Dergiler / Kurdiyat / 2026 / Sayı: 13

Molla Mahmûd-i Bazîdî’nin Adat û Rusûmatnameê Tewayifê Ekradiye’de Halk İnançları

Folk Beliefs in Mela Mahmûdê Bazîdî’s Adat û Rusûmatnameê Tewayifê Ekradiye

Hayreddin Kızıl(DİCLE ÜNİVERSİTESİ)0000-0001-9165-3274
Sayfa
35–56
Yayın Tarihi
2026-06-30
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Bazidî’nin kitabında bahsettiği halk inançları ve uygulamalarının bazılarının günümüzde de yaşadığı tespit edilmiştir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Molla Mahmûd-ı Bazîdî, kürdoloji çalışmalarının birçok alanında eser vermiştir.
📊
Temel Bulgular & Veri:Bu makalede eserin farklı yerlerinde ele alınan halk inançları belli başlıklar altında incelenmiş ve tasnif edilmiştir.
💡
Sonuç & Katkı:Bazidî’nin kitabında bahsettiği halk inançları ve uygulamalarının bazılarının günümüzde de yaşadığı tespit edilmiştir.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Kürt · halk inançları · göçer

Özet

Molla Mahmûd-ı Bazîdî, kürdoloji çalışmalarının birçok alanında eser vermiştir. Yazmış olduğu eserlerden biri ‘Adat û Rusûmatnameê Tewayifê Ekradiye adlı kitaptır. Bazîdî bu kitabında kürt göçerlerin hayatını her yönüyle ele almıştır. Günlük yaşamlarından, geleneklerinden, önemli günlerinden, diğer din mensupları ve meskûn kürtlerle olan münasebetlerinden bahsetmiştir. Bazîdî söz konusu eserinde şeyh, ağa ve mela’ların kürt göçerler arasındaki konumlarından bahsetmiştir. Bunların yanında hatta daha fazla bir şekilde kadının kürt göçerler içindeki konumuna da yer vermiştir. Adat û Rusûmatname’de Kürt göçerlerin halk inançları da yer almaktadır. Göçebe kürtlerin hemen her yönüyle anlatıldığı eserin en büyük eksikliği konuların belli bir düzen içerisinde ele alınmamış olmasıdır. Yine de eser kürdoloji çalışmaları ve sosyal bilimlerin diğer alanları için önemli bir çalışmadır. Bu makalede eserin farklı yerlerinde ele alınan halk inançları belli başlıklar altında incelenmiş ve tasnif edilmiştir. Bazîdî halk inançlarını ele alırken diğer konularda da olduğu gibi belli bir düzen takip etmemiş, toplu bir şekilde bir başlık altında yazmamıştır. Halk inançları incelenirken günümüzde yazılmış kürt halk inançlarını ele alan kitap ve tezlerle karşılaştırılmıştır. Bazidî’nin kitabında bahsettiği halk inançları ve uygulamalarının bazılarının günümüzde de yaşadığı tespit edilmiştir. Makale giriş ve iki bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde Bazîdî ve eseri ile ilgili bilgiler kaydedilmiştir. Birinci bölümde Adat û Rusumatname’de kürt toplumunun nasıl ele alındığına kısa bir şekilde yer verilmiştir. İkinci ve son bölümde Bazîdî’nin kitabında geçen halk inançları tasnif edilmiştir. Eserde bahsedilmiş olan halk inancı günümüzde de devam eden bir inanç veya uygulama ise günümüzdeki şekli ile karşılaştırılmıştır.

Abstract

Mela Mehmûdê Bazîdî produced works in numerous fields of Kurdish studies. One of his notable writings is the book Adat û Rusûmatnameê Tewayifê Ekradiye. In this work, Bazîdî examines many aspects of the lives of Kurdish pastoral nomads. He discusses their daily life practices, traditions, significant occasions, and their relations with members of other religious communities as well as with settled Kurds. In the aforementioned text, Bazîdî also elaborates on the status of sheikhs, aghas, and mullahs among the Kurdish nomadic communities. Furthermore and even more extensively, he addresses the status of women within nomadic Kurdish society. Adat û Rusûmatname likewise includes sections on the folk beliefs of Kurdish nomads. The major shortcoming of this work, which describes nearly every aspect of the nomadic Kurds, is the lack of a systematic and orderly structure in the presentation of the topics. Nevertheless, the text remains a significant contribution to Kurdology studies and to various other fields within the social sciences. In this article, the folk beliefs mentioned throughout the work are examined under specific thematic categories and classified accordingly. As with other topics, Bazîdî does not follow a defined structure when addressing folk beliefs, nor does he present them under a unified heading. While analyzing these beliefs, comparisons were made with contemporary books and theses dealing with Kurdish folk beliefs. It has been observed that some of the folk beliefs and practices described by Bazîdî continue to exist today. The article consists of an introduction and two main sections. The introduction provides information about Bazîdî and his work. The first section briefly outlines how Kurdish society is portrayed in Adat û Rusûmatname. The second and final section classifies the folk beliefs mentioned in Bazîdî’s work. In instances where a particular belief or practice noted in the text is still observed today, a comparison has been made between it and its contemporary form.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Kızıl, H. (2026). Molla Mahmûd-i Bazîdî’nin Adat û Rusûmatnameê Tewayifê Ekradiye’de Halk İnançları. Kurdiyat, Sayı: 13, 35–56. https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1849076

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (47)

  1. Aslan, Ş. (2016). Ferhenga Gotinên Pêşîyan.
  2. B. Mullen, P. (2018). Halk İnancı ve Efsane İlişkisi (The Relationship of Legend and Folk Belief) (A. T. Hallaç, Çev.). Folklor/Edebiyat Uluslararası Hakemli Dergi, (96), 211-220.
  3. Bailey, H. W. (t.t.). BAGA i. General. (di nav da) Encyclopedia Iranica. Geliş tarihi 25 Aralık 2025, gönderen https://www.iranicaonline.org/articles/baga-an-old-iranian-term-for-god-sometimes-designating-a-specific-god/baga-i-general/
  4. Baran, N. (2022). Hinek Bawerîyên Gelî ji Anatolîya Navîn. Folklorame, (11), 57-60.
  5. Barnas, R. (2013). Sîlvan/Silîvan -Farqîn-. Nûbihar.
  6. Bayezîdî, M. M. (with Dost, J.). (2010). Adat û Rusûmatnameê Ekradiye. Weşanên Nûbiharê.
  7. Bazîdî, M. M. (with Avcı, Z.). (2010). Cami’eya Risaleyan û Hikayetan Bi Zimanê Kurmancî. Weşanên Lîs.
  8. Bazîdî, M. M. (with Celalî, M.). (2021). Adat û Rusûmatname’ê Tewayifê Ekradiye. Nûbihar.
  9. Bozarslan, M. E. (2002). Mîr Murî. (di nav da) Kêz Xatûn (r. 37-61). Weşanên Deng.
  10. Bozarslan, M. E. (2011). Ferhenga Kurdî (C. 1). Weşanên Deng.
  11. Bozarslan, M. E. (2021). Ferhenga Kurdi (C. 4). Weşanên Deng.
  12. Celalî, M. (2016). Mela Mehmûdê Bazîdî û ’Adat û Rusûmatnameê Tewayifê Ekradiye. Nûbihar.
  13. Cîhanî, P. (2024). Şİroveya Mem û Zîna Ehmedê Xanî. Weşanên Nûbiharê.
  14. Cizîrî, M. (2010). Dîwan (S. Dilovan, Ed.). Nûbihar.
  15. Çelik, A. (t.t.). İslâm’ın Kabul ve Reddettiği Halk İnançları (3. Baskı). Beyan Yayınları.
  16. Çifçi, T. (2019). Adıyaman ve Çevresinde Halk İnançları ve Halk Hekimliği (Baweriyên Gelêrî û Dermanê Kurmancî li Herêma Semsûrê) [Doktora]. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
  17. Dost, J. (2010). Mem û Zîn- Şîrove û Kurdiya Îro-. Avesta Yayınları. el-Bîrûnî, E. R. M. b. A. (with Yitik, Y. H. ve N. A. İ.). (2015). Tahkîku Mâ li’l-Hind Bîrûnî’nin Gözüyle Hindistan (K. Burslan, Çev.). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
  18. Eroğlu, A. H. (t.t.). Türk Halk İnançlarının Güncel Değeri. (di nav da) I. Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu Bildirileri (r. 87-97).
  19. Eroğlu, A. H. (2010). Türkiye’de Halk İnançları Araştırmaları. (di nav da) Dinler Tarihi Araştırmaları-VII Türkiye’de Dinler Tarihi (Dünü, Bugünü ve Geleceği). Türkiye Dinler Tarihi Derneği Yayınları.
  20. Farqînî, Z. (2005). Ferhenga Kurdî-Tirkî. Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê. Firdevsî. (t.t.). Şehname (N. Lugal & K. Akyüz, Çev.; C. 1). Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları.
  21. Firdevsî. (1994). Şehname (N. Lugal & K. Akyüz, Çev.; C. 2). Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları.
  22. Gazî, B. M., & Bengîn, A. (t.t.). Baweriyên Batil ên Kurdan. Weşanxaneya Do.
  23. Gernas, A. (2022). Folklor û Civat -Folklor, Wêje, Ziman, Çand, Xeyset, Muzîk, Urf û Adet, Dîrok-. Nûbihar. Gulê Mehrûmê—Şivan Perwer—(The Collection 14—1992). (t.t.). [Broadcast]. Geliş tarihi 06 Kasım 2024, gönderen https://www.youtube.com/watch?v=-l4elYpBAtw
  24. Güzeler, M. (2021). Folklora Qerejdaxê -Pirsên Pêşiyan, Biw3ej, Qirwelk,Nifir û Dua-. Weşanên Nûbiharê.
  25. Kalafat, Y. (1999). Türk dünyası Tarih Çalışmalarında Halk İnançlarının Önemi. Milli Folklor Dergisi, (44), 88-90.
  26. Karakaş, R. (2020). Güneydoğu Anadolu Halk İnanışları (Dicle Bölümü). Gazi Kitabevi.
  27. Kardaş, N. (1999). Diyarbakır Halk Kültüründe Bazı Gelenek ve İnanmalar. (di nav da) Müze Şehir Diyarbakır. Yapı Kredi Yayınları.
  28. Keskin, Necat. (2024). Milingen û Bazîdî Bi Çavê “ji derve” û “ji hundir” Etnografiyaya Kurdan a Sedsala 19an (di nav da). Mela Mehmûdê Bazîdî û Mîrasa Wî. Pewywend
  29. Keskin, Necat. & Özmen, Abdürrahim. (2018). Jaba Bazidi, and the Ethnography of Kurds in the 18-19th Century. IJOKS (4) 1, 68-84. https://doi.org/10.21600/ijoks.383378
  30. Kızıl, H. (2024.). Diyarbakır’ın Dini Tarihi. Dicle Üniversitesi Yayınları
  31. Kızıl, H. (2013). Rig Veda ve Avesta Tanrı Panteonundaki Benzerlikler. Marife Dini Araştırmalar Dergisi, 13(1), 29-52.
  32. Lescot, R. (1942). Textes Kurdes Mame Alan.
  33. Lescot, R. (1997). Memê Alan. Avesta.
  34. Omerxalî, X. (2007). Êzdiyatî Civak Sembol Rîtûel. Avesta Yayınları.
  35. Oner, N. (2019). Ji Binbîra Kurdan Bawerîyên Gelêrî. Wardoz.
  36. Özcan, A. (1992). Berdü’l-Acûz. (di nav da) Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (C. 5, r. 485-486). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
  37. Sadînî, M. X. (2010). Feqiyê Teyran, Jiyan, Berhem û Helbestên Wî. Nûbihar.
  38. Sims-Williams, N. (t.t.). BAGA ii. In Old and Middle Iranian. (di nav da) Encyclopedia Iranica. Geliş tarihi 25 Aralık 2025, gönderen https://www.iranicaonline.org/articles/baga-an-old-iranian-term-for-god-sometimes-designating-a-specific-god/baga-ii-in-old-and-middle-iranian/
  39. Subaşı, Kenan. (2022). Dêw û Formên Wan di Folklora Kurdî de. Nûbihar Akademi, (17), 71-100
  40. Şahîn, F. (2021). Bawerîyên Gelêrî yên Agirîyê. Folklorame, (9), 32-36.
  41. Şahin, Serdar (2024). Mela Mehmûdê Bazîdî’nin “Kürtlerin Gelenek Ve Görenekleri” Eseri Üzerine Sosyal Antropolojik Bir İnceleme. Teza Masterê, Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
  42. Şimşek, M. (2003). Süryaniler ve Diyarbakır. Chivi Yazıları.
  43. Şoşikî, M. M. (2010). Tefsîra Qur’anê Nûra Qelban I (C. 1). Nûbihar.
  44. Tanyu, H. (1976). Dini Folklor veya Dini-Manevi Halk İnançlarının Çeşit ve Mahiyeti Üzerinde Bir Değerlendirme. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 21(1-4).
  45. Yıldırım, K., Pertev, R., & Aslan, M. (2013). Ji Destpêkê Heta Niha Folklora Kurdî. Mardin Artuklu Üniversitesi.
  46. Zeyrek, H. (2024). Botan Mitolojisi ve Halk İnançları. Avesta.
  47. Zimmer, S. (t.t.). BAGA iii. The use of baga in names. (di nav da) Encyclopedia Iranica. Geliş tarihi 25 Aralık 2025, gönderen https://www.iranicaonline.org/articles/baga-an-old-iranian-term-for-god-sometimes-designating-a-specific-god/baga-iii-the-use-of-baga-in-names/