Dergiler / Istanbul Journal of Arabic Studies / 2026 / Cilt: 9 Sayı: 1

Arapça ve Türkçe Temel Cümle Yapılarının Yapısal ve Kavramsal Analizi

Structural and Conceptual Analysis of Basic Sentence Structures in Arabic and Turkish

Ahmet Erkam Selvi(GAZİ ÜNİVERSİTESİ, GAZİ EĞİTİM FAKÜLTESİ)0000-0002-0081-0666
Sayfa
3–30
Yayın Tarihi
2026-06-03
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Bulgular, Arapçada fiil cümlesinin eylem merkezli, isim cümlesinin ise durum bildirici bir işlev üstlendiğini; Türkçede ise yüklemin cümle sonunda yer alarak anlamın doruk noktasını belirlediğini göstermektedir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Bu çalışma, Arapça ve Türkçe temel cümle yapılarının yapısal ve kavramsal düzeyde karşılaştırmalı analizini gerçekleştirmektedir.
📊
Temel Bulgular & Veri:Çalışmanın yazılma sebebi, iki farklı dil ailesine mensup bu dillerin düşünceyi ifade etme biçimlerinin dilbilimsel açıdan nasıl dizayn edildiğini ortaya koymaktır.
💡
Sonuç & Katkı:Bulgular, Arapçada fiil cümlesinin eylem merkezli, isim cümlesinin ise durum bildirici bir işlev üstlendiğini; Türkçede ise yüklemin cümle sonunda yer alarak anlamın doruk noktasını belirlediğini göstermektedir.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Arapça Cümle · Türkçe Cümle · Cümle Yapıları

Özet

Bu çalışma, Arapça ve Türkçe temel cümle yapılarının yapısal ve kavramsal düzeyde karşılaştırmalı analizini gerçekleştirmektedir. Çalışmanın yazılma sebebi, iki farklı dil ailesine mensup bu dillerin düşünceyi ifade etme biçimlerinin dilbilimsel açıdan nasıl dizayn edildiğini ortaya koymaktır. Araştırmanın problemi, Arapçada fiil ve isim cümlesi ayrımına dayalı sentaktik sistem ile Türkçede yüklem merkezli özne-nesne-yüklem diziliminin hangi prensiplere dayandığını ve bu farklılıkların dilin mantıksal örgüsüyle nasıl ilişkilendiğini anlamaktır. Bu bağlamda temel hipotez, cümle yapılarının yalnızca gramatik bir düzenleme değil, aynı zamanda düşüncenin biçimlenme zemini olduğudur. Çalışmanın amacı, Arapça ve Türkçe cümle yapılarının karşıtsal çözümlemesini yaparak, dil öğretimi ve çeviri çalışmalarına katkı sağlayacak sistematik veriler sunmaktır. Araştırmada nitel yöntem benimsenmiş, doküman analizi tekniğiyle klasik ve modern dilbilgisi kaynakları incelenmiş, örnek cümleler üzerinden yapısal çözümleme yapılmıştır. Bulgular, Arapçada fiil cümlesinin eylem merkezli, isim cümlesinin ise durum bildirici bir işlev üstlendiğini; Türkçede ise yüklemin cümle sonunda yer alarak anlamın doruk noktasını belirlediğini göstermektedir. Ayrıca, Arapçanın i‘râb sistemi ile Türkçenin eklemeli yapısının gramatik ilişkileri farklı biçimlerde görünür kıldığı tespit edilmiştir. Bunun yanında, her iki dilde zarf, dolaylı tümleç ve bağlam unsurlarının cümleye semantik derinlik kazandırdığı görülmüştür. Bulgular, dilin yalnızca yüzeysel bir yapı değil, aynı zamanda düşünceyi düzenleyen bir mantıksal sistem olduğunu açıkça ortaya koymaktadır. Sonuç olarak, Arapça ve Türkçe cümle yapılarının karşıtsal analizi, dilin yalnızca bir iletişim aracı değil, aynı zamanda düşünceyi biçimlendiren bir mantıksal ve kavramsal çerçeve olduğunu göstermektedir. Çalışma, dil öğretimi, çeviri ve metin çözümleme alanları açısından teorik bir çerçeve ortaya koymakta; ayrıca dilin yüzey yapısından derin yapısına geçiş sürecinde cümle ögelerinin işlevine dikkat çekmektedir. Bu bağlamda araştırmanın, iki dilin karşılaştırmalı incelenmesine dilbilimsel ve pedagojik açıdan katkı sağlayabilecek bir yaklaşım ortaya koyduğu düşünülmektedir.

Abstract

This study presents a comparative analysis of the fundamental sentence structures of Arabic and Turkish at both structural and conceptual levels. The research aims to reveal how these two languages, belonging to different language families, organize and express thought through distinct linguistic systems. The main problem of the study is to examine the principles underlying the Arabic syntactic system based on the distinction between verbal and nominal sentences and the Turkish subject-object-verb structure centered on the predicate. In this context, the study argues that sentence structures are not merely grammatical arrangements but also frameworks that shape thought. The research adopts a qualitative method and employs document analysis by examining classical and modern grammar sources. Structural analyses were carried out through sample sentences from both languages. The findings indicate that Arabic verbal sentences are action-oriented, while nominal sentences function mainly to express states or conditions. In Turkish, the predicate generally appears at the end of the sentence, creating the focal point of meaning. Furthermore, the study demonstrates that the Arabic iʿrāb system and the agglutinative structure of Turkish reveal grammatical relations in different ways. It was also observed that adverbials, indirect objects, and contextual elements contribute semantic depth to sentence structures in both languages. The findings show that language is not only a surface-level communication system but also a logical structure that organizes thought. As a result, the contrastive analysis of Arabic and Turkish sentence structures provides a theoretical framework for language teaching, translation studies, and text analysis. In addition, the study highlights the role of sentence elements in the transition from surface structure to deep structure and offers a linguistic and pedagogical contribution to the comparative study of these two languages.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Selvi, A. E., Civelek, Y. (2026). Arapça ve Türkçe Temel Cümle Yapılarının Yapısal ve Kavramsal Analizi. Istanbul Journal of Arabic Studies, Cilt: 9 Sayı: 1, 3–30. https://doi.org/10.51802/istanbuljas.1853731

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (42)

  1. Ahmed, Brig R. Zahoor. Essentials of Arabic Grammar for Learning Quranic Language. Pakistan: Darussalam Publishers & Distributors, 2008.
  2. Ahmed, İsra Ganem. “el-Cumletu’l-Murekkebe ve Delâlâtuhâ (Sûratu’ş-Şuarâ’ Unmûzecen).” Mecelletu’l-Ustâz li’l-‘Ulûmi’l-İnsaniyye ve’l-İctimaîyye 59, no. 1 (2020): 240-259.
  3. Akbaş, Yaşar Fatih. Arapça Dilbilgisi Sarf-Nahiv. Erzurum: Eser Yayıncılık, 2019.
  4. Akçataş, Ahmet. “Türkiye Türkçesinde Yapı, İşlev ve Anlam İlişkileri Açısından Cümle Grupları ve Cümle Türleri Üzerine Bir Deneme.” Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten 55, no. 1 (2007): 7–20. https://tdkbelleten.gov.tr/tam-metin-pdf/798/tur.
  5. Akdağ, Hasan. Arap Dili Dilbilgisi. Konya: Tekin Kitabevi, 2016.
  6. Aydın, Tahirhan. “Arapça ve Türkçede Cümle Yapısı, Yabancılara Arapça Cümle Öğretimi - Karşıtsal Çözümleme.” Doktora tezi, Gazi Üniversitesi, 2007.
  7. Bakırcı, Selami ve Kenan Demirayak. Arap Dili Grameri Tarihi. Erzurum: Fenomen Yayınları, 2019.
  8. Çörtü, Mustafa Meral. Arapça Cümle Kuruluşu ve Tercüme Tekniği. İstanbul: İfav Yayınları, 2018.
  9. Daḫdâḫ, Antuan. Mu‘cemu Kavâidi’l-Lugati’l-Arabiyye fî Cedâvil Levḫât. Beyrut: Mektebetu Lübnan, 1981.
  10. Doğan, Candemir. Arapça İsim Cümlesi ve Karşıtsal Çözümlemesi. İstanbul: Kesit Yayınları, 2014.
  11. Edip Çağmar, Mehmet. Alıştırmalarla Nahiv. İstanbul: Ensar Yayınları, 2017.
  12. el-Cârim, Alî ve Mustafa Emin. en-Naḥvu’l-Vâdiḥ fî Kavâidi’l-Lugati’l-Arabiyye li Medârisi’l-Merḥaleti’l-Ûlâ. Kahire: Dâru’l-Maârif, 1983.
  13. el-Ensarî, İbn Hişâm. Şerḥu Katri’n-Nedâ ve Belli’s-Sadâ. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-‘İlmiyye, 2009.
  14. el-Galâyînî, Mustafa. Câmiu’d-Durûsi’l-Arabiyye. Dımaşk: Mevsûa‘tu’r-Risâle Nâşirûn, 2010.
  15. el-Ḥaccâvî, Ârif Ahmet. Kavâidu’l-Lugati’l-Arabiyye Şerḥ Şâmil Ma‘a Emsile. Amman: Dâru’ş-Şark, 2001.
  16. el-Hâşimî, Ahmed. el-Kavâidu’l-Esâsiyye li’l-Lugati’l-Arabiyye. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İ‘lmiyye, t.y.
  17. el-Ḥulvânî, Muhammed Ḫayr. el-Vâdiḥ fî İ‘lmi’s-Sarf. Dımaşk: Dâru’l-Memûn li’t-Turâs, 1987.
  18. Elmalı, Hüseyin. Temrînli ve İ‘râblı 2. Kitap Nahiv. İzmir: Anadolu Yayınları, 2010.
  19. Elmalı, Hüseyin. Temrînli ve İ‘râblı Arapça 1. Kitap Sarf. İstanbul: Anadolu Yayınları, 2009.
  20. Erbil, Kadir. Arapça Dilbilgisi Nahiv. İstanbul: Ravza Yayıncılık, 2012.
  21. Ergin, Muharrem. Türk Dilbilgisi. İstanbul: Bayrak Yayınları, 2009.
  22. es-Sâmarrâî, Fâḍıl Sâliḥ. el-Cumletu’l-Arabiyye Te’lîfuhâ ve Aksâmuhâ. Amman: Dâru’l-Fikr, 2007.
  23. es-Sâmarrâî, İbrahim. el-Fi‘lu Zamânuhû ve Ebniyetuhû. Bağdat: el-Matbaatu’l-Âniyye, 1966.
  24. Gündüzöz, Soner, vd. İlahiyat Fakülteleri İçin Arapçaya Giriş. 1-2. cilt. Ankara: Grafiker Yayınları, 2012.
  25. Hâlit, Abdu’l-Azîz. en-Naḥvu’t-Tatbikî. Mansûre: Dâr’ul-Lulu, 2019.
  26. İbn Hişâm el-Ensârî. Mugni’l-Lebîb ‘an Kutubi’l-A‘ârîb. Kahire: Dâru’l-Fikr, t.y.
  27. İbn Ya‘iş. Şerḥu’l-Mufassal li’z-Zemaḫşerî. 1-6. cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İ‘lmiyye, 2001.
  28. Kabâve, Fahruddîn. İ‘râbu’l-Cumel ve Eşbaḥu’l-Cumel. Halep: Dâru’l-Kalemi’l-Arabî, 1989.
  29. Karahan, Leyla. “Yapı Bakımından Cümle Sınıflandırmaları Üzerine.” Türk Dili, Dil ve Edebiyat Dergisi, no. 583 (Temmuz 2000): 16–23. https://turkoloji.cu.edu.tr/YENI%20TURK%20DILI/leyla_karahan_yapi_bakimindan_cumle_siniflandirmalari.pdf.
  30. Kudur, Ahmet Muhammed. Mebâdiu’l-Lisâniyyât. Dımaşk: Dâru’l-Fikr, 2008.
  31. Nasıf, Hafnî Bik vd. Kavâidu’l-Lugati’l-Arabiyye fî’n-Naḥv ve’s-Sarf ve’l-Belâga li Telâmîzi’l-Medârîsi’s-Sâneviyye. Kahire: Dâru’ẓ-Ẓâhiriyye, 1930.
  32. Nehir, Hâdî. en-Naḥvu’t-Tatbikî. 1-2. cilt. Amman: Cidâr li’l-Kutubi’l-Âlemî, 2008.
  33. Ni‘me, Fuâd. Mulaḫḫasu’l-Kavâidi’l-Lugati’l-Arabiyye. Kahire: Nahḍatu Mısır, 1928.
  34. Sarmış, İbrahim. Arapça Dilbilgisi. Konya: Esra Yayınları, 1998.
  35. Sevdi, Ali. Arapça Dilbilgisi Sarf. İstanbul: Kitap Dünyası, 2023.
  36. Sevinç, R. Resul. “Arap Dilinde Cümle Yapısı ve Biçimi.” Doktora tezi, Atatürk Üniversitesi, 2004.
  37. Suçin, Mehmet Hakkı. Kavâid’ul-Lugati’t-Türkiyye Meşruḥân bi’l-Lugati’l-Arabiyye. Ankara: Engin Yayın Evi, 2015.
  38. Talu, Mehmet. Sarf ve Nahiv İlmi. İstanbul: Kitap Kalbi Yayıncılık, 2020.
  39. Tural, Hüseyin. Kolay Arapça Temel Nahiv Bilgileri. İstanbul: İfav Yayınları, 2022.
  40. Ubâde, İbrahim Muhammed. el-Cumletu’l-Arabiyye. Kahire: Mektebetu’l-Âdâb, 2002.
  41. Uralgiray, Yusuf. Arabça İlk ve İleri Dilbilgisi. 1-2. cilt. İstanbul: Tebliğ Yayınları, 1986.
  42. Yıldırım, Ali ve Hasan Şimşek. Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2005.