Dergiler / ETÜT Dergisi / 2025 / Sayı: 11

Osmanlı Devleti’nde Muafiyetler ve Ayrıcalıklar: 16. Yüzyıl Köstendil Örneği

Exemptions and Privileges in the Ottoman Empire: The Case of Kyustendil in the 16th Century

Musa Sezer(Erzurum Teknik Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Tarih Bölümü)0000-0003-3659-4085
Sayfa
1–13
Yayın Tarihi
2025-12-30
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Ayrıca bu konularda literatüre katkı sağlamak çalışmanın amaçları arasındadır.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Bu çalışma, 16. yüzyılda Osmanlı Devleti’nin Köstendil Kazası’nda uygulanan muafiyet ve ayrıcalıkları incelemektedir.
📊
Temel Bulgular & Veri:Ayrıca bazı manastırlar ve keşişler de vergi ve hizmet yükümlülükleri konusunda muafiyete sahiptiler. 1519, 1550 ve 1572 tarihli tahrir defterleri ve diğer arşiv belgelerine dayalı olarak yapılan çalışmada, bu muafiyetlerin sosyal, askerî ve ekonomik nedenlere dayandığı ve bölgedeki devlet kontrolü ile güvenliğin sağlanmasında önemli rol oynadığı anlaşılmaktadır.
💡
Sonuç & Katkı:Ayrıca bu konularda literatüre katkı sağlamak çalışmanın amaçları arasındadır.
🔬Tür:Literatür & Derleme Çalışması
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Osmanlı Devleti · Köstendil · Muafiyet

Özet

Bu çalışma, 16. yüzyılda Osmanlı Devleti’nin Köstendil Kazası’nda uygulanan muafiyet ve ayrıcalıkları incelemektedir. Osmanlılar, çeşitli sebeplerle bazı kişi ve grupları, vergi ve hizmet yükümlülüklerinden muaf tutmuşlardır. Köstendil’de ferdî muafiyetler kadar, köy veya topluluklara sağlanan toplu muafiyetler de önemli yer tutmaktaydı. İlmiye sınıfı mensupları, askerî görevliler, vakıf çalışanları, engelliler, hamamcılar gibi birçok kişi ve meslekten kimselere muafiyet tanınmaktaydı. Bundan başka yörükler, eşkinciler, yamaklar, voynuklar, martoloslar, suyolcular, köprücüler ve derbendciler gibi topluluklar da muaftılar. Ayrıca bazı manastırlar ve keşişler de vergi ve hizmet yükümlülükleri konusunda muafiyete sahiptiler. 1519, 1550 ve 1572 tarihli tahrir defterleri ve diğer arşiv belgelerine dayalı olarak yapılan çalışmada, bu muafiyetlerin sosyal, askerî ve ekonomik nedenlere dayandığı ve bölgedeki devlet kontrolü ile güvenliğin sağlanmasında önemli rol oynadığı anlaşılmaktadır. Bu çalışmada Köstendil örneğinden yola çıkılarak Osmanlı Devleti’nde uygulanan muafiyet ve ayrıcalık konularına açıklık getirilmek istenmiştir. Ayrıca bu konularda literatüre katkı sağlamak çalışmanın amaçları arasındadır.

Abstract

This study examines the exemptions and privileges implemented in the Kyustendil District of the Ottoman Empire in the 16th century. The Ottomans, for various reasons, exempted certain individuals and groups from tax and service obligations. In Kyustendil, collective exemptions granted to villages or communities were as significant as individual ones. Members of the scholarly class, military officials, waqf (foundation) employees, people with disabilities, bathhouse workers, and individuals from many other professions were granted exemptions. In addition, groups such as the Yörüks, eşkincis, yamaks, voynuks, martoloses, water carriers, bridge keepers, and derbentcis were also exempt. Furthermore, some monasteries and monks were granted exemption from tax and service duties. Based on the tahrir registers dated 1519, 1550, and 1572, as well as other archival documents, the study concludes that these exemptions were based on social, military, and economic reasons and played an important role in ensuring state control and security in the region. Through the example of Kyustendil, the study aims to clarify the issues of exemptions and privileges in the Ottoman Empire. Additionally, contributing to the existing literature on the subject is among the goals of this study.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Sezer, M. (2025). Osmanlı Devleti’nde Muafiyetler ve Ayrıcalıklar: 16. Yüzyıl Köstendil Örneği. ETÜT Dergisi, Sayı: 11, 1–13. https://doi.org/10.52003/etutdergisi.1802621

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (38)

  1. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı. Osmanlı Arşivi (BOA): Tapu Tahrir Defteri (TT.d.) 21, 170, 267, 224, 354;
  2. Maliyeden Müdevver Defterler (MAD.d.) 6029, 6874, 7534;
  3. Bab-ı Asafî Mühimme Defterleri (A.DVNSMHM.d.) 12, 24, 25, 32, 43, 53, 58, 70.
  4. Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü (TKGM). Kuyûd-ı Kadîme Arşivi (KK):
  5. Tapu Tahrir Defteri (TT.d.) 88, 89.
  6. Başbakanlık Osmanlı Arşivi. (2003). 167 numaralı Muhâsebe-i Vilâyet-i Rûm-ili Defteri (937/1530) I [Dizin ve tıpkıbasım]. Ankara: Başbakanlık Osmanlı Arşivi Yayınları.
  7. Ayverdi, E. H. (1989). Osmanlı mi‘mârîsinde Fâtih devri 855–886 (1451–1481) (Cilt 4). İstanbul Fetih Cemiyeti Yayınları.
  8. Bildirici, M. (1996). Eski su temin sistemlerinde debi ölçümü. DSİ Teknik Bülteni, 85, 23–26. Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü.
  9. Bilge, S. M. (2012). Bir toplumsal sınıf imtiyazı olarak Osmanlı Devleti’nde vergi muafiyeti. Düşünen Siyaset, 28, 385–405. Lotus Yayınları.
  10. Binark, İ. (1994). Bulgaristan’daki Osmanlı evrakı. Başbakanlık Osmanlı Arşivi Yayınları.
  11. Çulpan, C. (2002). Türk taş köprüleri: Ortaçağdan Osmanlı devri sonuna kadar. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
  12. Devellioğlu, F. (2001). Osmanlıca-Türkçe ansiklopedik lûgat. Aydın Kitabevi.
  13. Emecen, F. M. (2013). XVI. asırda Manisa kazası. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
  14. Emecen, F. (1992). Bennâk. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Cilt 5 (ss. 458–459).
  15. Emecen, F. (2013). Yamak. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Cilt 43 (ss. 310–311).
  16. Ercan, Y. (1989). Osmanlı İmparatorluğu’nda Bulgarlar ve Voynuklar. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
  17. Evliya Çelebi. (2002). Evliya Çelebi Seyahatnâmesi (6. Kitap) (haz. S. A. Kahraman & Y. Dağlı). Yapı Kredi Yayınları.
  18. İnalcık, H. (1959). Osmanlılar’da raiyyet rüsûmu. Belleten, 23(92), 557–610.
  19. İnalcık, H. (2000). Osmanlı İmparatorluğu’nun ekonomik ve sosyal tarihi (1300–1600) (Cilt 1). Eren Yayıncılık.
  20. İnalcık, H. (2007). Stefan Duşan’dan Osmanlı İmparatorluğuna: XV. asırda Rumeli’de Hıristiyan sipahiler ve menşeleri. İçinde Fatih devri üzerinde tetkikler ve vesikalar I (ss. 137–184). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
  21. İnbaşı, M. (2005). XVI–XVII. yüzyıllarda Bulgaristan’daki Yörük yerleşmeleri. İçinde Uluslararası Osmanlı ve Cumhuriyet Dönemi Türk–Bulgar İlişkileri Sempozyumu (11–13 Mayıs 2005) Bildiriler (ss. 171–187). Eskişehir.
  22. Kayapınar, A. (2013). Voynuk. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Cilt 43 (ss. 126–127).
  23. Keser, B. (1999). Osmanlı Devletinde martolos teşkilatı. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 12, 267–275.
  24. Kiel, M. (2002). Köstendil. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Cilt 26 (ss. 277–279).
  25. Martal, A. (2010). Suyolcu. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Cilt 38 (ss. 1–2).
  26. Mineva-Milcheva, J., & Koeva, E. A. (2006). Companion guide to religious architecture in Bulgaria: Christian, Jewish, Muslim monuments (Part One: West Bulgaria). Sofia.
  27. Orhonlu, C. (1984). Osmanlı İmparatorluğu’nda şehircilik ve ulaşım üzerine araştırmalar. Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
  28. Orhonlu, C. (1990). Osmanlı İmparatorluğunda derbend teşkilatı. Eren Yayıncılık.
  29. Özcan, A. (1995). Eşkinci. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Cilt 11 (ss. 469–471).
  30. Özcan, A. (2003). Martolos. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Cilt 28 (ss. 64–66).
  31. Pakalın, M. Z. (1983). Osmanlı tarih deyimleri ve terimleri sözlüğü II. MEB Basımevi.
  32. Peremeci, O. N. (1942). Tuna boyu tarihi. Resimli Ay Matbaası.
  33. Sezer, M. (2017). XVI. yüzyılda Köstendil Ilıcası [Doktora tezi, Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü]. YÖK Tez Merkezi.
  34. Sümer, F. (2013). Yörükler. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Cilt 43 (ss. 570–573).
  35. Topchiyski, S. S. (2011). Bulgar Ortodoks Kilisesi’ne bağlı önemli manastırlar [Yüksek lisans tezi, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü]. YÖK Tez Merkezi.
  36. Trankova, D., Georgieff, A., & Matanov, H. (2011). A guide to Ottoman Bulgaria. Sofia.
  37. Ünal, A. A. (2020). 16. yüzyılda Midilli sancağında ayrıcalıklı hizmet sınıfı olarak muaf ve müsellem reaya. Journal of Universal History Studies, 3 (Prof. Dr. Mustafa Keskin Special Issue), 148–161.
  38. Ünal, M. A. (2011). Osmanlı tarih sözlüğü. Paradigma Yayıncılık.