Dergiler / Tarih ve Tarihçi / 2026 / Cilt: 5 Sayı: 1

18. Yüzyılda Gümüş Kazâsı’ndaki Müslüman Erkek Şahıs Adları, Ünvanları ve Lakapları (1742-1774)

Muslim Men’s Names, Titles and Nicknames in the District of Gümüş in the 18th Century (1742–1774)

Buket Çelik(Sivas Cumhuriyet Üniversitesi)0000-0002-6959-7197
Sayfa
28–41
Yayın Tarihi
2026-06-30
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Gümüş kazasında erkeklere verilmiş adlar incelendiğinde; İslami şahsiyetlerin adları, karakter olarak iyiliği çağrıştıran, anlamı güzel kelimeler ile savaşçı ve mücadeleci ruhu temsil eden adların ön plana çıktığı tespit edilmiştir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Adbilim çalışmaları, Osmanlı Devleti’nin çok uluslu ve çok kültürlü yapısının açıklanmasında ve anlaşılmasında önemli bir yere sahiptir.
📊
Temel Bulgular & Veri:Adbilim özelinde yapılacak incelemeler sadece kişi adlarının ve kökenlerinin bilgisini vermekle kalmaz, o toplumun kültürü, dini, farklı kültürlerle etkileşimi, aile bağları, adların yüzyıllara göre geçirdiği farklılaşmalar, sosyal tabakalaşma ve toplumsal statüler gibi farklı pek çok açıdan değerlendirme imkânı da sunar.
💡
Sonuç & Katkı:Gümüş kazasında erkeklere verilmiş adlar incelendiğinde; İslami şahsiyetlerin adları, karakter olarak iyiliği çağrıştıran, anlamı güzel kelimeler ile savaşçı ve mücadeleci ruhu temsil eden adların ön plana çıktığı tespit edilmiştir.
🔬Tür:Modelleme & Sayısal Simülasyon
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Gümüşhacıköy · Şahıs Adları · Antroponomy

Özet

Adbilim çalışmaları, Osmanlı Devleti’nin çok uluslu ve çok kültürlü yapısının açıklanmasında ve anlaşılmasında önemli bir yere sahiptir. Adbilim özelinde yapılacak incelemeler sadece kişi adlarının ve kökenlerinin bilgisini vermekle kalmaz, o toplumun kültürü, dini, farklı kültürlerle etkileşimi, aile bağları, adların yüzyıllara göre geçirdiği farklılaşmalar, sosyal tabakalaşma ve toplumsal statüler gibi farklı pek çok açıdan değerlendirme imkânı da sunar. Çalışmada, 18. yüzyılda Gümüş kazasında yaşamış erkeklerin adları, ünvanları ve lakapları birinci elden arşiv kaynaklarından olan Sivas Ahkâm-ı Şikâyet defterlerinden tespit edilerek değerlendirmelerde bulunulacaktır. Çocuğa ad verilirken doğduğu yer ve coğrafyaya göre yöresel farklılıkların olduğu muhakkaktır. Bu nedenle bu çalışma belirli bir mekân, yani Gümüş kazası ile sınırlı tutulmuş, ileride yapılacak diğer bölgesel çalışmalara model olması hedeflenmiştir. Gümüş kazası Osmanlı döneminde Müslim ve gayrimüslim reayanın bir arada yaşadığı bir yerleşim yeri olmakla birlikte bu çalışmada sadece Gümüş’teki Müslüman erkek isimlerinin incelemesi yapılmıştır. Gümüş kazasında erkeklere verilmiş adlar incelendiğinde; İslami şahsiyetlerin adları, karakter olarak iyiliği çağrıştıran, anlamı güzel kelimeler ile savaşçı ve mücadeleci ruhu temsil eden adların ön plana çıktığı tespit edilmiştir. Çoğunlukla Arapça, az da olsa Türkçe ve Farsça kökenli adların tercih edildiği görülmüştür. Çalışmanın katkı sunmayı hedeflediği noktalardan bir diğeri de şahıs adları araştırmalarına yeni bir kaynak grubu olarak Ahkâm-ı Şikâyet defterlerine dikkat çekmektir. Bu defterlerden doğru yararlanmak için dikkat edilmesi gerekenlere ve 18. yüzyıl şahıs adları hususunda defterlerin önemine değinilmiştir.

Abstract

Onomastic studies play a significant role in explaining and understanding the multi-ethnic and multicultural structure of the Ottoman State. Studies in onomastics not only provide information on personal names and their origins, but also offer the opportunity to evaluate the society from various perspectives, including its culture, religion, interaction with other cultures, family ties, the changes names have undergone over the centuries, social stratification and social status. In this study, the names, titles and nicknames of men who lived in the Gümüş district in the 18th century will be identified from primary archival sources -the Sivas Ahkâm-ı Şikâyet registers- and analysed. It is certain that there are regional variations in the naming of children depending on their place of birth and geography. For this reason, this study is limited to a specific location, namely the Gümüş district, with the aim of serving as a model for future regional studies. Although the Gümüş district was a settlement where Muslim and non-Muslim subjects lived together during the Ottoman period, this study focuses solely on the examination of Muslim male names in Gümüş. Upon examining the names given to men in Gümüş District, it was found that names of Islamic figures, words evoking goodness in character and possessing beautiful meanings, and names representing a warrior and combative spirit came to the fore. It was observed that names of Arabic origin were predominantly preferred, with a smaller proportion of Turkish and Persian origin names. Another aim of this study is to highlight the Ahkâm-ı Şikâyet registers as a new source for research into personal names. The paper discusses the points to bear in mind when making effective use of these registers, as well as their significance for the study of 18th-century personal names.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Çelik, B. (2026). 18. Yüzyılda Gümüş Kazâsı’ndaki Müslüman Erkek Şahıs Adları, Ünvanları ve Lakapları (1742-1774). Tarih ve Tarihçi, Cilt: 5 Sayı: 1, 28–41. https://doi.org/10.62425/history.1937513

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (61)

  1. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)
  2. Bab-ı Asafi Divan-ı Hümayun Sicilleri Sivas Ahkâm-ı Şikâyet Defterleri (BOA, A.{DVNS.AHK.SS.d), No: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12.
  3. Araştırma İnceleme Eserleri
  4. Açıkel, Ali. “1642 Yılı Avarız Defteri’ne Göre Tokat’ta Türk Kişi Adları”. içinde Tarihten Günümüze Adların İzinde. Editörler Aslı Özcan ve Asiye Mevhibe Coşar. 171-198. Ankara: Akçağ Yayınları, 2025.
  5. Açıkel, Ali. “Artukabad Kazasında Türk Kişi Adları (1455-1520)”, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 13, sy. 2 (2003): 305-335.
  6. Ak, İlyas. “Çorum Kaza Merkezinde Müslüman Erkek Şahıs ve Sülale Adları: 1844-1845 Temettüat Defterine Göre”, Kent Akademi Dergisi 4, sy. 16 (2018): 323-340. https://izlik.org/JA54AE68NF
  7. Akbulut, Furkan ve Gürkan Cevger. “Şikâyetler Bağlamında 1742-1749 Yılları Arasında Amasya Vakıfları”. Amasya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi (ASOBİD) 9, sy. 16 (2024): 374-405.
  8. Akyel, Salih. “XIX. Yüzyıl Ortalarında Harput Kazasında Meskûn Aşiretlerde Erkek Şahıs Adları”, Fırat Üniversitesi Harput Araştırmaları Dergisi 2, sy. 2 (2015): 19-41. https://izlik.org/JA24NE83RZ
  9. Amanoglu, Ebülfez Kulı. “Divanü Lûgat-it-Türk’deki Kişi Adları Üzerine”, A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi 15, (2000): 5-13. https://izlik.org/JA63HX57YA
  10. Aybek, A. İlhan ve Çağrı Onar. “1882-1887 Tarihli Nikâh Defterine Göre Tokat’ta Erkek Adları”. içinde Tokat Nikâh Defteri (1882-1887). Editör Taşkın Köksal. 25-37. İstanbul: Gece Kitaplığı, 2015.
  11. Bakır, Muhammed Mustafa. “Köktürk Harfli Yazıtlarda Görülen Kişi Adları Ve Eski Türklerde Adlar Üzerine Bir Bakış”, Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi 55 (2023): 79-116. https://doi.org/10.24155/tdk.2023.218
  12. Başbakanlık Osmanlı Arşivi Rehberi. Yayına Hazırlayan Yusuf İhsan Genç, Mustafa Küçük, Raşit Gündoğdu vd., İstanbul: Başbakanlık Basımevi, 2010.
  13. Baykara, Tuncer. Anadolu’nun Tarihi Coğrafyasına Giriş 1, Anadolu’nun İdari Taksimatı, İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yayınları, 2015.
  14. Cevger, Gürkan ve Songül Keçeci Kurt. “Sivas Ahkâm-ı Şikâyet Defterlerinde Amasya Kazâsı İle İlgili Kayıtlar”. Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi (ASEAD) 6, sy. 4 (2019): 149-159.
  15. Çelik, Buket. “Özellik ve İçerik Bakımından Sivas Ahkam Defterleri (1742-1908)”, Uluslararası Tarih ve Kültür Kongresi (19-20 Ağustos 2017, Gaziantep) Tam Metin Kitabı, Editörler Kaldygül Adilbekova ve Mustafa Latif Emek. 112-137. Adıyaman: İksad Yayınevi, 2017.
  16. Demir, Alpaslan. “Şahıs Adlarından Hareketle Nüfus Hareketleri ve İskan Tarihi Çalışmalarına Bir Katkı: Karahisar-ı Behramşah Nahiyesi Örneği”, I. Uluslararası Bozok Sempozyumu, (5-7 Mayıs 2016, Yozgat): 451-458.
  17. Demir, Alpaslan. “Şahıs Adlarından Hareketle Nüfus Hareketleri ve İskân Tarihi Çalışmalarına Bir Katkı: Sivas Kazası Örneği”, International Journal of Central Asian Studies, sy. 20 (2016): 151-166.
  18. Demir, Alpaslan. “Zile Kazası’nda Şahıs Adları”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 5, sy. 21 (2012): 61-75.
  19. Demir, Alpaslan. “16. Yüzyılda Kelkit Kazası’nda Şahıs Adları”, e-Journal of New World Sciences Academy 6, sy. 1 (2011): 145-180.
  20. Demirel, Ömer. “Sivas Vakıf Görevlileri’nin Unvan ve Lakaplarına Dair”. içinde Osmanlı Dönemi Sivas Şehri –Makaleler-. 178-181. Sivas: BSM Matbaacılık, 2006.
  21. Dündar, Ahmet İhsan. “İslam Öncesi Dönemde Türklerde ve Araplarda Kişilere Ad Koymada Etkili Olan Benzer Faktörler”, Din ve Bilim - Muş Alparslan Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Dergisi 5, sy. 2 (2022): 244-259. https://doi.org/10.47145/dinbil.1199273
  22. Efe, Kürşat. “Erkeklere Özgü Ünvan Adları ve Kaynaklarda Ünvan Öbekleri”. içinde Dr. Öğr. Üyesi Murat Gök Armağanı. Editörler Ahmet Demirtaş ve Murat Doğan. 207-258. Çanakkale: Paradigma Akademi Yayınları, 2023.
  23. Erdoğdu, Mehmet Akif. “1713 Yılında Rodos Adasında Türkçe Kişi Adları”, Tarih Araştırmaları Dergisi 45, sy. 80 (2026): 55-60. https://doi.org/10.35239/tariharastirmalari.1834140
  24. Erpolat, Mehmet Salih. “1727 Tarihli Tahrir Defteri’ne Göre Iğdır’daki Kişi Adlarında Hz. Ali ve Ali Sevgisinin İzleri”, Alevilik Bektaşilik Araştırmaları Dergisi, 18 (2018): 163-202.
  25. Erpolat, Mehmet Salih. “XVI. Yüzyılda Hersini Nahiyesindeki Kişi Adları”, Fırat Üniversitesi Harput Araştırmaları Dergisi 7, sy. 14 (2020): 37-83. https://izlik.org/JA96EX38KT
  26. Erpolat, Mehmet Salih. “XVI. Yüzyılın Başlarında Mardin Şehri Kişi Adları”. içinde Tarihten Günümüze Adların İzinde. Editörler Aslı Özcan ve Asiye Mevhibe Coşar. 199-233. Ankara: Akçağ Yayınları, 2025.
  27. Gökdağ, Bilgehan Atsız. “Adbilim Araştırmalarında Yöntem ve Teknikler”. içinde Tarihten Günümüze Adların İzinde. Editörler Aslı Özcan ve Asiye Mevhibe Coşar. 15-47. Ankara: Akçağ Yayınları, 2025.
  28. Güllüdağ, Nesrin ve Halit Baş. “1452 Numaralı İzmit Şeriye Sicilinde Yer Alan Ünvan ve Lakaplar Üzerine Bir İnceleme”, Anasay 7 (2019): 73-104. https://doi.org/10.33404/anasay.529315
  29. Günay, Ramazan. “Osmanlı Arşiv Kaynakları İçerisinde Ahkâm Defterleri: Gelişim Seyri, Muhtevası ve Önemi”, Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 17 (2013): 9-29. https://izlik.org/JA66HB99HB
  30. Gündüz, Ahmet. “Antep Şehrindeki Kişi Adları Hakkında Bir Değerlendirme”. Gaziantep Üniversitesi Ayıntab Araştırmaları Dergisi 2, sy. 2 (2019): 1-20. https://izlik.org/JA94MH76HG
  31. İlhan, M. Mehdi. “Mufassal Tahrir Defterlerindeki Adların Önemine Dair Bazı Örnekler”, Tarih Araştırmaları Dergisi 25, sy. 40 (2006): 41-58.
  32. Katiç, Srdjan. Jegen Osman Paşa, (Belgrad 2001).
  33. Keleş, Bilgen ve Songül Keçeci Kurt. “Amasya’daki Kadınların Miras Konusunda Şikâyet Hakkını Kullanımı (19. Yüzyıl Sivas Ahkâm-ı Şikâyet Defterlerine Göre)”. Journal of History School 75 (2025): 1396-1426.
  34. Köse, Salih. “Şer’iyye Sicillerine Göre 19. Yüzyılda Sivas’ta Kullanılan Kadın Adları”, CUJOSS XLIII, sy. 1 (2019): 155-181. https://izlik.org/JA27JX87AN
  35. Kurt, Yılmaz. “Adbilim Araştırmalarında KişiAdbilim (Antroponimi) Kaynaklarının Verimli Kullanımı”. içinde I. Uluslararası Adbilim Sempozyumu Bildiriler Kitabı. Editörler Zeki Kaymaz ve İbrahim Şahin. 619-626. İzmir: Ege Üniversitesi Yayınları, 2022.
  36. Kurt, Yılmaz. “1525 Tarihinde Adana Sancağında Türkçe Kişi Adları Üzerine”. içinde Anadolu’da Kişi ve Yer Adları. Yayına Hazırlayan Ertan Ünlü ve Fatih Mehmed Önal. 25-35. Ankara: Akçağ Yayınları, 2020.
  37. Kurt, Yılmaz. Anadolu’da Kişi ve Yer Adları, Yayına Hazırlayan Ertan Ünlü ve Fatih Mehmed Önal, Ankara: Akçağ Yayınları, 2020.
  38. Kurt, Yılmaz. “Adana Sancağında Kişi Adları”. içinde Anadolu’da Kişi ve Yer Adları. Yayına Hazırlayan Ertan Ünlü ve Fatih Mehmed Önal. 37-87. Ankara: Akçağ Yayınları, 2020.
  39. Kütük, Ahmet. “Selçuklu Dünyasının Antroponimik Haritası (Selçuklu Çağında Ad Koyma Geleneği Hakkında Bazı Tespitler)”, USAD, sy. 6 (2017): 147-180. https://izlik.org/JA58UT56UR
  40. Memmedli, Yunus. “Eski Türkçede Şahıs Adları ve Ünvanları”, Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, sy. 42 (1994): 95-110.
  41. Menekşe, Metin. “XIX. Yüzyıl Ortalarında Sosyo-Kültürel Bir Ürün Olarak Lakaplar: Birgi Kasabası Örneği (Aile/Sülale İsimleri Listesi ile Birlikte)”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 9, sy. 43 (2016): 819-842.
  42. Menekşe, Metin. “Türk Kültüründe Kişi Adları ve Lakaplar: XIX. Yüzyıl Ortalarında Seyitgazi Kasabasında Kullanılan Kişi Adları ve Lakaplar Üzerine Bir İnceleme”, Journal of Turkish Research Institute 65 (2019): 303-331. https://doi.org/10.14222/Turkiyat4120
  43. Menekşe, Metin. “İzmir (Sığla) Sancağı’na Göç Eden Mora Türklerinin Kişi Adları ve Lakapları (1830-1844 Yılları Nüfus Kayıtlarına Göre)”. içinde Tarihten Günümüze Adların İzinde. Editörler Aslı Özcan ve Asiye Mevhibe Coşar. 275-318. Ankara: Akçağ Yayınları, 2025.
  44. Metin, Rafet. “XVIII. Yüzyılın Başlarında Nevşehir’de Kullanılan Şahıs Adları Üzerine Bir İnceleme”, Tarih Araştırmaları Dergisi 31, sy. 52 (2012): 79-91. https://doi.org/10.1501/Tarar_0000000522
  45. Metin, Rafet. “XVI. Yüzyılın İkinci Yarısında Bozok Sancağında Kullanılan Erkek Şahıs İsimleri”, Kastamonu Eğitim Dergisi 21, sy. 2 (2013): 543-560.
  46. Ongan, Halit. “XV. Yüzyıla Ait Bursa Sicillerinde Geçen Bazı Türkçe Kişi Adları”, Türk Etnografya Dergisi 4 (1961): 32-36.
  47. Özcan, Abdülkadir. “Yeğen Mehmed Paşa”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Ek-2: 230-232. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2019.
  48. Özcan, Aslı. “Dönüşen İsimler, Dönüşen İnançlar: Osmanlı Trabzon’unda Mühtediler Üzerinden Bir Kimlik Okuması”, Karadeniz İncelemeleri Dergisi 19, sy. 39 (2025): 11-46. https://doi.org/10.18220/kid.1818935
  49. Sarıkaya, Fatih. “Türklerde Ad Verme Geleneği ve Saruhanoğulları Beyliğinde Adlar”, Karadeniz Araştırmaları XXII, sy. 85 (2025): 439-455. https://doi.org/10.56694/karadearas.1616553
  50. Sever, Abdurrahman. “Naming Practices in Türkiye in 1950-2024: A Socio-Onomastic Reviev”, Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 19, sy. 52 (2026): 289-324. https://doi.org/10.14520/adyusbd.1853390
  51. Solak, İbrahim ve Ahmet Gülenç. “Maraş Kazası Kişi Adları (1564)”. içinde Maraş Araştırmaları IV. Editörler İbrahim Solak ve Samet Alıç, 37-66. Konya: Palet Yayınları, 2023.
  52. Solak, İbrahim ve Ahmet Gülenç. “Elbistan Kazası Kişi Adları (1564)”. içinde Maraş Araştırmaları III. Editörler İbrahim Solak ve Samet Alıç. 35-49. Konya: Palet Yayınları, 2022).
  53. Şahin, Cemal. “13 Numaralı Tahrir Defterine Göre 1455 Tarihli Ordu Yöresi Şahıs Adlarının İncelenmesi”. Yüksek Lisans Tezi, Ordu Üniversitesi, 2024.
  54. Şahin, İlhan ve Feridun Emecen. “Amasya”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 3: 1-4. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1991.
  55. Taklamakanlı, Abdurrauf Polat. “Uygur Kişi Adları Üzerine”, Çeviren Alimcan İnayet, Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi 1 (1996): 193-211.
  56. Taşova, Yasemin ve Gürkan Cevger. “Amasya Kazâsı’nda Vergilere Dair Şikâyetler (1742-1908)”. Amasya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi (ASOBİD) 9, sy. 15 (2024): 92- 119.
  57. Telci, Cahit. “Ali’den Yar Ali’ye, Şah Kulu’ndan Allah Kulu’na: XVI. Yüzyıl Erzincan ve Kemah Şehirleri Kişi Adları Hakkında”, Alevilik Bektaşilik Araştırmaları Dergisi 20 (2019): 1-30. https://doi.org/10.24082/2019.abked.263.
  58. Telci, Cahit. “XV. Yüzyıl Aydın Sancağı Tahrirlerinde Kişi Adları”. içinde Tarihten Günümüze Adların İzinde. Editörler Aslı Özcan ve Asiye Mevhibe Coşar, 139-169. Ankara: Akçağ Yayınları, 2025.
  59. Varis, Abdurrahman. “Türklerin Ad Koyma Gelenekleri Üzerine Bir İnceleme”, Millî Folklor 16, sy. 61 (2004): 124-133.
  60. Yılmaz, Fehmi. Osmanlı Tarih Sözlüğü, İstanbul: Gökkubbe Yayınları, 2017.
  61. Yörük, Doğan ve Ayşe Güngören. “Kültürel Değişimi Şahıs İsimleri Üzerinden Okumak: Konya Şehri Kişi Adları (1518-1642)”, Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, Prof. Dr. Eşref Buharalı Özel Sayısı (2024): 301-328. https://doi.org/10.53718/gttad.1558909