Dergiler / Kurdiyat / 2026 / Sayı: 9

Kervan, Aşiret ve Tüfek: Filîtê Quto’nun Varyantlarına Bir Bakış

Caravan, Tribe and Rifle: An Overview of the Variants of Filîtê Quto

Tarık Yorğun(BİNGÖL ÜNİVERSİTESİ, YAŞAYAN DİLLER ENSTİTÜSÜ, KÜRT DİLİ VE EDEBİYATI ANABİLİM DALI, KÜRT DİLİ VE EDEBİYATI (YL) (TEZLİ))0009-0002-3576-2948
Sayfa
39–76
Yayın Tarihi
2024-06-29
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Bu anlatının başlıca epizotları diğer varyanlarla karşılaştırmalı bir biçimde ele alındı.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Filîtê Quto olarak bilinen uzun kılam Kürtler arasında çokça bilinen ve birbirinden ayrı coğrafyalardaki birçok dengbêjin söylediği bir anlatıdır.
📊
Temel Bulgular & Veri:Bu anlatı 19 yy. sonlarında Batman’ın Beşiri bölgesinde yer alan iki aşiret arasında yaşanan çatışmayı konu edinmektedir.
💡
Sonuç & Katkı:Bu anlatının başlıca epizotları diğer varyanlarla karşılaştırmalı bir biçimde ele alındı.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Dengbêjlik · Sözlü gelenek · Epizot

Özet

Filîtê Quto olarak bilinen uzun kılam Kürtler arasında çokça bilinen ve birbirinden ayrı coğrafyalardaki birçok dengbêjin söylediği bir anlatıdır. Bu anlatı 19 yy. sonlarında Batman’ın Beşiri bölgesinde yer alan iki aşiret arasında yaşanan çatışmayı konu edinmektedir. Daha çok Filîtê Quto olarak bilinen bu olay, özünde Etmaneki aşiretinin kervanından alınmak istenen yol haracından dolayı yaşanmıştır. Kürt toplumunun sözlü geleneğinde çokça bilinen popüler bir anlatı olduğu için, bu güne kadar dengbêjler arasında icra edilmiş ve çeşitli araştımalara kaynaklık etmiştir. Çok geniş bir coğrafyada söylenen bir kılam olduğundan varyantların bazı bölümlerinde gözle görülür farklılıklar gözlemlenmektedir. Bu çalışmada varyantlar arasında değişen, belli başlı farklı bölümleri tespit ettik ve bu varyantları çeşitli epizotlara göre karşılaştırdık. Çalışma kapsamında Kürt sözlü kültürünün, son yüzyıllarda yaşanan olayların aktarılması ve toplumun geniş kesimlerinde ulaştırmasındaki rolü de irdelenmiştir. Karşılaştırma çalışması için Dengbêj Nuroyê Meter’in söylediği uzun ve kapsamlı Filîtê Quto kılamının varyantını esas aldık. Bu varyantta Nuroyê Meter, olay örgüsünü Etmaneka aşiretinin karvanlarını hazırlama aşamasından başlatıyor, ticaretin amacı, tüccarlarla olan diyalogları ve aynı zamanda Etmanekili Ali’nin Almas Hanımı görme ve Filîtê Quto’yu öldürme isteği gibi başlıca konular detaylıca işleniyor. Bu anlatının başlıca epizotları diğer varyanlarla karşılaştırmalı bir biçimde ele alındı.

Abstract

The narrative, or kilam, known as Filîtê Quto, is widely known among Kurds and recounted by many dengbêjs across various regions. Originating in the 19th century, this narrative is based on a conflict between two tribes in the Beşiri region of Batman during the late 1960s. The incident, more commonly referred to as Filîtê Quto, happened mainly due to a road toll that was attempted to be imposed on the caravan of the Etmaneki tribe. As a well-known and popular event within the oral tradition of Kurdish society, Filîtê Quto has been the subject of oral tradition studies. Given its wide geographic dissemination, notable differences can be observed in various parts of its variants. In this study, we identified major divergent episodes among these variants and conducted a comparative analysis of the variants based on these episodes. Additionally, we assessed the role of Kurdish dengbêjî tradition in popularizing and disseminating the events of the past century within Kurdish society. For comparison, we used the longest and the most detailed variant of the Filîtê Quto narrative, sung by Nuroyê Meter. In this version, Nuroyê Meter begins the story with the preparation of the Etmaneka tribe's caravans, and describes key elements such as the purpose of their trade, their dialogue with merchants, and Etmaneki Ali's desire to meet Lady Almas and kill Filîtê Quto. These main themes of the narrative were used as a basis for comparison with other variants.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Yorğun, T. (2024). Kervan, Aşiret ve Tüfek: Filîtê Quto’nun Varyantlarına Bir Bakış. Kurdiyat, Sayı: 9, 39–76. https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1488769

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (33)

  1. Alay, O. (2011). Yusuf ve Züleyha Hikayesi’nin Epizot Tahlili ve Motif Yapısı. Folklor / Edebiyat, Sayı, 68. 167 – 180.
  2. Alpar, H. (2018). Berawirdkirina Sê Guhertoyên Destana Filîtê Quto (Projeya Lîsansa Bilind a Bêtez). Zanîngeha Mardîn Artukluyê, Enstîtuya Zimanên Zindî yên Li Tirkiyeyê, Şaxa Makezanista Ziman û Çanda Kurdî: Mêrdîn
  3. Cebe, R. (2012). Dengbêjlik ve Melizma Teknigi. Batman University Journal of Life Sciences, 1(1). 1153 -1160.
  4. Cindî, H. (2016). Folklora Kurmancîyê. Diyarbakır: Lis Yayınları.
  5. Çapan, R. (2019). İletişim Dili Olarak Dengbêj Geleneği: Müzik Aracılığıyla Kuşaklar Arası Bellek Aktarımı. İstanbul Üniversitesi, İletişim Fakültesi, Gazetecilik Bölümü: İstanbul.
  6. Çiftçi, T. (2015). Di Çarçoveya Çanda Devkî De Di Nav Civaka Kurdan De Dengbêjî û Sazîya Dengbêjîyê. International Journal of Kurdish Studies, 1/1. 110-124.
  7. Çotuksöken, Y. (2012). Türkçe Dil ve Edebiyat Terimler Sözlüğü. İstanbul: Papatya Yayıncılık Eğitim.
  8. Delikaya, Ö. (2024). Navê Cihan, Mekanên Bîrê û Geliyê Zîlan di Çanda Dengbêjiyê de. Mukaddime, 15(1), 15-40.
  9. Delikaya, Ö. Ertekin, M. Z. (2021). "Li Gelîyê Çatê Tav Diziriqî"; Topogeny û Nexşeya Devkî Di Kilama Elî Xarzî de. Kurdîyat, 3, 11 – 25.
  10. Dengbêj Aydın. (2020, Sibat 8). Aydın - Filite Quto [Video]. https://www.youtube.com/watch?v=sET0jWoSzM0
  11. Dengbêj Nuroyê Meter. (2021, Tebax 8). Dengbej Nuroye Agiri filite quto [Video]. https://www.youtube.com/watch?v=SuNNMhGEbok
  12. Elyas Qîranî. (2022, Berfanbar 29). Çîroka Filîtê Quto, [Vîdeo]. https://www.youtube.com/watch?v=jYyQmjdtyb4
  13. Erkmen, A. (2021, Mijdar 5). Filîtê Quto [Video]. https://www.youtube.com/watch?v=HOAP4mXsQHE
  14. Gültekin, M. (2013). Zargotina Kurdên Serhedê. Stenbol: Avesta.
  15. Gültekin, M. (2015, Gulan 7). Doğubeyazıtdan Bir Garip Dengbêj Kerem Gelip Geçti. https://www.dogubayazitgazetesi.com/haber/dengbjkerembiyografisi-18099.html
  16. Güneş, Ö. Şahin, İ. (2019). Antolojîya Dengbêjan 1: Dengbêj Reso. Istanbul: Nûbihar.
  17. Güneş, Ö. Şahin, İ. (2021). Antolojîya Dengbêjan 3: Dengbêj Huseyno. Istanbul: Nûbihar.
  18. Kaplan, L. (2020). Li Gorî Çar Epîzotan Berawirdkirina Çar Varyantên Destana Zembîlfiroş. Nûbihar Akademî, 4(13), 33 – 50.
  19. Kaplan, Y. (2022). Helsengandinek li ser Cureyên Vegêranê yên di Folklora Kurdî da (Destan, Beyt û Vegêranên Strankî). International Journal of Kurdish Studies, 8/2. 273-292.
  20. Kaplan, Y. (2023). Ji Edebîyata Devkî ya Kurdî Serhatîyeke Evînî: Salih û Kejê û Deqeke Çapkirî. Mukkadime, 14 (2). 416 – 442.
  21. Karacan, H. Nayman, R. (2014). Dengbêj Salihê Qubînî İle Karapetê Xaço nun Şarkılarında Aşiret Kavgaları, Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 16/ 2. 361 – 388.
  22. Kardaş, C. (2017). Aşığın Sazı Dengbêjin Sesi; Dengbêjlik ve Aşık’lık Üzerine Karşılaştırmalı Bir İnceleme, Ankara: Eğiten Kitap Yayıncılık.
  23. Kaya, D. (2010). Ansiklopedik Türk Halk Edebiyatı Terimleri Sözlüğü. Ankara: Akçağ Yayınları.
  24. Kevirbirî, S. (2009). Filîtê Quto. Stenbol: Do.
  25. Resad Sorgul. (2023, Gulan 4). Şerê Filîtê Quto û Mamê Elê - Şerê Qîre - çîrok – Salihê Kevirbirî - [Video]. https://www.youtube.com/watch?v=RoS88Q6SWIU
  26. Rûdaw Kurdî. (2019, Gulan 8). “Gera Welatê Me” - Çîroka Emê Etmankî û Filîtê Qûto [Video]. https://www.youtube.com/watch?v=BXqe_t3xpTI
  27. Schafers, M. (2016). Utançtan Kamusal Sese: Kadın Dengbêjler, Acının İşlenişi ve Kürt Tarihi. Kürt Tarihi, Sayı 26. 24-29.
  28. Serhatbaran21. (2010, Berfanbar 30). Koma Wetan / Filîto lao (Şemmê rebene) Lyrics [Video]. https://www.youtube.com/watch?v=MV5M0jxsm3o
  29. Subaşı, K. (2023). Fesad û Bêbext di Trajedîya Evînê da: Weku Nimûne Destanên Evîna Mêjûyî. Mukaddime, Özel Sayı - Klasikten Moderne Aşk Mefhumu, 148- 176.
  30. Şimşek, E. (2002). Epizot Terimi ve Türkçe Karşılığı Üzerine. Türk Dili Dil ve Edebiyat Dergisi, Sayı 606. 501- 507.
  31. TRT Kurdî. (2022, Pûşber 6). Filîtê Quto [Video]. https://www.youtube.com/watch?v=J9kZ2zJyd3U Uzun, M. (2006). Dengbêjlerim. İstanbul: İthaki.
  32. Waar Media. (2021, Gulan 2). Dastanên dengbêjîyê-FilîtêQuto [Video]. https://www.youtube.com/watch?v=lorEoBKYQ9g
  33. Yüksel, M. (2023). Besra, Zarife, Gulnaz ve Diğerleri: Arşiv Belgeleri ve Kürtçe Sözlü Anlatılarda Kadınlar. Toplumsal Tarih Akademi (3), 136-141.