve bulgur yemekleri. İçinde K. Özdaşlı, M. C. Demir, O. Tire, vd. (Eds.), Sosyal, beşerî ve idari bilimler alanında yenilikçi yaklaşımlar (C. 3, ss. 717-729). Gece Kitaplığı.
  38. Şenesen, R. E. (2011). Türk halk kültüründe bolluk ve bereketle ilgili inanç ve uygulamalarda eski Türk kültürü izleri. Folklor/Edebiyat, 17(6), 209-228. https://izlik.org/JA59HG77YW
  39. Talas, M. (2005). Tarihi süreçte Türk beslenme kültürü ve Mehmet Eröz’e göre Türk yemekleri. Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (18), 273-283. https://izlik.org/JA65ME37MF
  40. Taşağıl, A. (2014). Kök Tengri’nin çocukları (Avrasya bozkırlarında İslam öncesi Türk tarihi). Bilge Kültür Sanat Yayınları.
  41. Taşağıl, A. (2016). Ergenekon’dan Kağanlığa, Türk model devleti Gök Türkler. Bilge Kültür Sanat Yayınları.
  42. Taşağıl, A. (2021). İlk Türkler, bozkırdan dünyaya yayılanlar. Kronik Kitap Yayınları.
  43. Togan, Z. V. (1981). Umumi Türk tarihine giriş. Enderun Kitabevi.
  44. Williams, R. (1977). Culture and society: 1780-1950. Penguin Books.
  45. Williams, R. (1993). Kültür (E. Başer, Çev.). İletişim Yayınları.
  46. Yardımcı, M. (2008). Geleneksel kültürümüzde taş, Zile’de taşlarla ilgili inanmalar, uygulamalar ve oyunlar. İçinde M. Yardımcı & M. Ayvalıoğlu, (Eds.), Zile kültür etkinlikleri sempozyumu bildirileri (ss. 345-364). Zile Belediyesi Yayınları.
  47. Yıldırım, E. (2011). Tunceli yöresi Alevilerinde Muharrem Ayı’nın önemi ve aşure geleneği. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, XVI(I), 71-84. https://izlik.org/JA49TW36NA
  48. Zeren, M. E. (2022). Bilim, eğitim ve sanat. İçinde M. B. Çelik (Ed.), İslam öncesi Türk tarihi ve kültürü (ss. 255- 288). Nobel Yayınları.