KaydedilenlerDerginizi ekleyin

Dergiler / Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları (HÜTAD) / 2025 / Sayı: 43

BÜYÜK SELÇUKLU SULTANI MELİKŞAH’IN DİYARBAKIR ULU CAMİİ’DEKİ H.484 / M.1091-1092 TARİHLİ KİTABESİ

The Inscription (484 AH / 1091-1092 AD) of the Great Seljuk Sultan Malikshah in the Great Mosque of Diyarbakir

Cemal Çığ(BATMAN ÜNİVERSİTESİ)0000-0002-3987-5918
Nermin Şaman Doğan(HACETTEPE ÜNİVERSİTESİ)0000-0002-9954-2429
Sayfa
39–58
Yayın Tarihi
2025-11-30
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Ayrıca kitabe Mervani ve Abbasi döneminin seçkin veziri Fahrüddevle Cehir ve iki defa Abbasi vezirlik makamında bulunan Fahrüddevle Cehir oğlu Ebu Mansur Muhammed ve Abdulvahid oğlu Kadı Ebu Nasr Muhammed üzerinden değerlendirilmiştir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Önemli bir zaferle Anadolu’nun Türk yurdu olmasını sağlayan Büyük Selçuklu Sultanı Alparslan’ın ölümü (1072) üzerine oğlu Melikşah tahta çıkmıştır.
📊
Temel Bulgular & Veri:Sultan Melikşah zamanında Gürcistan ele geçirilmiş ve Anadolu’nun farklı bölgelerinde fetih harekâtları devam etmiştir.
💡
Sonuç & Katkı:Ayrıca kitabe Mervani ve Abbasi döneminin seçkin veziri Fahrüddevle Cehir ve iki defa Abbasi vezirlik makamında bulunan Fahrüddevle Cehir oğlu Ebu Mansur Muhammed ve Abdulvahid oğlu Kadı Ebu Nasr Muhammed üzerinden değerlendirilmiştir.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Diyarbakır · Ulu Camii · Sultan Melikşah

Özet

Önemli bir zaferle Anadolu’nun Türk yurdu olmasını sağlayan Büyük Selçuklu Sultanı Alparslan’ın ölümü (1072) üzerine oğlu Melikşah tahta çıkmıştır. Sultan Melikşah zamanında Gürcistan ele geçirilmiş ve Anadolu’nun farklı bölgelerinde fetih harekâtları devam etmiştir. Mervani yönetimi altındaki Diyarbekir bölgesindeki halkın şikâyetlerinden dolayı Mervanilerin bir dönem vezirliğini yapan etkili devlet adamlarından Fahrüddevle Cehir, Melikşah’ın isteği ile Diyarbakır’ın alınması için görevlendirilmiştir. Uzun süren kuşatma sonucu halkın da desteğiyle şehir Büyük Selçuklu topraklarına katılmıştır. Kentin Büyük Selçuklu egemenliğine geçmesi ile birlikte öncelikle surların inşası ve onarımı gerçekleştirilmiştir. Farklı dönemlere ait yazıtlar ile karşımıza çıkan Diyarbakır Ulu Camii, şehirde Melikşah’ın adını taşıyan / Büyük Selçuklu devrine tarihlenen tek ibadet mekânı olması açısından kayda değerdir. Bu çalışmada Sultan Melikşah’ın Diyarbakır Ulu Camii’deki 484 / 1091-1092 tarihli kitabesi incelenmiştir. Söz konusu yazıt ulu cami harim kuzey cephesinin batı kanadındaki sivri kemerli pencereler üzerinde yer almaktadır. Kitabede Sultan Melikşah için dizilen övgü cümleleri, Melikşah’ın şehirdeki, Anadolu ve dışındaki yazıtları ile karşılaştırmalı olarak ele alınmıştır. Ayrıca kitabe Mervani ve Abbasi döneminin seçkin veziri Fahrüddevle Cehir ve iki defa Abbasi vezirlik makamında bulunan Fahrüddevle Cehir oğlu Ebu Mansur Muhammed ve Abdulvahid oğlu Kadı Ebu Nasr Muhammed üzerinden değerlendirilmiştir.

Abstract

Following the incorporation of Diyarbakir into the Great Seljuk Empire, one of the earliest imperial priorities was the fortification of the city through the construction and repair of its defensive walls. Within this broader program of consolidation, the Great Mosque of Diyarbakir occupies a unique position, as it is the only surviving religious structure in the city that bears the name of Sultan Malikshah and can be securely dated to the Seljuk period. This study focuses on the inscription dated 484 AH / 1091–1092 CE, located above the pointed-arch windows on the western section of the north wall of the haram. Through a comparative analysis of the laudatory formulae employed in this inscription and those found in other epigraphic records of Sultan Malikshah across Anatolia and beyond, the paper seeks to illuminate the rhetorical and political significance of such commemorations. The inscription is further contextualized within the careers of prominent contemporary figures, including Fakhr al-Dawla b. Jahir, a notable vizier under both the Marwanids and the Abbasids; his son Abu Mansur Muhammad, who twice served as Abbasid vizier; and Qadi Abu Nasr Muhammad, son of Abdulwahid. In doing so, the study situates the Diyarbakir inscription within the wider networks of political authority, patronage, and memory in the late eleventh century.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Çığ, C., Doğan, N. Ş. (2025). BÜYÜK SELÇUKLU SULTANI MELİKŞAH’IN DİYARBAKIR ULU CAMİİ’DEKİ H.484 / M.1091-1092 TARİHLİ KİTABESİ. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları (HÜTAD), Sayı: 43, 39–58. https://doi.org/10.20427/turkiyat.1566920

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (91)

  1. Akok, M. (1969). Diyarbakır Ulu Cami Mimari Manzumesi. Vakıflar Dergisi, 8, 113-139.
  2. Alafandi, R. ve Abdul Rahim, A. (2014). Umayyad Mosque in Aleppo Yesterday, Today and Tomorrow. International Journal of Arts&Sciences, 7(5), 319-348.
  3. Alptekin, C. (1971). Selçuklu Paraları. Ankara: Güven Matbaası.
  4. Amedroz, H. F. (1903). The Marwanid Dynasty at Mayyafariqin in the Tenth and Eleventh Centuries A.D. The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland, 1, 123-154.
  5. Arslan, M. (2021). Anadolu’da İlk Selçuklu Mimarisi Ani. Konya: Palet Yayınları.
  6. Artuk, İ. (1971). Diyarbakır ve Mardin’in Bazı Önemli Yapıları. Tarih Enstitüsü Dergisi. 2, 65-74.
  7. Artuk, İ. (1972). Diyarbekir’de Ebu Şuca Muhammed B. Melikşah Zamanında Yapılan Bir Yapı Kitabesi ile Onun Namına Kesilen Bazı Sikkelerin Mahiyeti. Türkiyat Mecmuası, XVIII, 165-176.
  8. Bayburtluoğlu, Z. (1993). Anadolu’da Selçuklu Dönemi Yapı Sanatçıları. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları.
  9. Berchem, M. V. (1906). Arabische Inschriften. C. F. Lehman-Haupt, (Ed.), Materialien Zur Alteren Geschichte Armeniens und Mesopotamiens içinde (ss. 125-160). Berlin.
  10. Berchem, M. V. (1910). Materiaux pour l’epigraphie et l’histoire musulmanes du Diyar Bakr. Amida içinde (ss. 3-120). Heidelberg-Paris.
  11. Berchem, M. V. ve Oppenheim, M. V. (1909). Inschriften aus Syrien, Mesopotamien und Kleinasien, I. Arabische Inschriften. Baltimore: John Hopkins Press.
  12. Beysanoğlu, Ş. (1987). Anıtları ve Kitabeleri ile Diyarbakır Tarihi I. Ankara: Neyir Matbaası.
  13. Bizbirlik, A. (2002). 16. Yüzyıl Ortalarında Diyarbekir Beylerbeyliği’nde Vakıflar. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
  14. Blair, S. (1990). Surveyor versus Epigrapher. Muqarnas, 8, 66-73.
  15. Bulduk, A. F. (2019). Muhtasar Tarihçe-i el-Cezire (Ş. Korkusuz, Haz.). İstanbul: Toprak Yayınları.
  16. Burgoyne, M. H. (1982). A Recently Discovered Marwanid Inscription in Jerusalem. Levant Journal of the British School of Archaeology in Jerusalem, XIV, 118-122.
  17. Buzpınar, T. ve Küçükaşçı, M. S. (1997). Haremeyn. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 16, 153-157.
  18. Cahen, C. (1934). La Campagne de Mantzıkert d’Apres les Sources Musulmanes. Byzantion, 9(2), 613-642.
  19. Cahen, C. (1979). Osmanlılardan Önce Anadolu’da Türkler (Y. Moran, Çev.). İstanbul: E Yayınları.
  20. Cahen, C. (1991). Djhair. The Encyclopaedia of Islam içinde (C. II, ss. 384-385). Leiden: Brill.
  21. Citarella, A. O. (1968). Patterns in Medieval Trade: The Commerce of Amalfi Before the Crusades. The Journal of Economic History 28(4), 531-555.
  22. Combe, E., Sauvaget, J. ve Wiet, G. (1936). Répertoire chronologique d'épigraphie arabe (C. 7). Le Caire: Imprimerie de l’Institut Français d’Archéologie Orientale.
  23. Demirkent, I. (1997). Haçlı Seferleri. İstanbul: Dünya Yayıncılık.
  24. Doğdu, Y. E. (2019). Fâtımîler Devleti’nde Ticari Hayat (909-1171) (Basılmamış Yüksek Lisans Tezi). Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi. İstanbul.
  25. El-Bündari, (1943). Irak ve Horasan Selçukluları Tarihi (K. Burslan, Çev.). İstanbul: Türk Tarih Kurumu.
  26. El-İsfahani, (1900). Kitabu Tarihi Devleti’l Selçuk. Mısır: Matbaatü’l Mevsuat.
  27. El-Ömeri, (2010). Mesalikü’l Ebsâr fi Memâliki’l Emsâr (C. 26). Kâmil Selman el-Ceburi ve Mehdi el-Necm (Haz.). Beyrut: Darü’l Kütbü’l İlmiye.
  28. Eyice, S. (1971). Malazgirt Savaşını Kaybeden IV. Romanos Diogenes (1068-1071). Ankara: Türk Tarih Kurumu.
  29. Ez-Zehebi, (2003). Tarihü’l İslam ve Vefayati’l Meşahir ve Alam (C. 10). Beşar Avad Maruf (Haz.). Beyrut: Darü’l Garbi İslami.
  30. Flury, S. (1920a). Islamısche Schrıftbander Amıda-Dıarbekr. Basel-Paris: Frobenıus A. G- P. Geuthner.
  31. Flury, S. (1920b). Bandeaux Ornementés a İnscriptions Arabes: Amida-Diarbekr. XIe siècle. Syria, 1(4), 318-328.
  32. Gabriel, A. (1940). Voyages Archeologıques dans la Turquıe Orıentale. Paris: E. De Boccard.
  33. Gıunta, R. (2023). The Monumental Inscriptions of the Great Seljuqs Malikshah and Tutush: Observations on Texts, Protocols and Writing Styles. B. O’kane vd. (Ed.), Inscriptions of the Medieval Islamic World içinde (ss. 57-80). Edinburgh.
  34. Grohmann, A. (1957). The Origin and Early Development of Floriated Kûfic. Ars Orientalis, 2, 183-213.
  35. Günkut, B. (1937). Diyarbekir Tarihi. Diyarbakır: Diyarbekir Basımevi.
  36. Hançabay, H. İ. (2016). Abbasiler Döneminde Vezirlik (295-530/908-1136) (Doktora Tezi). Uludağ Üniversitesi. Bursa.
  37. Hanne, E. (2008). The Banū Jahir and Their Role in the Abbasid and Saljuq Administration. Al-Masaq, 20(1), 29-45.
  38. Harman, Ö. F. (2002). Kudüs. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (C. 26, ss. 323-327).
  39. Hartmann, A. (2006). Muktedî Biemrillah. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (C. 31, ss. 142-143).
  40. Herzfeld, E. (1955). Inscriptions Et Monuments D'Alep (C. 1). Le Caire: Impremıere De L’Institut Français D'archéologie Orientale.
  41. Heyd, W. (2000). Yakın-Doğu Ticaret Tarihi (E. Z. Karal, Çev.). Ankara: Türk Tarih Kurumu.
  42. İbn Haldun, (2000). Tarihi ibn Haldun (C. 4) (H. Şehade, Tah.). Beyrut: Darü’l Fikir.
  43. İbn Hallikan, (1978). Vefâyâtü’l-Ayân ve Enbâü Ebnâi’z-zamân (C. 5). Beyrut: Darü’s-Sadr.
  44. İbni Şeddad. (1978). El-A’lakü’l-Hatire fi Zikri Ümerai’ş-Şam ve’l-Cezire (C. 1). Dımaşk: Menşurat-ü Vezaret’üs Sekafe.
  45. İbnü’l Adim, (1982). Biyografilerle Selçuklular Tarihi İbnü’l Adim Bugyetü’t-taleb fi Tarihi Haleb (A. Sevim, Çev.). Ankara: Türk Tarih Kurumu.
  46. İbnü’l Adim, (1996). Zübtedü’l Halib min Tarihi’l Haleb (C. 1). Beyrut: Darü’l Kitabi İlmiyye.
  47. İbnü’l Esir, (1991). El Kâmil Fi’t- Tarih Tercümesi (C. 10) (A. Özaydın, Çev.). İstanbul: Bahar Yayınları.
  48. İbnü’l Ezrak, (1959). Tarihü’l-Fârikî (A. Avad, Tah.). Kahire: Heyetü’l Amme li Şuuni’l-Metabi’i’l-Emîriye.
  49. İbn’ül Ezrak, (1975). Mervani Kürtleri Tarihi (M. E. Bozarslan, Çev.). İstanbul: Koral Yayınları.
  50. İlhan, M. (1994). XVI. Yüzyılın İlk Yarısında Diyarbakır Şehrinin Nüfusu ve Vakıfları: 1518 ve 1540 Tarihli Tapu Tahrir Defterlerinden Notlar. Tarih Araştırmaları Dergisi, 16(27), 45-113.
  51. Kafesoğlu, İ. (1973). Büyük Selçuklu İmparatoru Sultan Melikşah. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
  52. Kay, H. C. (1897). A Seljukite Inscription at Damascus. The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland, 2, 335-345.
  53. Khachatryan, A. A. (1987). Korpus Arabskih Nadpisey Armenii VIII-XVI. Erivan.
  54. Kırzıoğlu, F. (1982). Kars-Arpaçayı Boyları Eski Merkezi Ani Şehri Tarihi (1018-1236). Ankara: San Matbaası.
  55. Konyar, B. (1936). Diyarbekir Kitabeleri (C. 2). Ankara: Ulus Basımevi.
  56. Köymen, M, A. (2000). Büyük Selçuklu İmparatorluğu Tarihi I. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
  57. Nasrüddevle Ahmed’in Kudüs’teki 445/1053 tarihli vakıf kitabesi. 13.03.2022 tarihinde https://islamicart.museumwnf.org/database_item.php?id=object;isl;pa;mus01;50;en adresinden erişildi.
  58. Özaydın, A. (1992). Benî Cehîr. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (C. 5, ss. 447-449).
  59. Özkurt, K. (2005). İsfahan’daki Büyük Selçuklu ve İlhanlı Dönemi Mimari Eserleri (Doktora Tezi). Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Van.
  60. Özkurt, K. (2019). Kitabe Geleneğimizde Büyük Selçuklular ve İsfahan’daki Örnekleri. Selçuklu Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, 4(4), 109-149.
  61. Parla, C. (1990). Türk İslam Şehri Olarak Diyarbakır (Basılmamış Yüksek Lisans Tezi). Hacettepe Üniversitesi, Ankara.
  62. Peker, A. U. (2019). İsfahan Cuma Câmii’nin Maksûre Kubbesi ve Üzerindeki Bâni Kitâbesinde Yer Alan “Sultan” Unvanı Üzerine. M. K. Arıcan, M. E. Kala ve M. Tuğrul, (Ed.), Bilge Vezir Nizâmülmülk içinde (ss. 545-584), Konya.
  63. Ripper, T. (2012). Diyarbekir Merwanileri İslam’i Ortaçağ’da Bir Kürt Hanedanı (B. Ş. Fırat, Çev.). İstanbul: Avesta Yayınları.
  64. Runcıman, S. (1989). Haçlı Seferleri Tarihi (C. I) (F. Işıltan, Çev.). Ankara: Türk Tarih Kurumu.
  65. Salameh, K. (2009). A New Saljuq Inscription in the Masjid al-Aqsa, Jarusalem. Levant, 41(1), 107-117.
  66. Savcı, S. (1938a). Diyarbakır Kitabeleri. Karacadağ Dergisi, 1(6-7), 4-7.
  67. Savcı, S. (1938b). Diyarbakır Kitabeleri. Karacadağ Dergisi, 1(8-9), 4-6.
  68. Savcı, S. (1939a). Diyarbakır Kitabeleri. Karacadağ Dergisi, 1(12), 6-8.
  69. Savcı, S. (1939b). Diyarbakır Kitabeleri. Karacadağ Dergisi, 2(13), 13-14.
  70. Savcı, S. (1939c). Diyarbakır Kitabeleri. Karacadağ Dergisi, 2(14), 14-16.
  71. Sevim, A. (1962). Artukluların Soyu ve Artuk Bey’in Siyasi Faaliyetleri. Belleten, XXVI(101), 121-146.
  72. Sevim, A. (1971). Malazgirt Meydan Savaşı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
  73. Sevim, A. (1972). Malazgirt Meydan Savaşı ve Sonuçları. Malazgirt Armağanı içinde (ss. 219-230), Ankara: Türk Tarih Kurumu.
  74. Sevim, A. (1997). Sıbt İbnü’l Cevzi’nin Mir’âtü’z Zaman fi Tarihi’l Âyan Adlı Eserindeki Selçuklularla İlgili Bilgiler I, Sultan Tuğrul Bey Dönemi. Türk Tarih Belgeleri Dergisi, XVIII(22), 1-90.
  75. Sevim, A. (1999). Sıbt İbnü’l Cevzi’nin Mir’âtü’z Zaman fi Tarihi’l Âyan Adlı Eserindeki Selçuklularla İlgili Bilgiler I, Sultan Melikşah Dönemi. Türk Tarih Belgeleri Dergisi, XX(24), 1-75.
  76. Sevim, A. (2000). Anadolu’nun Fethi Selçuklular Dönemi. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
  77. Sevim, A. ve Merçil, E. (2014). Selçuklu Devletleri Tarihi Siyaset, Teşkilat ve Kültür. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
  78. Sevim, A. ve Yücel, Y. (1989). Türkiye Tarihi, Fetih, Selçuklu ve Beylikler Dönemi. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
  79. Sıbt İbnü’l Cevzi, (2013). Miratüs-z Zaman Fi Tarihi’l Ayan. (C. 19) (K. M. el-Harrat, Haz.). Dımeşk: Darü’l Risaleti’l Alemiye.
  80. Sözen, M. (1971). Diyarbakır’da Türk Mimarisi. İstanbul: Gün Matbaası.
  81. Sümer, F. ve Sevim, A. (1971). İslam Kaynaklarına Göre Malazgirt Savaşı (Metinler ve Çevirileri). Ankara: Türk Tarih Kurumu.
  82. Tufantoz, A. (2005). Ortaçağ’da Diyarbekir-Mervanoğulları 990-1085. Ankara: Aça Yayınları.
  83. Turan, O. (1969). Selçuklular Tarihi ve Türk-İslam Medeniyeti. İstanbul: Turan Neşriyat Yurdu.
  84. Turan, O. (1998). Doğu Anadolu Türk Devletleri Tarihi. İstanbul: Boğaziçi Yayınları.
  85. Tütüncü, M. ve Salameh, K. (2011). Mescidi Aksa’da Saklı Selçuklu Kitabesi. Yedikıta, 37, 10-17.
  86. Tütüncü, M. (2022). Büyük Selçuklu Devri Kitabeleri. International Journal of Turkology, 16, 71-131.
  87. Yaz, A. (2019a). Mervani Hükümdarı Nasrüddevle Ahmed. Ankara: Akademisyen Kitabevi.
  88. Yaz, A. (2019b). Mervânî Vezirleri. Ankara: Akademisyen Kitabevi.
  89. Yaz, A. (2022). Fahrüddevle Muhammed b. Cehîr’in Ailesi. Anemon, 10(1), 175-195.
  90. Yinanç, M. H. (1944). Türkiye Tarihi Selçuklular Devri. İstanbul: Bürhaneddin Matbaası.
  91. Yinanç, M. H. (1979). Diyarbekir. İslam Ansiklopedisi içinde (C. 3, ss. 601-626). Ankara: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları.