KaydedilenlerDerginizi ekleyin

Dergiler / Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları (HÜTAD) / 2025 / Sayı: 43

ERMENİ KIPÇAKÇASINDA BİTİMLİ YAN CÜMLELER: I. AD CÜMLELERİ

Finite Clauses in Armeno-Kipchak: I. Complement Clauses

Gülderen Tokmak(BOLU ABANT İZZET BAYSAL ÜNİVERSİTESİ)0000-0001-5102-8626
Sayfa
235–259
Yayın Tarihi
2025-11-30
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Bu makale ile Ermeni Kıpçakçasındaki bitimli yancümle türlerinden ad cümleleri; morfolojik, tipolojik, sözdizimsel özellik ve işlevleri bakımından ayrıntılı olarak incelenmiş, Orta Türkçenin sözdizimsel durumunun tespitine katkıda bulunmak amaçlanmıştır.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:İşlevsel yönden ad, ilgi ve belirteç biçiminde üç gruba ayrılan yancümleler, dillerin tipolojik özelliklerine göre farklı biçimlerde oluşturulabilirler.
📊
Temel Bulgular & Veri:Bunlardan ad cümleleri; özne, doğrudan/dolaylı nesne gibi sözdizimsel ögeler olarak kullanılan ve üst/temel cümle yüklemine altasıralı şekilde bağlanan yapılardır.
💡
Sonuç & Katkı:Bu makale ile Ermeni Kıpçakçasındaki bitimli yancümle türlerinden ad cümleleri; morfolojik, tipolojik, sözdizimsel özellik ve işlevleri bakımından ayrıntılı olarak incelenmiş, Orta Türkçenin sözdizimsel durumunun tespitine katkıda bulunmak amaçlanmıştır.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Orta Türkçe · Ermeni Kıpçakçası · sözdizimi

Özet

İşlevsel yönden ad, ilgi ve belirteç biçiminde üç gruba ayrılan yancümleler, dillerin tipolojik özelliklerine göre farklı biçimlerde oluşturulabilirler. Bunlardan ad cümleleri; özne, doğrudan/dolaylı nesne gibi sözdizimsel ögeler olarak kullanılan ve üst/temel cümle yüklemine altasıralı şekilde bağlanan yapılardır. Kıpçakçanın kollarından biri olan Ermeni Kıpçakçasında ad cümleleri diğer tarihî ve modern Türk dillerindeki gibi isim-fiillerle kurulurlar. Ayrıca bitimli cümlelerin doğrudan ya da Farsça ki (< Farsça ke) bağlacı aracılığıyla üst/temel cümle yüklemine bağlanmasıyla oluşturulan ad cümlelerinin de bu dönemde yaygın biçimde kullanıldığı görülür. Bu makale ile Ermeni Kıpçakçasındaki bitimli yancümle türlerinden ad cümleleri; morfolojik, tipolojik, sözdizimsel özellik ve işlevleri bakımından ayrıntılı olarak incelenmiş, Orta Türkçenin sözdizimsel durumunun tespitine katkıda bulunmak amaçlanmıştır.

Abstract

Subordinate clauses, functionally classified into three categories-nominal, adjectival, and adverbial-each realize in different ways according to the typological characteristics of a given language. Hence, complement clauses constitute a core construction type, serving as syntactic arguments (subject, direct or indirect object) subordinated to the predicate of the main clause. In Armeno-Kipchak, a sub-branch of the Kipchak group, complement clauses are predominantly formed with verbal nouns, in line with other Old and Modern Turkic languages. However, the language also exhibits a notable tendency to employ finite complement clauses, subordinated either directly to the predicate or through the Persian junctor ki (< Persian ke), reflecting broader patterns of contact and structural change. This article provides a detailed analysis of complement clauses in Armeno-Kipchak with respect to their morphological, typological, and syntactic characteristics, as well as their functional range. By situating these findings within the comparative context of Middle Turkic, the study contributes to the refinement of our understanding of the syntactic configuration of this historical linguistic stage.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Tokmak, G. (2025). ERMENİ KIPÇAKÇASINDA BİTİMLİ YAN CÜMLELER: I. AD CÜMLELERİ. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları (HÜTAD), Sayı: 43, 235–259. https://doi.org/10.20427/turkiyat.1612822

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (40)

  1. Aydemir, İ. A. (2017). Tuvacada Ad İşlevli Yancümleler ve Türkiye Türkçesindeki Eşdeğerlikleri. bilig, (81), 185-203.
  2. Aydemir, İ. A. (2020). Çağdaş Türk Dillerinde Altasıralama Stratejileri. Ankara: Grafiker Yayınları.
  3. Berta, Á. ve Csató, É. Á. (2022). Middle Kipchak. The Turkic Languages, (L. Johanson É. Á. Csató, Ed.) içinde (ss. 152-160). London and New York: Routledge.
  4. Bolat, C. (2018). Kırgızcada İsim-Fiil Cümleleri ve Türkiye Türkçesindeki Karşılıkları (Basılmamış Yüksek Lisans Tezi). Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü. Ankara.
  5. Brockelmann, C. (1951). Osttürkische Grammatik der islamischen Litteratursprachen Mittelasiens. Leiden: E. J. Brill.
  6. Chirli, N. (2005). Ermeni Kıpçakça Dualar Kitabı Alġış Bitigi. Haarlem: SOTA.
  7. Clauson, S. G. (1971). Armeno-Qïpčaq. Rocznik Orientalistyczny, XXXIV(2), 7-14.
  8. Coşkun, H. (2012). Komplementsätze im Türkischen. İstanbul: Litera Yayıncılık.
  9. Cristofaro, S. (2003). Subordination. New York: Oxford University Press.
  10. Csató, É. Á. (2010). Two Types of Complement Clauses in Turkish. H. Boeschoten ve J. Rentzsch (Ed.), Turcology in Mainz/Turkologie in Mainz (Turcologica 82) içinde (ss. 107-122). Wiesbaden: Harrasowitz.
  11. Çengel, H. K. (2012). Ermeni Harfli Kıpçak Türkçesi. Dil Araştırmaları, (10), 17-81.
  12. Daşkeviç, Y. R. (1983). Armyano-Kıpçakskiy Yazık: Etapı İstorii. Voprosı Yazıkoznaniya, (1), 91-107.
  13. Dixon, R. M. W. (2006). Complement Clauses and Complementation Strategies in Typological Perspective. R. M. W. Dixon ve A. Y. Aikhenvald (Ed.), Complementation: A Cross-Linguistic Typology içinde (ss. 1-48). New York: Oxford University Press.
  14. Dixon, R. M. W. (2010). Basic Linguistic Theory, Volume 2 Grammatical Topics. Oxford: Oxford Press.
  15. Drimba, V. (1973). Syntaxe Comane. Bucureşti and Leiden: Editura Academiei and E. J. Brill.
  16. Erdal, M. (2004). A Grammar of Old Turkic. Leiden: Brill.
  17. Erdem, M. (2000). Historical Development of Reflexive, Reciprocal, Causative and Passives in Turkish (Doktora Tezi). The University of Manchester.
  18. Erguvanlı-Taylan, E. (1998). Türkçe’de Tümce Yapısına Sahip Tümleç Yantümceleri. K. İmer ve L. S. Uzun (Ed.), Doğan Aksan Armağanı içinde (ss. 155-164). Ankara: Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi.
  19. Garkavets, A. N. (2002). Kıpçakskoe Pis’mennoe Nasledie Tom I: Katalog i Tekstı Pamyatnikov Armyanskim Pis’mom. Almatı: Deşt-i Kıpçak.
  20. Garkavets, A. N. (2007). Kıpçakskoe Pis’mennoe Nasledie Tom II: Pamyatniki Duhovnoy Kul’turı Karaimov, Kumanov-Polovtsev i Armyano-Kıpçakov. Almatı: Kasean Baur.
  21. Garkavets, A. N. ve Khurshudian, E. (2001). Armenian-Qypchaq Psalter Written by Deacon Lussig from Lviv 1575/1580. Almatı: Desht-i Qypchaq.
  22. Garkavets, A. N. ve Sapargaliev, G. (2003). Töre Bitigi: Kıpçakskogo-Pol’skaya Versiya Armyanskogo Sudebnika i Armyano-Kıpçakskiy Protsessual’nıy Kodeks. L’vov, Kamenets-Podol’skiy 1519-1594. Almatı: Deşt-i Kıpçak, Baur.
  23. Göksel, A. ve Kerslake, C. (2005). Turkish: A Comprehensive Grammar. London and New York: Routledge.
  24. Johanson, L. (2013). Selection of Subjunctors in Turkic Non-Finite Complement Clauses. bilig, (67), 73-90.
  25. Johanson, L. (2014). Türkçe Dil İlişkilerinde Yapısal Etkenler (N. Demir, Çev.). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
  26. Karakoç, B. (2007). Nogayca ve Türkiye Türkçesinde Tümleç Yan Cümlelerinde Kullanılan Yüklemleştiricilerin Bir Karşılaştırması. L. Károly, N. Demir ve E. Yılmaz (Ed.), Turcology in Turkey, Selected papers, Studia uralo- altaica 47 içinde (ss. 337-359). Szeged.
  27. Karakoç, B. (2013). On Obligatory Control in Turkish and Noghay Complement Clauses. Tehlikedeki Diller Dergisi, 2(2), 303-323.
  28. Korkmaz, Z. (2010). Gramer Terimleri Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
  29. Kornfilt, J. (2007). Verbal and Nominalized Finite Clauses in Turkish. I. Nikolaeva (Ed.), Finiteness: Theoretical and Empirical Foundations içinde (ss. 305-332). Oxford: Oxford University Press.
  30. Kutalmış, M. (2004). Ermeni Kıpçakçasında Olumsuzluk Şekilleri. İlmî Araştırmalar, (17), 133-141.
  31. Nizam, O. (2022). Asıl Memlûk Kıpçak Türkçesinin Söz Dizimi (Basılmamış Doktora Tezi). Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, Eskişehir.
  32. Noonan, M. (2007). Complementation. T. Shopen (Ed.), Language Typology and Syntactic Description. Volume II: Complex Constructions içinde (ss. 52-150). Cambridge: Cambridge University Press.
  33. Pritsak, O. (1959). Das Kiptschakische. J. Deny, K. Grønbech, H. Scheel ve Z. V. Togan (Ed), Philologiae Turcicae Fundamenta içinde (ss. 74-87). Wiesbaden.
  34. Rentzsch, J. (2018). SoA-type Complement Clauses in The Tārīḫ-i Pečevi. É. Á. Csató, J. Parslow, E. Türker ve E. Wigen (Ed.), Building Bridges to Turkish. Essays in honour of Bernt Brendemoen, Turcologica 116 içinde (ss. 265-284). Wiesbaden: Harrassowitz Verlag.
  35. Rentzsch, J. (2021). Complementation Patterns in Ötämiš Ḥāǰǰī’s Čingiznāmä: A Typological Approach to Subordination in Middle Turkic. Türkiyat Mecmuası / Journal of Turkology, 31(Özel Sayı), 15-37. Doi: https://doi.org/10.26650/iuturkiyat.994889
  36. Sahan, F. (2002). Nominal Clauses in Kazan Tatar (Doktora Tezi). University of Wisconsin-Madison.
  37. Tokmak, G. (2022). Türki̇ye Türkçesi̇nde İsi̇m-Fi̇i̇llerle Kurulan Bağımlı Cümleler (Basılmamış Doktora Tezi). Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi. Bolu.
  38. Tryjarski, E. (1985). Die armeno -kiptschakische Sprache und Literatur- ein Beispiel für kulturellen Synkretismus. Ural-Altaische Jahrbücher, 5, 209-225.
  39. Turan, F. (1996). Old Anatolian Turkish Syntactic Structure (Doktora Tezi). Harvard University.
  40. Uluyüz, B. O. (2019). Standart Türkçe ve Standart Çuvaşçada Ad Yancümleleri (Basılmamış Doktora Tezi). Hacettepe Üniversitesi. Ankara.