Dergiler / Mavi Atlas / 2026 / Cilt: 14 Sayı: 2

Selçuklu Dönemi Taht Mücadelelerinde Abbâsî Halifelerinin Politikası (1092-1194)

The Policy of the Abbāsid Caliphs in the Seljuk Period Struggles for the Throne (1092-1194)

Suat Kaymak(BEYKENT ÜNİVERSİTESİ, FEN-EDEBİYAT FAKÜLTESİ, TARİH BÖLÜMÜ)0000-0001-6804-6839
Sayfa
486–503
Yayın Tarihi
2026-10-31
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Bu bağlamda halifelerin, Selçuklu sultanlarının karşısında yer almaktan ziyade, Selçuklu siyasî yapısını içeriden zayıflatmayı amaçlayan çok yönlü siyaset izledikleri görülmektedir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Selçuklular 447/1055’te Bağdâd’a hâkim olarak Sünnî İslâm dünyasının siyasi liderliğini üstlenmiş ve böylece Abbâsî hilâfetiyle daha yakın ilişkiler kurulmuştur.
📊
Temel Bulgular & Veri:Ancak Sultan Melikşâh’ın vefatının (485/1092) ardından Selçuklu merkezî otoritesinin zayıflamaya başlamasıyla Abbâsî-Selçuklu münasebetlerinin seyrinde değişiklikler yaşanmıştır.
💡
Sonuç & Katkı:Bu bağlamda halifelerin, Selçuklu sultanlarının karşısında yer almaktan ziyade, Selçuklu siyasî yapısını içeriden zayıflatmayı amaçlayan çok yönlü siyaset izledikleri görülmektedir.
🔬Tür:Deneysel Tarla Denemesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Selçuklular · Abbâsîler · Bağdâd

Özet

Selçuklular 447/1055’te Bağdâd’a hâkim olarak Sünnî İslâm dünyasının siyasi liderliğini üstlenmiş ve böylece Abbâsî hilâfetiyle daha yakın ilişkiler kurulmuştur. Tuğrul Bey, Alp Arslan ve Melikşâh gibi güçlü sultanlar dönemindeki bazı krizlere rağmen Selçuklu-Abbâsî ilişkileri umumiyetle istikrarlı ve olumlu bir seyir izlemiştir. İki hanedan arasında evlilikler yapılarak akrabalık ilişkileri kurulmuştur. Hatta halifeler, Selçuklular arasındaki mücadelelerde arabuluculuk yaparak isyancı melikleri yatıştırmaya çalışmışlardır. Ancak Sultan Melikşâh’ın vefatının (485/1092) ardından Selçuklu merkezî otoritesinin zayıflamaya başlamasıyla Abbâsî-Selçuklu münasebetlerinin seyrinde değişiklikler yaşanmıştır. Nitekim bu durum, halifelerinin Selçuklulara karşı tutumunda belirgin bir değişimi de beraberinde getirmiştir. En dikkat çekici değişiklik de halifelerin, Selçuklu tahtı için mücadeleye giren melikleri desteklemelerinde görülmektedir. Bu dönemde halifeler, Selçuklu siyasal hâkimiyetini sınırlandırmak amacıyla melikler arasındaki taht mücadelelerini bir fırsat olarak değerlendirmiştir. Abbâsîler, özellikle Irak Selçuklu Devleti’nde yaşanan saltanat mücadelelerine sıkça müdahil olmuş ve çoğu zaman mevcut sultana karşı rakip melikleri açık veya örtük biçimde destekleyen daha etkin bir politika benimsemiştir. Filhakika Sultan Muhammed Tapar’ın vefatının (511/1118) ardından başlayan istikrarsız ortam, Irak Selçuklu Devleti’nde Mahmûd, Dâvûd, Mes‘ûd, Tuğrul, Selçukşâh ve Süleymânşâh gibi melikler arasında uzun yıllar süren iktidar mücadelelerine yol açmıştır. Bu süreç, halifelerin hem Selçuklu iç siyasetine nüfuz etmeleri hem de hilâfet merkezindeki otoritelerini tahkim etmeleri için elverişli bir zemin hazırlamıştır. Bu çalışmada Melikşâh’ın vefatının ardından Büyük Selçuklu Devleti’nde başlayan ve Irak Selçuklu Devleti’nin sonuna kadar (590/1194) devam eden taht mücadeleleri bağlamında Abbâsîlerin izlediği politika incelenmektedir. Makalede halifelerin farklı dönemlerde uyguladıkları siyasî araçları -hutbe ve sikke gibi meşruiyet belirleyicileri kontrol etmeleri, Selçuklu meliklerini himaye ederek rakip sultanlara karşı desteklemeleri, gerektiğinde para ve askerî yardım sağlamaları- kurumsal ve ideolojik boyutlarıyla değerlendirilmektedir. Bu bağlamda halifelerin, Selçuklu sultanlarının karşısında yer almaktan ziyade, Selçuklu siyasî yapısını içeriden zayıflatmayı amaçlayan çok yönlü siyaset izledikleri görülmektedir.

Abstract

The Seljuks assumed the political leadership of the Sunnī Islamic world by taking control of Baghdād in 447/1055, thereby establishing closer relations with the Abbāsid caliphate. Despite certain crises during the reigns of powerful sultans such as Ṭughril Beg, Alp Arslan, and Malikshāh, Seljuk-Abbāsid relations generally followed a stable and positive course. Marital alliances were concluded between the two dynasties, creating bonds of kinship. The caliphs even attempted to mediate in internal Seljuk struggles by seeking to pacify rebellious princes. However, following the death of Sultan Malikshāh in 485/1092 and the subsequent weakening of Seljuk central authority, notable changes occurred in the course of Abbāsid-Seljuk relations. This situation brought about a clear shift in the attitude of the caliphs toward the Seljuks. The most striking change can be observed in the caliphs’ support for rival princes competing for the Seljuk throne. During this period, the caliphs regarded these succession struggles among the princes as an opportunity to limit Seljuk political dominance. The Abbāsids frequently became involved in the dynastic conflicts of the Iraq Seljuk State and adopted a more active policy, often supporting, either openly or covertly, rival princes against the reigning sultan. Indeed, the instability that emerged after the death of Sultan Muhammad Tapar in 511/1118 led to prolonged struggles for power among princes such as Mahmūd, Dāwūd, Mas‘ūd, Tughril, Seljukshāh, and Sulaymānshāh within the Iraq Seljuk State. This process provided a favorable context for the caliphs both to penetrate Seljuk internal politics and to consolidate their authority at the center of the caliphate. This study examines the policy pursued by the Abbāsids within the context of the succession struggles that began in the Great Seljuk State after the death of Malikshāh and continued until the end of the Iraq Seljuk State (590/1194). The article evaluates, in both institutional and ideological dimensions, the political instruments employed by the caliphs in different periods such as controlling markers of legitimacy like the khutbah and coinage, supporting Seljuk princes under their protection against rival sultans, and, when necessary, providing financial and military assistance. In this context, it becomes evident that the caliphs pursued a multifaceted policy aimed not at directly confronting the Seljuk sultans, but rather at weakening the Seljuk political structure from within.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Kaymak, S. (2026). Selçuklu Dönemi Taht Mücadelelerinde Abbâsî Halifelerinin Politikası (1092-1194). Mavi Atlas, Cilt: 14 Sayı: 2, 486–503. https://doi.org/10.18795/gumusmaviatlas.1941568

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (82)

  1. Adalıoğlu, H. H. (1996). Büyük Selçuklu Devleti ile Abbâsî Halifeliği münasebetleri (Tez No. 61039) [Doktora tezi, Marmara Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
  2. Adalıoğlu, H. H. (2002). İlk Selçuklu-Abbâsî ilişkileri. İçinde H. C. Güzel, K. Çiçek & S. Koca (Eds.), Türkler (Cilt 4, ss. 659-668). Yeni Türkiye Yayınları.
  3. Ahmed b. Mahmûd. (1977). Selçuk-nâme (E. Merçil, Haz., Cilt 2). Tercüman.
  4. Alptekin, C. (1971). Selçuklu paraları. Selçuklu Araştırmaları Dergisi, (3), 435-591.
  5. Altunsoy, N. (2013). Büyük Selçuklu Devleti ile Abbasî Halifeliği ilişkileri ve iki hanedan arasındaki evlilikler (Tez No. 345498) [Yüksek Lisans tezi, Kırklareli Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
  6. Arslantaş, Y. (1995). Büyük Selçuklu Devleti ile Abbasi Halifeliği arasındaki ilk münasebetler. Türk Dünyası Araştırmaları, (95), 143-151.
  7. Ayan, E. (2009). Merâgâ Atabegi Aksungur (I.) el-Ahmedîlî. History Studies: International Journal of History, 1(1), 161-178.
  8. Budak, Y. (2021). Abbâsî halifesi el-Muktedî Bi-Emrillâh ve dönemi (468-487/1075-1094). Eurasian Academy of Sciences Social Sciences Journal, (38), 12-26. https://doi.org/10.17740/eas.soc.2021.V38-02
  9. Budak, Y. (2026). Selçuklular ile Abbâsîler arasında mahallî bir hanedan: Mezyedîler II (1086-1163). Tetkik, (9), 339-362. https://doi.org/10.55709/tetkik.1814674
  10. Demir Özşirin, S. (2019). Abbâsî Halifesi el-Muktefî Liemrillâh’ın hayatı ve dönemindeki önemli siyasi gelişmeler [Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
  11. Ebü’l-Ferec. (1999). Abû’l-Farac tarihi (Ö. R. Doğrul, Çev., Cilt 1-2). Türk Tarih Kurumu.
  12. Ebü’l-Fidâ. (1998). El-Muhtasar fî ahbârü’l-beşer (M. Z. M. Azeb & Y. S. Hüseyin, Thk., Cilt 2). Dârü’l-Maârif.
  13. El-Azîmî. (1988). Azîmî tarihi: Selçuklularla ilgili bölümler (H. 430-538=1038/39-1143/44) (A. Sevim, Yay.). Türk Tarih Kurumu.
  14. El-Bundârî. (1999). Irak ve Horasan Selçukluları tarihi (K. Burslan, Çev.). Türk Tarih Kurumu.
  15. El-Mevdûdî. (1971). Selçuklular tarihi (A. Genceli, Çev., Cilt 1). Hilal Yayınları.
  16. Erkoç, U. (2010). Son Irak Selçuklu Sultanı III. Tuğrul ve zamanı (572-590/1177-1194) (Tez No. 277505) [Yüksek Lisans tezi, Marmara Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
  17. Er-Râvendî. (1999). Râhatu’s-sudûr ve âyetu’s-surûr (A. Ateş, Çev., Cilt 1-2). Türk Tarih Kurumu.
  18. Es-Sübkî. (1918). Tabakâtü’ş-Şâfi‘iyyeti’l-kübrâ (M. M. et-Tenahî & A. M. El-Hulv, Thk., Cilt 4). Îsâ el-Bâbî el-Halebî.
  19. Ez-Zehebî. (1999). Düvelü’l-İslâm (H. İ. Merve & M. El-Arnaût, Thk., Cilt 1). Dâru Sâdır.
  20. Genç, S. (1995). Fâtımî-Abbâsî-Selçuklu münasebetleri ve Besâsirî isyanı (Tez No. 41335) [Doktora tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
  21. Genç, S. (2002). Tuğrul Bey zamanında Selçuklu Abbâsî ilişkileri. İçinde H. C. Güzel, K. Çiçek & S. Koca (Eds.), Türkler (Cilt 4, ss. 639-658). Yeni Türkiye Yayınları.
  22. Genç, S. (2010). Selçuklu tarihinde İbrahim Yınal isyanı ve onun Fatımî arkaplanı. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (31), 9-48.
  23. Hândmîr. (1380). Târîh-i Habîbi’s-siyer fî ahbari efradi beşer (M. D. Siyâki, Nşr., Cilt 2). İntişârât-i Hayyâm.
  24. Hartmann, A. (1975). An-Nāṣir li-Dīn Allāh (1180-1225): Politik, religion, kultur in der späten ‘Abbāsidenzeit. Walter De Gruyter.
  25. Hindûşâh es-Sâhibî. (1357). Tecâribü’s-selef der tevârîh-i hulefâʾ ve vüzerâ-yı îşân (A. İkbâl-i Âştiyânî, Nşr.). Kitâbhâne-i Tahûrî.
  26. İbn İsfendiyâr. (2004). Târîh-i Taberistân (A. M. Nadî, Çev.). Meclîs-i Alî’s-Sekâfet.
  27. İbn Kesîr. (1994). El-Bidâye ve’n-nihâye (M. Keskin, Çev., Cilt 12). Çağrı Yayınları.
  28. İbnü’l-Adîm. (2011). Zübdetü’l-Haleb min Târîh Haleb’de Selçuklular (A. Sevim, Çev.). Türk Tarih Kurumu.
  29. İbnü’l-Cevzî. (1992). El-Muntazam fi târîhi’l-müluk ve’l-ümem (M. A. Atâ & M. A. Atâ, Thk., Cilt 16-18). Dârü’l- Kütübi’l-İlmiyye.
  30. İbnü’l-Esîr. (1991). İslâm tarihi: el-Kâmil fi’t-târîh (A. Özaydın & A. Ağırakça, Çev., Cilt 12). Bahar Yayınları.
  31. İbnü’l-Esîr. (1991). İslâm tarihi: el-Kâmil fi’t-târîh (A. Özaydın, Çev., Cilt 9-11). Bahar Yayınları.
  32. İbnü’l-Kalânisî. (1908). Zeylu Târîhi Dimaşk (H. F. Amedroz, Nşr.). Catholic Press.
  33. Jafar, Y. (2011). The Seljuq period in Baghdad 447-552 h.: A numismatic and historical study. Spink.
  34. Kafesoğlu, İ. (2014). Sultan Melikşah devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu. Ötüken Neşriyat.
  35. Kapanşahin, M. (2012). Büyük Selçuklu sultanları ile Abbasi halifelerinin ilişkileri. History Studies: International Journal of History, 4(4), 191-217.
  36. Kaya Tan, P. (2022). Tecâribü’s-Selef’e göre Irak Selçukluları ve Abbâsî hilâfeti arasındaki ilişkiler. Şarkiyat Mecmuası, (40), 215-233. https://doi.org/10.26650/jos.1080880
  37. Kaya, P. (2017). Arslanşah ve II. Tuğrul dönemi Irak Selçukluları tarihi (1161-1194) (Tez No. 465639) [Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
  38. Kayhan, H. (2001). Irak Selçukluları. Çizgi Kitabevi.
  39. Kayhan, H. (2002). Selçuklu-Abbâsî halifeliği ilişkileri. İçinde H. C. Güzel, K. Çiçek & S. Koca (Eds.), Türkler (Cilt 4, ss. 669-677). Yeni Türkiye Yayınları.
  40. Kaymak, S. (2014). Abbasi Halifesi el-Kaim Biemrillah ve dönemi (1031-1075) (Tez No. 356747) [Yüksek Lisans tezi, Marmara Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
  41. Kaymak, S. (2023). Abbâsî Halifesi el-Kâdir Billâh’ın mezhep siyaseti. Milel ve Nihal, 20(2), 225-251. https://doi.org/10.17131/milel.1389874
  42. Kaymak, S. (2024). Selçuklular karşısında Halife el-Kâʾim Biemrillâh’ın hâkimiyeti ele geçirme teşebbüsü. Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 14(28), 269-287. https://doi.org/10.33207/trkede.1470499
  43. Kesik, M. (2001). Kutalmış’ın Büyük Selçuklu tahtını ele geçirme gayretleri. Türk Kültürü, 39(454), 97-105.
  44. Kitapçı, Z. (1994). Abbasi hilâfetinde Selçuklu hâtunları ve Türk sultanları. Selçuk Üniversitesi Yayınları.
  45. Köymen, M. A. (1976). Tuğrul Bey ve zamanı. Milli Eğitim Basımevi.
  46. Köymen, M. A. (1989). Büyük Selçuklu İmparatorluğu tarihi: Kuruluş devri (Cilt 1). Türk Tarih Kurumu.
  47. Köymen, M. A. (1992). Büyük Selçuklu İmparatorluğu tarihi: Alp Arslan ve zamanı (Cilt 3). Türk Tarih Kurumu.
  48. Köymen, M. A. (2011). Büyük Selçuklu İmparatorluğu tarihi: II. İmparatorluk devri. Türk Tarih Kurumu.
  49. Merçil, E. (1992). Büveyhîler. İçinde İslâm Ansiklopedisi (Cilt 6, ss. 496-500). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
  50. Merçil, E. (2006). Müslüman-Türk devletleri tarihi. Türk Tarih Kurumu.
  51. Merçil, E. (2007). Selçuklular’da hükümdarlık alâmetleri. Türk Tarih Kurumu.
  52. Muhammed el-Hüseynî el-Yezdî. (2020). Selçukluların hikâyesi: el-Urâza fi’l-hikâyeti’s-Selcûkiyye (M. Çalışkan, Çev.). Selenge Yayınları.
  53. Muratoğlu, S. (2024). Hindûşâh es-Sâhibî en-Nahcıvânî’nin Tecâribü’s-Selef adlı eseri ve Selçuklu tarihi açısından değeri. Uluslararası Eğitim ve Tarih Araştırmaları Dergisi, 6(10), 30-41. https://doi.org/10.29228/eta.73106
  54. Muratoğlu, S. (2025). Sultan Melikşâh (1072-1092). İçinde Ö. Dayı & F. M. Eşki (Eds.), Türk tarihini etkileyen şahıslar (Cilt 1, ss. 45-76). Ati Yayınları.
  55. Öngül, A. (2018). Irak Selçukluları. Çamlıca Basım Yayın.
  56. Özaydın, A. (1990). Sultan Muhammed Tapar devri Selçuklu tarihi (498-511/1105-1118). Türk Tarih Kurumu.
  57. Özaydın, A. (2001). Sultan Berkyaruk devri Selçuklu tarihi (485-498/1092-1104). İstanbul Üniversitesi Yayınları.
  58. Özaydın, A. (2003). Mahmûd b. Muhammed Tapar. İçinde İslâm Ansiklopedisi (Cilt 27, ss. 371-372). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
  59. Özaydın, A. (2007). Râşid-Billâh. İçinde İslâm Ansiklopedisi (Cilt 34, ss. 465-466). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
  60. Özaydın, A. (2009). Sencer. İçinde İslâm Ansiklopedisi (Cilt 36, ss. 507-511). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
  61. Özaydın, A. (2020). Muhammed Tapar. İçinde İslâm Ansiklopedisi (Cilt 30, ss. 576-578). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
  62. Özdemir, M. N. (2008). Bağdat’ta Türk egemenliği (1055-1157). Kömen Yayınları.
  63. Özgüdenli, O. G. (2004). Selçuklu-hilâfet münasebetlerinde bir dönüm noktası: Halife el-Müsterşid’in katli meselesi. Tarih Dergisi, (39), 1-35.
  64. Özgüdenli, O. G. (2006). Müsterşid-Billâh. İçinde İslâm Ansiklopedisi (Cilt 32, ss. 145-147). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
  65. Özgüdenli, O. G. (2013). Selçuklular: Büyük Selçuklu devleti tarihi (1040-1157) (Cilt 1). İSAM Yayınları.
  66. Reşîdü’d-dîn Fazlullah. (2011). Câmiu’t-Tevârîh (Selçuklu Devleti) (E. Göksu & H. H. Güneş, Çev.). Selenge Yayınları.
  67. Sadrü’d-dîn el-Hüseynî. (1943). Ahbârü’d-Devleti’s-Selçukiyye (N. Lügal, Çev.). Türk Tarih Kurumu.
  68. Sıbt İbnü’l-Cevzî. (2011). Mir’atü’z-Zaman fî Tarihi’l-A’yân’da Selçuklular (A. Sevim, Çev.). Türk Tarih Kurumu.
  69. Sıbt İbnü’l-Cevzî. (2013). Mirâtü’z-zamân fî tevârîhi’l-a‘yân (M. E. El-Hinn & K. M. El-Herrât, Thk., Cilt 19). Er- Risâletü’l-Âlemiyye.
  70. Sutay, G. (2013). Büyük Selçuklu Devleti zamanında Bağdat halifeliği ile siyasi-kültürel-dini ilişkiler (Tez No. 326845) [Doktora tezi, Atatürk Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
  71. Sümer, F. (1979). Mesud. İçinde İslâm Ansiklopedisi (Cilt 8, ss. 134-141). Millî Eğitim Bakanlığı.
  72. Sümer, F. (2012). Tuğrul II. İçinde İslâm Ansiklopedisi (Cilt 41, ss. 342-344). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
  73. Şebânkâreî. (1363). Mecmaü’l-ensâb (M. H. Muhaddis, Nşr.). Müessese-yi İntişârât-i Emîr-i Kebîr.
  74. Temir, S. (2010). Abbasi halifeleri ile Selçuklu sultanları arasındaki ilişkiler (Tez No. 264435) [Yüksek Lisans tezi, Gaziosmanpaşa Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
  75. Turan, O. (1965). Selçuklular tarihi ve Türk İslâm medeniyeti. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
  76. Ünal, N. (2020). Selçuklu Meliki Davud’un saltanat mücadelesi. Marmara Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 7(1), 202- 216. https://doi.org/10.16985/mtad.752880
  77. Ünal, N. (2023). Halife ve sultanlar mücadelesi: Abbâsî Halifesi Müsterşid-Billah ve dönemi (1118-1135). İdeal Kültür Yayıncılık.
  78. Yazar, N. (2011). Kirman Meliki Kavurd Bey’in Büyük Selçuklu tahtını ele geçirme teşebbüsleri. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 10(19), 221-237.
  79. Zahîrü’d-dîn-i Nîşâbûrî. (2018). Selçûk-nâme (A. G. Fidan, Çev.). Kopernik Kitap.
  80. Zetterstéen, K. V. (1964). Raşid. İçinde İslâm Ansiklopedisi (Cilt 9, ss. 634-635). Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
  81. Zetterstéen, K. V. (1979a). Büveyhîler. İçinde İslâm Ansiklopedisi (Cilt 2, ss. 843-845). Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
  82. Zetterstéen, K. V. (1979b). Muktefî. İçinde İslâm Ansiklopedisi (Cilt 8, ss. 576-577). Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.