KaydedilenlerDerginizi ekleyin

Dergiler / History Studies / 2026 / Cilt: 18 Sayı: 4

Sazlıktan Payitahta: Osmanlı Saraylarında Hasır Kullanımı

From the Reed Beds to the Imperial Capital: The Use of Mats in Ottoman Palaces

Serkan Polat(YOZGAT BOZOK ÜNİVERSİTESİ)0000-0003-0637-3345
Sayfa
960–983
Yayın Tarihi
2026-10-19
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Böylece bir taraftan yer yaygısı hasırın işlevi hakkında değerlendirmelerde bulunulurken bir yandan da Osmanlı İstanbul’undaki saraylara yapılan bakım çalışmaları hasır bağlamında ele alınmıştır.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Taban ve tavan örtüsü olarak insanlığın asırlardan beri kullandığı hasır, aynı ilgiyi Osmanlı toplumundan da görmüştür.
📊
Temel Bulgular & Veri:Bu çalışmada, 19. yüzyıla kadar olan dönemde, Osmanlı başkenti İstanbul’daki Topkapı, Galata, Davud Paşa, Beşiktaş, Beylerbeyi saray ve sahilsaraylarına hasır döşeme faaliyetleri ele alınmıştır.
💡
Sonuç & Katkı:Böylece bir taraftan yer yaygısı hasırın işlevi hakkında değerlendirmelerde bulunulurken bir yandan da Osmanlı İstanbul’undaki saraylara yapılan bakım çalışmaları hasır bağlamında ele alınmıştır.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Osmanlı Devleti · Saray · Sazlık

Özet

Taban ve tavan örtüsü olarak insanlığın asırlardan beri kullandığı hasır, aynı ilgiyi Osmanlı toplumundan da görmüştür. Öyle ki insanlar yaz ve kış mevsimlerinde, açık ve kapalı mekânlarda hasırdan istifade etmişlerdir. Sıradan hayatların ve ekâbirin meskenlerini kaplayan hasırlar hem Osmanlı hanedanı hem de devlet erkânı tarafından kullanılan saray ve konakların zeminini de süslemiştir. Bu çalışmada, 19. yüzyıla kadar olan dönemde, Osmanlı başkenti İstanbul’daki Topkapı, Galata, Davud Paşa, Beşiktaş, Beylerbeyi saray ve sahilsaraylarına hasır döşeme faaliyetleri ele alınmıştır. Kullanılan hasırların türü, adedi, değeri ile hasır serme konusunda görevlendirilenlere ödenen ücretler hakkında elde edilen bilgilere burada yer verilmiştir. Araştırmanın amacı, aslında basit gibi görünen ancak hasır yapımının esasını oluşturan sazların biçtirilmesinden İstanbul’a nakline, ihtiyacın belirlenmesinden hasırların dokunmasına ve gerekli yerlere döşenmesine kadarki zorlu süreçte ne gibi hazırlıkların yapıldığını ortaya koyabilmektir. Böylece bir taraftan yer yaygısı hasırın işlevi hakkında değerlendirmelerde bulunulurken bir yandan da Osmanlı İstanbul’undaki saraylara yapılan bakım çalışmaları hasır bağlamında ele alınmıştır.

Abstract

Reed mats, used for floor and ceiling coverings by humanity for centuries, received the same attention in Ottoman society. People utilized mats in both indoor and outdoor spaces during both summer and winter. The mats that covered the homes of ordinary people and the elite also adorned the floors of the palaces and mansions used by both the Ottoman dynasty and state officials. This study examines the practice of straw mats in the Topkapı, Galata, Davud Paşa, Beşiktaş, and Beylerbeyi palaces and seaside palaces in Istanbul, the Ottoman capital, during the period up to the 19th century. This study presents information obtained regarding the type, quantity, and value of the mats used, as well as the fees paid to those assigned to lay the mats. The aim of this research is to reveal the preparations involved in the seemingly simple but ultimately challenging process of mat making, from the cutting and transportation of the reeds to Istanbul, the determination of the need, the weaving of the mats, and their installation in the necessary places. Thus, while the role of mats as floor coverings is being examined on the one hand, maintenance work carried out in the palaces of Ottoman Istanbul is being studied in the context of straw mats.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Polat, S. (2026). Sazlıktan Payitahta: Osmanlı Saraylarında Hasır Kullanımı. History Studies, Cilt: 18 Sayı: 4, 960–983. https://doi.org/10.9737/historystudies.1938325

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (51)

  1. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), İstanbul. Ali Emiri Abdülhamid I (AE.SABH.I). Ali Emiri Ahmed II (AE.SAMD.II). Ali Emiri Ahmed III (AE.SAMD.III). Ali Emiri Mahmud I (AE.SMHD.I). Ali Emiri Mustafa III (AE.SMST.III). Bâb-ı Asafi Divan-ı Hümayun Sicilleri Mühimme Defterleri (A.DVNS.MHM.d). Bâb-ı Defterî Şehremini Defterleri (D.BŞM.ŞHE.d). Cevdet Adliye (C.ADL). Cevdet Askeriye (C.AS). Cevdet Bahriye (C.BH). Cevdet Belediye (C.BLD). Cevdet Dahiliye (C.DH). Cevdet Evkaf (C.EV). Cevdet Eyalet-i Mümtaze (C.MTZ). Cevdet Maarif (C.MF). Cevdet Maliye (C.ML). Cevdet Saray (C.SM). Hatt-ı Hümâyun (HAT). İbnülemin Saray Mesalihi (İE.SM). Maliyeden Müdevver Defterler (MAD.d). Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Defterleri (TS.MA.d). Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrakı (TS.MA.e).
  2. Abdülaziz Bey. Osmanlı Âdet, Merasim ve Tabirleri: Âdât ve Merâsim-i Kadîme, Tabîrât ve Muâmelât-ı Kavmiyye-i Osmâniyye. Hazırlayan Kâzım Arısan ve Duygu Arısan Günay. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2023.
  3. Akcan Ekici, Sakine. “III. Mehmed Döneminde 1596-1601 Tarihleri Arası Ehl-i Hıref Defterlerine Göre Sanatkârlar.” Yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi, 2013.
  4. Akcan Ekici, Sakine. “17.Yüzyılda Osmanlı Devleti’nde Ehl-i Hiref-i Hâssa Teşkilatı Birimleri ve Yapısal Özellikleri.” Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi, 2018.
  5. Altı, Aziz. “Osmanlı Devleti’nde Yırtıcı ve Yabani Hayvanlar İçin İhdas Edilmiş Bir Kurum: Arslanhane.” KARE, no. 10 (2020): 120-139. https://doi.org/10.38060/kare.835253.
  6. Aydın, Mahir. Vidin Kalesi: Tuna Boyu’ndaki İnci. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2015.
  7. Batur, Afife. “Beylerbeyi Sarayı.” Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi içinde, 2:206-210. İstanbul: Tarih Vakfı, 1994.
  8. Batur, Afife. “Beylerbeyi Sarayı Kıyıdan Tepelere Uzanan Bir Sahil Sarayı.” Milli Saraylar Sanat Tarih Mimarlık Dergisi, no. 17 (2019): 139-161. https://izlik.org/JA67SN92CJ.
  9. Bayram, Sadi ve Adnan Tüzen. “İstanbul-Üsküdar Ayazma Camii ve Ayazma Camii İnşaat Defteri (Üsküdar, Sultan III. Mustafa Camii).” Vakıflar Dergisi, no. 22 (1991): 199-288. https://izlik.org/JA25GL99SK.
  10. Bezirci, Zuhal. “Göller Bölgesi’nde Bitkisel Dokumacılık ve Üretilen Hasır Dokumaların Bazı Özellikleri Üzerinde Bir Araştırma.” Doktora tezi, Ankara Üniversitesi, 2007.
  11. Bozkurt, Nebi ve Doğan Yavaş. “Mukaddes Emanetler Dairesi.” TDV İslâm Ansiklopedisi içinde, 31:111-114. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2020.
  12. Çağman, Engin. Osmanlı Arşiv Belgelerinde Bandırma. İstanbul: Bandırma Onyedi Eylül Üniversitesi Yayınları, 2023.
  13. Çavdar, Döndü. Mefruşat-ı Hümayun İdaresi: Modern Zamanlarda Osmanlı Saray Eşyalarının İdaresi. Konya: Palet Yayınları, 2016.
  14. Devellioğlu, Ferit. Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat: Eski ve Yeni Harflerle. 21. bs. Ankara: Aydın Kitabevi Yayınları, 2004.
  15. Eldem, Sedad H. Köşkler ve Kasırlar I. İstanbul: Devlet Güzel Sanatlar Akademisi Yüksek Mimarlık Bölümü Rölöve Kürsüsü, 1969.
  16. Emer, Aynur. “Beşiktaş’ta Saraylar, Konaklar (Menziller) İle Yalıların Yerleşimi ve Beşiktaş Sahilsarayı.” Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi, 2025.
  17. Eruz, A. Fulya. “Sahilsaray.” TDV İslâm Ansiklopedisi içinde, 35:530-532. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2008.
  18. Erzincan, Tuğba. “Sepetçiler Kasrı.” TDV İslâm Ansiklopedisi içinde, 36:538-539. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2009.
  19. Eyice, Semavi. “Arslanhane.” TDV İslâm Ansiklopedisi içinde, 3:403-404. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1991.
  20. Eyice, Semavi. “Dâvud Paşa Sarayı.” TDV İslâm Ansiklopedisi içinde, 9:45-48. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1994.
  21. Fazlıoğlu, Ayşe, haz. Düğümün Son Halkası: Osmanlı Sarayı Halıları. İstanbul: TBMM Milli Saraylar Daire Başkanlığı Yayını, 2007.
  22. Fedakâr, Cengiz. Kafkasya’da İmparatorluklar Savaşı: Kırım’a Giden Yolda Anapa Kalesi (1781-1801). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2014.
  23. Hovhannesyan, Sarkis Sarraf. Patiyaht İstanbul’un Tarihçesi. Çeviren Elmon Hançer. 3. bs. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2008.
  24. İncicyan, P. Ğ. XVIII. Asırda İstanbul. Çeviren Hrand D. Andreasyan. 2. bs. İstanbul: İstanbul Fetih Cemiyeti İstanbul Enstitüsü Yayınları, 1976.
  25. İpşirli, Mehmet. “Galata Sarayı.” TDV İslâm Ansiklopedisi içinde, 13:322-323. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1996.
  26. İpşirli, Mehmet. “Osmanlı İstanbul’unda Geleneksel Eğitim ve Ulema.” Antik Çağ’dan XXI. Yüzyıla Büyük İstanbul Tarihi içinde, ed. Coşkun Yılmaz, 9:34-85. İstanbul: İBB Kültür AŞ. Yayınları, 2015.
  27. İpşirli, Mehmet. “Şeyhülislâm.” TDV İslâm Ansiklopedisi içinde, 39:91-96. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2010.
  28. Kaya, Mehmet Kenan, vd. Milli Saraylar Koleksiyonu’nda Hereke Dokumaları ve Halıları. İstanbul: TBMM Milli Saraylar Daire Başkanlığı Yayını, 1999.z
  29. Kayapınar, Ayşe. “Osmanlı Hâkimiyetinde Tuna Nehri ve Tuna Adaları.” Osmanlı Sosyal ve Ekonomik Tarihi: Prof. Dr. Yılmaz Kurt Armağanı I içinde, ed. Hatice Oruç ve Muhammed Ceyhan, 472-520. Ankara: Akçağ Yayınları, 2016.
  30. Koçu, Reşad Ekrem. Topkapı Sarayı. İstanbul: Doğan Kitap, 2021.
  31. Konyalı, İbrahim Hakkı. Abideleri ve Kitabeleriyle Üsküdar Tarihi II. İstanbul: Üsküdar Belediyesi Kültür Yayınları, 2021.
  32. Küçükaşçı, Mustafa Sabri. “İstanbul’daki Mukaddes Emanetler.” Antik Çağ’dan XXI. Yüzyıla Büyük İstanbul Tarihi içinde, ed. Coşkun Yılmaz, 5:402-415. İstanbul: İBB Kültür AŞ. Yayınları, 2015.
  33. Küpeli, Özer. “XV-XVI. Yüzyıllarda Homa Kazası’nın İdarî, Demografik ve Sosyo-Ekonomik Tarihi.” Eskiçağdan Cumhuriyet’e Homa (Gümüşsu) Tarihi içinde, ed. Mehmet Yaşar Ertaş ve Süleyman Tüzün, 55-106. Denizli/Gümüşsu: Gümüşsu Belediyesi Kültür Yayınları, 2009.
  34. Necipoğlu, Gülru. 15. ve 16. Yüzyılda Topkapı Sarayı: Mimarî, Tören ve İktidar. Çeviren Ruşen Sezer. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2007.
  35. Özdoğan, Eylem. “Tarihöncesinde Dokuma ve Hasırcılık: Aşağı Pınar Çanak Çömleğinde Dokuma ve Hasır İzli Bir Kap.” Arkeolojiyle Geçen Yarım Asır: Sevil Gülçur Armağanı içinde, ed. Pınar Çaylı, Işıl Demirtaş ve Barış Eser, 189-208. Ankara: Bilgin Kültür Sanat Yayınları, 2019.
  36. Öztürk, Bahadır. “Tezgâhtan Saraya: Osmanlı Saray Halıları.” Yedi: Sanat, Tasarım ve Bilim Dergisi, no. 16 (2016): 121-127. https://izlik.org/JA52DC46WA.
  37. Pakalın, Mehmet Zeki. Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü I. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1983.
  38. Parlatır, İsmail. Osmanlı Türkçesi Sözlüğü. Ankara: Yargı Yayınevi, 2006.
  39. Şemseddin Sâmi. Kâmûs-ı Türkî. İstanbul: İkdam Matbaası, 1317.
  40. Şimşirgil, Ahmet. Bir Müstakil Dünya: Topkapı Sarayı. İstanbul: Timaş Yayınları, 2016.
  41. Tarım Ertuğ, Zeynep. “Topkapı Sarayı.” TDV İslâm Ansiklopedisi içinde, 41: 256-261. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2012.
  42. Tezcan, Hülya ve Sumiyo Okumura, ed. Topkapı Sarayı Müzesi Döşemelikler. İstanbul: Mas Matbaacılık, 2007.
  43. Tezcan, Hülya. “Osmanlı Sarayı İçin Dokunmuş Yer Yaygıları.” Arış Dergisi, no. 5 (2011): 120-127. https://doi.org/10.34242/akmbaris.2019.11.
  44. Tezcan, Hülya. “Yerli ve Yabancı Kaynakların Işığında 16. Yüzyıldan 20. Yüzyıla Türk Halı Dokumacılığı.” Arış Dergisi, no. 22 (2023): 116-139. https://doi.org/10.32704/akmbaris.2023.182.
  45. Tozlu, Selahattin. “Erzurum Sazlıkları.” Doğu Coğrafya Dergisi 7, no. 7 (2002): 187-219. https://izlik.org/JA76PM82JU.
  46. Türktaş, Zuhal. “Anadoluda ‘Hasır Dokuma ve Sepet’ Kullanımına İlişkin Eski Bir Örnek; Çatalhöyük (ve Günümüzde Görülen Uzantıları).” Akdeniz Sanat 4, no. 7 (2011): 133-136. https://izlik.org/JA52JM25TM.
  47. Türktaş, Zuhal. “Beyşehir Gölü ve Çevresinde Hasır Dokumacılığı.” Kalemişi 4, no. 7 (2016): 19-38. https://doi.org/10.7816/kalemisi-04-07-02.
  48. Türktaş, Zuhal Bezirci. “Konya-Ereğli Akgöl Çevresinde Dokunan Hasır Seccadelerin Bazı Özellikleri.” Vocational Education 5, no. 3 (2010): 147-158. https://izlik.org/JA44MD58MF.
  49. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Osmanlı Devletinin Merkez ve Bahriye Teşkilâtı. 3. bs. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1988.
  50. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Osmanlı Devletinin Saray Teşkilâtı. 4. bs. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2014.
  51. Üçüncü, Berna Burcu ve Hüseyin Muşmal. Tarihi Süreçte Beyşehir Gölü ve Adalarında Hayat. Konya: Palet Yayınları, 2014.