Dergiler / Mavi Atlas / 2026 / Cilt: 14 Sayı: 2

Bilişsel Biçembilim Düzleminde Aylak Adam: Zihnin İnşası ve Anlatı

Aylak Adam on the Plane of Cognitive Stylistics: The Construction of Mind and Narrative

Taner Turan(Osmaniye Korkut Ata Üniversitesi İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü)0009-0000-0518-0766
Sayfa
560–575
Yayın Tarihi
2026-10-31
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Sonuç olarak Aylak Adam, modern bireyin parçalı benliğini, yabancılaşmasını ve anlam arayışını okuru doğrudan karakterin zihnine dâhil eden anlatı teknikleriyle dikkati çeken modernist bir anlatıdır.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Türk edebiyatının öne çıkan modernist anlatılarından biri olan Yusuf Atılgan’ın Aylak Adam anlatısı üzerine yapılan çalışmaların büyük bir çoğunluğu modernizmin temel izlekleri üzerinden çoğunlukla içerik düzleminde gerçekleştirilmiştir.
📊
Temel Bulgular & Veri:Bu alan dâhilinde bir anlatının yalnızca yazınsallığı sorunsallaştırılmaz, onun anlatı perspektifi, iç monolog, uzam-bilinç ilişkisi ve karakterin zihninin inşası gibi unsurları ele alınır ve bütün bunların okur üzerinde yarattığı bilişsel etkiler çözümlenir.
💡
Sonuç & Katkı:Sonuç olarak Aylak Adam, modern bireyin parçalı benliğini, yabancılaşmasını ve anlam arayışını okuru doğrudan karakterin zihnine dâhil eden anlatı teknikleriyle dikkati çeken modernist bir anlatıdır.
🔬Tür:Laboratuvar & Saha Deneyi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Bilişsellik · biçembilim · bilinç

Özet

Türk edebiyatının öne çıkan modernist anlatılarından biri olan Yusuf Atılgan’ın Aylak Adam anlatısı üzerine yapılan çalışmaların büyük bir çoğunluğu modernizmin temel izlekleri üzerinden çoğunlukla içerik düzleminde gerçekleştirilmiştir. Ancak bu çalışma Aylak Adam’ı inceleme nesnesi hâline getirirken bilişsel biçembilim çerçevesinde bir çözümlemeyi esas almaktadır. Bilindiği üzere çağdaş biçembilimdeki gelişmelerle beraber bilişsel biçembilim, metinlerdeki dilsel ve anlatısal seçimlerin okurun zihninde nasıl anlamlandırıldığını inceleyen disiplinlerarası bir alan biçiminde tanımlanabilir. Bu alan dâhilinde bir anlatının yalnızca yazınsallığı sorunsallaştırılmaz, onun anlatı perspektifi, iç monolog, uzam-bilinç ilişkisi ve karakterin zihninin inşası gibi unsurları ele alınır ve bütün bunların okur üzerinde yarattığı bilişsel etkiler çözümlenir. Bu gibi bir inceleme için elverişli bir anlatı olan Aylak Adam’da anlatı perspektifi, okuru daha çok C.’nin sınırlı bilinç alanına yerleştirir. Bu bağlamda olaylar, C.’nin algıları, beklentileri ve zihinsel çağrışımları aracılığıyla yansıtılır. Kalabalıklar, sokaklar veya gündelik herhangi bir nesne, C.’nin iç dünyasını yansıtan bilişsel göstergelere dönüştürülür. Kimi zaman devreye giren anlatı müdahaleleri, okura karakterin bilmediği bilgileri sunar ve çok katmanlı bir okuma deneyimi oluşturur. Bu noktada iç monolog da bir anlatı tekniği olarak anlatıda belirleyici olur, çünkü C.’nin düşünceleri çağrışımlar, öz-yargılar, travmatik anılar ve bağlanma korkusu üzerinden şekillenir. Böylece okur hem karakterin “ne düşündüğünü” hem de “nasıl düşündüğünü” takip edebilir. Bu yönüyle “ne-nasıl” ilişkisini aktaran dil, zihinsel işleyişin anlatısallık düzleminde göstereni olur. Uzam çözümlemeleri ise sokak, sinema, pastane, ev, taşıt gibi uzamların arzu, yalnızlık, yineleme korkusu ve aidiyet arayışını ifade etmeye yarayan bilişsel alanlar olarak kurgulanır. Sonuç olarak Aylak Adam, modern bireyin parçalı benliğini, yabancılaşmasını ve anlam arayışını okuru doğrudan karakterin zihnine dâhil eden anlatı teknikleriyle dikkati çeken modernist bir anlatıdır. Anlatı, bilişsel biçembilim bağlamında çözümlendiğinde, okurun metni etkin biçimde deneyimleyebildiği özgün bir anlatı dünyasının inşa edildiği görülebilmektedir.

Abstract

Studies on Aylak Adam, one of the prominent modernist narratives of Turkish literature by Yusuf Atılgan, have largely been carried out at the level of content, mostly through the fundamental themes of modernism. However, this study takes Aylak Adam as its object of analysis and is grounded in a cognitive stylistic framework. As is well known, with developments in contemporary stylistics, cognitive stylistics can be defined as an interdisciplinary field that examines how linguistic and narrative choices in texts are interpreted in the reader’s mind. Within this framework, not only the literariness of a narrative is problematized, but also elements such as narrative perspective, internal monologue, the relationship between space and consciousness, and the construction of the character’s mind are addressed, and the cognitive effects they produce on the reader are analyzed. In Aylak Adam, which is particularly suitable for such an analysis, the narrative perspective places the reader largely within the limited field of consciousness of C. In this context, events are conveyed through C.’s perceptions, expectations, and mental associations. Crowds, streets, or any ordinary object of daily life are transformed into cognitive indicators reflecting C.’s inner world. At times, narrative interventions provide the reader with information unknown to the character, thereby creating a multilayered reading experience. At this point, internal monologue becomes a determining narrative technique, as C.’s thoughts are shaped through associations, self-judgments, traumatic memories, and a fear of attachment. Thus, the reader can follow not only “what” the character thinks but also “how” he thinks. In this respect, the language that conveys the relationship between the “what” and the “how” becomes the signifier of mental processes at the level of narrativity. Spatial analyses, on the other hand, construct spaces such as streets, cinemas, cafés, homes, and vehicles as cognitive domains that serve to express desire, loneliness, fear of repetition, and the search for belonging. In conclusion, Aylak Adam stands out as a modernist narrative that represents the fragmented self of the modern individual, their alienation, and their quest for meaning through narrative techniques that directly immerse the reader in the character’s mind. When the narrative is analyzed within the framework of cognitive stylistics, it becomes evident that a unique fictional world is constructed in which the reader can actively experience the text.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Turan, T. (2026). Bilişsel Biçembilim Düzleminde Aylak Adam: Zihnin İnşası ve Anlatı. Mavi Atlas, Cilt: 14 Sayı: 2, 560–575. https://doi.org/10.18795/gumusmaviatlas.1941581

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (26)

  1. Alderson-Day, B., & Fernyhough, C. (2015). Inner speech: Development, cognitive functions, phenomenology, and neurobiology. Psychological Bulletin, 141(5), 931-965. https://doi.org/10.1037/bul0000021
  2. Aristoteles. (2011). Poetika (İ. Tunalı, Çev.). Remzi Kitabevi.
  3. Atılgan, Y. (2012). Aylak adam. Yapı Kredi Yayınları.
  4. Bagherian, S., & Yaghoobi-Derabi, J. (2022). Langue at work: a review and comparison of the narrative theories in literature. Revista de investigaciones universidad del quindío, 34(2), 454-461. https://doi.org/10.33975/riuq.vol34ns2.1144
  5. Burke, M. (2014). Rhetoric and poetics. M. Burke içinde, The Routledge handbook of stylistics (pp. 1-8). Routledge Taylor & Francis Group.
  6. Chilton, P. (2019). Cognitive linguistics. The Oxford handbook of cognitive Sociology (pp. 242-270). https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780190273385.013.14
  7. Dąbrowska, E., & Divjak, D. (2015). Handbook of cognitive linguistics. De Gruyter Mouton. https://doi.org/10.1515/9783110292022
  8. Divjak, D., Levshina, N., & Klavan, J. (2016). “Cognitive linguistics: Looking back, looking forward”. Cognitive Linguistics, 27(4), 447-463. https://doi.org/10.1515/cog-2016-0095
  9. Dohman, Ü. (2022). Cognitive linguistics with its theoretical aspects. Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 23(43), 1235-1259. https://doi.org/10.21550/sosbilder.1037676
  10. Evans, V., & Green, M. (2006). Cognitive linguistics: an introduction. Edinburgh University Press.
  11. Fauconnier, G. (2003). Mental spaces: Aspects of meaning construction in natural language. Cambridge University Press.
  12. Fauconnier, G. ve Turner, M. (2002). The way we think conceptual blending and the mind’s hidden complexities. Basic Books.
  13. Fauconnier, G., & Turner, M. (1998). Conceptual integration networks. Cogn. Sci., 22(2), 133-187. https://doi.org/10.1207/s15516709cog2202_1
  14. Fowler, R. (2003). Linguistics and novel. Routledge.
  15. Halliday, M. (2004). An introduction to functional grammar. Oxford University
  16. Horstkotte, S., & Pedri, N. (2011). Focalization in graphic narrative. Narrative, 19, 330-357. https://doi.org/10.1353/nar.2011.0021
  17. Huang, J. (2018). Handbook of cognitive linguistics. Australian Journal of Linguistics, 39, 535-539. https://doi.org/10.1080/07268602.2018.1507420
  18. Jahn, M. (1996). Windows of focalization: deconstructing and reconstructing a narratological concept. Style, 30(2), 241-267. https://www.jstor.org/stable/45063726
  19. Jakobson, R. (1981). Linguistics and poetics. R. Jakobson içinde, Volume III Poetry of Grammar and Grammar of Poetry (pp. 18-51). De Gruyter Mouton.
  20. Langacker, R. W. (2004). Foundations of cognitive grammar volume I theoretical prerequisites. Peking University Press.
  21. Leech, G., ve Short, M. (2007). Style in fiction: a linguistic introduction to English fictional prose. Longman.
  22. Saussure, F. (1985). Genel dilbilim dersleri (B. Vardar, Çev.). Birey ve Toplum Yayınları.
  23. Simpson, P. (2004). Stylistics: a resource book for students. Routledge.
  24. Stockwell, P. (2020). Cognitive poetics. Routledge.
  25. Turan, T. (2024). Yazınsal biçembilim ve Türk edebiyatı okumaları. Paradigma Akademi.
  26. Widdowson, H. G. (2013). Stylistics and the teaching of literature. Routledge.