Dergiler / Mavi Atlas / 2026 / Cilt: 14 Sayı: 2

Dil Canlılığında Kritik Eşikler: Halaç Türkçesi Örneğinden Bir Model Önerisi

Critical Thresholds in Language Vitality: A Model Proposal Based on the Case of Khalaj Turkish

Mesut Kürüm(GÜMÜŞHANE ÜNİVERSİTESİ)0000-0001-8305-7480
Sayfa
464–485
Yayın Tarihi
2026-10-31
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Mevcut saha verileri ve literatürdeki bulguların analitik bir sentezi, Halaç Türkçesinin yapısal olarak yüksek düzeyde korunmuş olmasına rağmen toplumsal kullanım açısından kritik eşiklere yaklaştığını göstermektedir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Dil gerilemesi ve dil kaybı süreçleri, çoğunlukla konuşur sayısındaki demografik azalma veya yapısal çözülme üzerinden doğrusal bir süreç olarak açıklanmaktadır.
📊
Temel Bulgular & Veri:Dil canlılığının daha kapsamlı biçimde değerlendirilmesi amacıyla geliştirilen Eşik Temelli Canlılık Modeli, dil gerilemesini doğrusal bir azalma süreci olarak değil; kuşaklar arası aktarım, kullanım yoğunluğu, alan çeşitliliği, genç konuşur oranı ve dijital varlık gibi sosyodilbilimsel değişkenlerin etkileşimiyle şekillenen doğrusal olmayan bir eşik davranışı olarak ele almaktadır.
💡
Sonuç & Katkı:Mevcut saha verileri ve literatürdeki bulguların analitik bir sentezi, Halaç Türkçesinin yapısal olarak yüksek düzeyde korunmuş olmasına rağmen toplumsal kullanım açısından kritik eşiklere yaklaştığını göstermektedir.
🔬Tür:Laboratuvar & Saha Deneyi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Halaç Türkçesi · Dil canlılığı · Eşik temelli model

Özet

Dil gerilemesi ve dil kaybı süreçleri, çoğunlukla konuşur sayısındaki demografik azalma veya yapısal çözülme üzerinden doğrusal bir süreç olarak açıklanmaktadır. Ancak bazı diller, tipolojik ve arkaik özelliklerini büyük ölçüde korumalarına rağmen toplumsal işlevlerini hızla kaybederek yok olma riskiyle karşı karşıya kalmaktadır. İran sahasında konuşulan ve Türk dilinin en arkaik kollarından birini temsil eden Halaç Türkçesi, bu durumun çarpıcı örneklerinden biridir. Dil canlılığının daha kapsamlı biçimde değerlendirilmesi amacıyla geliştirilen Eşik Temelli Canlılık Modeli, dil gerilemesini doğrusal bir azalma süreci olarak değil; kuşaklar arası aktarım, kullanım yoğunluğu, alan çeşitliliği, genç konuşur oranı ve dijital varlık gibi sosyodilbilimsel değişkenlerin etkileşimiyle şekillenen doğrusal olmayan bir eşik davranışı olarak ele almaktadır. Bu model kapsamında önerilen Dil Canlılığı İndeksi (LV), dilin yapısal özellikleri ile toplumsal kullanım dinamikleri arasındaki ilişkiyi bütüncül bir biçimde analiz etmeye imkân tanımaktadır. Mevcut saha verileri ve literatürdeki bulguların analitik bir sentezi, Halaç Türkçesinin yapısal olarak yüksek düzeyde korunmuş olmasına rağmen toplumsal kullanım açısından kritik eşiklere yaklaştığını göstermektedir. Özellikle genç kuşaklarda dil kullanımının belirgin biçimde azalması ve iletişim alanlarının daralması, dilin doğrusal olmayan ve hızlanan bir gerileme sürecine girdiğine işaret etmektedir. Bu durum, yapısal korunmuşluk ile toplumsal sürdürülebilirlik arasındaki ayrışmayı ve “eşik gecikmesi” olarak tanımlanan olguyu görünür kılmaktadır. Elde edilen bulgular, dil gerilemesinin yalnızca dil içi değişimlerle değil, çok boyutlu sosyodilbilimsel etkileşimlerle açıklanması gerektiğini ortaya koymaktadır. Bu çerçevede önerilen Eşik Temelli Canlılık Modeli, tehlike altındaki dillerin değerlendirilmesinde yalnızca betimleyici değil, aynı zamanda öngörü ve erken müdahale imkânları sunan analitik bir yaklaşım sağlamaktadır. Bu yönüyle model, benzer sosyodilbilimsel baskılar altındaki diğer diller için de genellenebilir, önleyici ve analitik bir araç niteliği taşımaktadır.

Abstract

Processes of language shift and language loss are generally explained in the linguistic literature as linear processes based on demographic decline in the number of speakers or structural simplification. However, some languages, despite largely preserving their typological and archaic features, rapidly lose their social functions and face the risk of extinction. Khalaj Turkish, spoken in the Iranian region and representing one of the most archaic branches of the Turkic language family, constitutes a striking example of this situation. The Threshold-Based Vitality Model, developed to enable a more comprehensive evaluation of language vitality, conceptualizes language decline not as a linear process of reduction, but as a nonlinear threshold behavior shaped by the interaction of sociolinguistic variables such as intergenerational transmission, usage intensity, domain diversity, proportion of young speakers, and digital presence. Within this framework, the proposed Language Vitality Index (LV) allows for a holistic analysis of the relationship between the structural properties of a language and its patterns of social use. An analytical synthesis of existing field data and findings in the literature indicates that, although Khalaj Turkish remains structurally well preserved, it is approaching critical threshold levels in terms of social use. In particular, the significant decline in language use among younger generations and the contraction of communicative domains suggest that the language has entered a nonlinear and accelerating process of decline. This situation reveals the divergence between structural resilience and social sustainability, conceptualized as “threshold delay”. The findings demonstrate that language decline should be understood not solely through internal linguistic changes, but through multidimensional sociolinguistic interactions. In this context, the proposed Threshold-Based Vitality Model provides not only a descriptive framework for evaluating endangered languages, but also an analytical approach that enables prediction and early intervention. In this respect, the model constitutes a generalizable, preventive, and analytical tool for other languages subjected to similar sociolinguistic pressures.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Kürüm, M. (2026). Dil Canlılığında Kritik Eşikler: Halaç Türkçesi Örneğinden Bir Model Önerisi. Mavi Atlas, Cilt: 14 Sayı: 2, 464–485. https://doi.org/10.18795/gumusmaviatlas.1941739

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (41)

  1. Abrams, D. M., & Strogatz, S. H. (2003). Modelling the dynamics of language death. Nature, (424), 900-903. https://doi.org/10.1038/424900a
  2. Akkuş, M. (2021). İran’da yok olma tehlikesi altındaki bir Türk dili değişkesi: Halaçça ve Halaç dil topluluğu. İran ve Turan Tarihi Araştırmaları Dergisi, 4(7), 55-77. https://izlik.org/JA24CY29PU
  3. Akkuş, M., & Ahmadi, S. (2025). “Charming yet challenging”: Exploring ethnolinguistic identity perceptions of Khalajs through positioning theory. Dil Araştırmaları, (36), 7-24. https://doi.org/10.54316/dilarastirmalari.1549075
  4. Batibo, H. M. (2005). Language decline and death in Africa: Causes, consequences and challenges. Multilingual Matters.
  5. Bosnalı, S. (2016). Değinim durumundaki azınlık dillerinin sürdürümü. Border Crossing, 6(2), 292304. 10.33182/bc.v6i2.495
  6. Bosnalı, S., Eker, S., Erdem, M., Garibova, J., Koca Sarı, S., & Erdağı Doğuer, B. (2016). Tehlikedeki diller: Temel kavramlar. İçinde S. Eker & Ü. Çelik Şavk (Ed.), Tehlikedeki Türk dilleri I: kuramsal ve genel yaklaşımlar (Cilt 1, ss. 1-74). Uluslararası Türk Akademisi.
  7. Bourdieu, P. (1991). Language and symbolic power (J. B. Thompson, Ed.; G. Raymond & M. Adamson, Trans.). Polity Press.
  8. Cemrasi, A. A. (2014). İran’da Halaç Türkçesinin yok oluş nedenleri (C. Karani, Çev.). Kazakistan İlimler Akademisi.
  9. Crystal, D. (2000). Language death. Cambridge University Press.
  10. Denison, N. (2001). A linguistic ecology for Europe?. İçinde A. Fill & P. Mühlhäusler (Eds.), The Ecolinguistics Reader: Language, Ecology and Environment (pp. 75-83). Continuum.
  11. Doerfer, G. (1971). Khalaj materials. Indiana University.
  12. Doerfer, G. (1988). Grammatik des Chaladsch. Harrassowitz.
  13. Dolati Darabadi, M. (2024). Yarım asırda Halaç Türkçesi söz varlığındaki değişimler. Türkiyat Mecmuası-Journal of Turkology, 34(1), 279-305. https://doi.org/10.26650/iuturkiyat.1328525
  14. Dorian, N. C. (1981). Language death: the life cycle of a Scottish Gaelic dialect. University of Pennsylvania Press.
  15. Eker, S., & Çelik Şavk, Ü. (Eds.). (2016). Tehlikedeki Türk dilleri I: kuramsal ve genel yaklaşımlar [Endangered Turkic languages I: theoretical and general approaches]. Uluslararası Türk Akademisi & Hoca Ahmet Yesevi Uluslararası Türk-Kazak Üniversitesi.
  16. Eker, S., & Koca, S. (2022). Linguistik kalıcılık/beka ve tehlikedeki Türk dilleri (Linguistic survival and endangered Turkic languages). İçinde E. Sırtı (Ed.), Türk dili ve edebiyatı çalışmaları: Türkbilim araştırmaları dizisi (5. kitap, ss. 145-167). Kutlu Yayınevi.
  17. Erdal, M. (2004). A grammar of Old Turkic. Brill.
  18. Fishman, J. A. (1991). Reversing language shift: Theoretical and empirical foundations of assistance to threatened languages. Multilingual Matters.
  19. Garibova, J. (2016). Dillerin yaşatılması: Dilsel kültür ve çeşitlilik algısı. İçinde S. Eker & Ü. Ç. Şavk (Ed.), Tehlikedeki Türk Dilleri I: Kuramsal ve Genel Yaklaşımlar (Cilt 1, ss. 75-112). Uluslararası Türk Akademisi.
  20. Grenoble, L. A., & Whaley, L. J. (2006). Saving languages: An introduction to language revitalization. Cambridge University Press.
  21. Güzel, H. (2022). Halaçça-Farsça dil ilişkileri: Genel bir bakış. Türkbilig, (43), 7-20. https://izlik.org/JA53RC52CN
  22. Güzel, H. (2023a). Halaççada olumsuzluk. Türkbilig, (46), 333-345. https://izlik.org/JA85CU37EX
  23. Güzel, H. (2023b). Some observations on Persian copies in Khalaj: Case of Talkhab dialect. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (58), 89-109. https://doi.org/10.21563/sutad.1347292
  24. Heine, B., & Kuteva, T. (2005). Language contact and grammatical change. Cambridge University Press.
  25. Johanson, L. (1998). Code-copying in Irano-Turkic. Language Sciences, 20(3), 325-337. 10.1016/S0388-0001(98)00007-2
  26. Johanson, L. (2002). Do languages die of “structuritis”? On the role of code-copying in language endangerment. Rivista di Linguistica, 14(2), 249-270.
  27. Kornai, A. (2013). Digital language death. PLoS ONE, 8(10), e68334. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0077056
  28. Lewis, M. P., & Simons, G. F. (2010). Assessing endangerment: Expanding Fishman’s GIDS. Revue Roumaine de Linguistique, 55(2), 103-120.
  29. Moseley, C. (Ed.). (2010). Atlas of the world’s languages in danger (3. Baskı). UNESCO Publishing.
  30. Mufwene, S. S. (2013). The ecology of language: some evolutionary perspectives. İçinde E. K. N. N. do Couto, D. B. de Albuquerque, & G. P. de Araújo (Eds.), Da fonologia à ecolinguística: ensaios em homenagem a hildo honório do couto (ss. 302-327). Thesaurus Editora.
  31. Mühlhäusler, P. (1996). Linguistic ecology: language change and linguistic imperialism in the Pacific region. Routledge.
  32. Mühlhäusler, P. (2001). Babel Revisited. İçinde A. Fill & P. Mühlhäusler (Eds.), The ecolinguistics reader: language, ecology and environment (ss. 159-164). Continuum.
  33. Nettle, D., & Romaine, S. (2000). Vanishing voices: the extinction of the world’s languages. Oxford University Press.
  34. Olson, K. S., & Lewis, M. P. (2017). The ethnologue and L2 mapping. İçinde M. P. Lewis, G. F. Simons, & C. D. Fennig (Eds.), The Oxford handbook of language policy and planning (ss. 4566). Oxford University Press.
  35. Ragagnin, E. (2020). Major and minor Turkic language islands in Iran with a special focus on Khalaj. Iranian Studies, 53(3-4), 573-588. https://doi.org/10.1080/00210862.2020.1740881
  36. Rahimi, M. (2020). Dil canlılığı bağlamında Halaç Türklerinin durumu. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, 17(2), 131-145. 10.1501/MTAD.17.2020.2.10
  37. Steiner, G. (2001). Language and gnosis. İçinde A. Fill & P. Mühlhäusler (Eds.), The ecolinguistics reader: language, ecology and environment (ss. 25-30). Continuum.
  38. Thomason, S. G. (2001). Language contact: An introduction. Edinburgh University Press.
  39. Tsunoda, T. (2005). Language endangerment and language revitalization. Mouton de Gruyter.
  40. UNESCO. (2003). Language vitality and endangerment. UNESCO Ad Hoc Expert Group on Endangered Languages.
  41. Weinreich, U. (1953). Languages in contact: Findings and problems. Linguistic Circle of New York.