Dergiler / Gazi Türkiyat / 2026 / Sayı: 38

KAYNAK ALANLARIN METAFORİK İFADELERDEKİ GÖRÜNÜMLERİ: KUTADGU BİLİG’DE MİMARİ TERİMLER

The Appearances of Source Domains in Metaphorical Expressions: Architectural Terms in Kutadgu Bilig

Sayfa
147–176
Yayın Tarihi
2026-06-30
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Bu çalışmada da kavramsal metaforların ifadesinde kullanılan kaynak alanlar Kutadgu Bilig ’ deki mimari terimler üzerinden değerlendirilmiştir .

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Kutadgu Bilig, Türk Hakanlığı d ö neminin kültürünü ve yaşayışını yansı tan m üstakil bir eserdir ve bir kültürü n miras ını devam ettiren değerli bir geçiş metnidir.
📊
Temel Bulgular & Veri:Kutadgu Bilig tematik s ö z varlığı alanları açısından oldukça zengindir.
💡
Sonuç & Katkı:Bu çalışmada da kavramsal metaforların ifadesinde kullanılan kaynak alanlar Kutadgu Bilig ’ deki mimari terimler üzerinden değerlendirilmiştir .
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Karahanlı Türkçesi · Kutadgu Bilig · mimari terimler

Özet

Kutadgu Bilig, Türk Hakanlığı d ö neminin kültürünü ve yaşayışını yansı tan m üstakil bir eserdir ve bir kültürü n miras ını devam ettiren değerli bir geçiş metnidir. Kutadgu Bilig tematik s ö z varlığı alanları açısından oldukça zengindir. Bu alanlardan biri de mimari kavram alanıdır. Dîvânu Lugâti’t-Türk'te bu s ö zcükler gerçek anlamlarıyla takip edilirken Kutadgu Bilig ’ deki kullanımları ise metaforik anlamlar kazanmıştır. ” Ev̇”, ” eşik”, "ḳapuġ", ” ul”, “ tirgük”, “şatu”, “ baġna”, “ boḍuġ”, ” irük”, “ taş”, "ḳ aya", " ḳayı r", ” eḍ iz ”, “ eḍizlik” gibi ev mimarisine ait terimler; "ḳuduġ", “ükek”, "ḥiṣ ar", “ kebit”, ” keçig”, “ tüşün” gibi şehir mimarisine ait terimler; “ yula”, “ küzn͡gü” gibi ev eşyaları; “ b ö z”, “ç uz ”, “ aġı”, “ kiḍ iz ”, “ torḳu”, “ barçın”, "ḥarir" gibi çadır ve eşya yapımında kullanılan ve aynı zamanda iç ve dış cepheleri süsleme unsuru olan kumaşlar;"ḳ aya", “ yülek”, "ḳayı r", “ baġ” gibi yapı malzemeleri, Kutadgu Bilig’deki değ er, de ğersizlik, ihtiyat, bilinmezlik, baht, talih, bilgi, hesap, ö lüm, beylik, doğruluk, kanun, hayat, geçicilik gibi duygu, düşünce ve karakteristik kavramları metaforik olarak ifadede kaynak alan g ö revi g ö rmüştür. Kaynak alanlar, kavramsal metaforların ifadesinde g ö rev alan unsurlardan biridir. Bu çalışmada da kavramsal metaforların ifadesinde kullanılan kaynak alanlar Kutadgu Bilig ’ deki mimari terimler üzerinden değerlendirilmiştir .

Abstract

Kutadgu Bilig is a unique work that reflects the culture and lifestyle of Turkish Khaganate era and is a valuable transitional text that continues the heritage of a culture. Kutadgu Bilig has a quite rich thematic vocabulary in terms of various fields. One of these fields is the area of architectural concepts. While these words are used in their literal senses in the "Dîvânu Lugâti’t-Türk", their usage in the "Kutadgu Bilig" has taken on metaphorical meanings. Terms related to house architecture such as “ ev̇”, “ eşik”, “ ḳapuġ”, “ ul”, ” tirgük”, “şatu”, “ baġna”, “ boḍuġ”, “ irük”, “ taş”, "ḳ aya", " ḳayı r", “ eḍ iz ”, “ eḍizlik”, “ tüşün”; terms related to urban architecture such as " ḳuduġ", “ükek”, "ḥiṣ ar", “ kebit”, “ keçig”; houseware such as “ yula”, “ küzn͡gü”; fabrics used in the construction of tents and objects and which also serve as decorative elements for both interior and exterior surfaces such as “ b ö z”, “ç uz ”, “ aġı”, “ kiḍ iz ”, “ torḳu”, “ barçın” and " ḥarir"; building materials such as " ḳ aya", “ yülek”, "ḳayı r" and “ baġ” have served as a source domain in the metaphorical expression of feeling, thought, and characteristic concepts such as worth, worthlessness, caution, obscurity, fate, fortune, knowledge, calculation, death, principality, truth, law, life, and transience in Kutadgu Bilig. Source domains are one of the elements involved in the expression of conceptual metaphors. In this study, the source domains used in the expression of conceptual metaphors have been examined through the architectural terms found in the "Kutadgu Bilig" .

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Kavalçalan, Ö. E. (2026). KAYNAK ALANLARIN METAFORİK İFADELERDEKİ GÖRÜNÜMLERİ: KUTADGU BİLİG’DE MİMARİ TERİMLER. Gazi Türkiyat, Sayı: 38, 147–176. https://doi.org/10.65007/gaziturkiyat.1775286

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (45)

  1. AKA, M. (2022). Metafor ve Metonimi Kuramına Göre Eski Türk Yazıtlarında Kavram Alanı İlişkileri. (Yayınlanmamış doktora tezi). Fırat Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
  2. ARAT, R. R. (1979). Kutadgu Bilig I-Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
  3. ARAT, R. R. (1979). Kutadgu Bilig III İndeks (haz. Kemal Eraslan, Osman Fikri Sertkaya, Nuri Yüce). İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları.
  4. ARAT, R. R. (1988). Kutadgu Bilig II-Çeviri. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
  5. ASLAN, E. (2024). “Kutadgu Bilig’de “Turur” Biçimbirimli Yapıların Edimbilimsel İşlevleri Üzerine”. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, 40: 131-142.
  6. ATALAY, B. (2021). Dîvanu Lugâti’t Türk (C. I-II). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
  7. AZILI, K. (2024). ”Bilişsel Bir Mekânlaştırma Biçimi: Eski Uygurcada Zihin Metaforları ve Buna Bağlı Sözcüksel Seçimler”. Gazi Türkiyat, 35: 25-38.
  8. BARİKAN, TOPÇU, Ç. (2024). “Fuzûlî’nin Duygu Ülkesi: Leylâ ve Mecnûn’da Duygu Mekândır Metaforu”. Dil Araştırmaları, 35: 181-202.
  9. BARİKAN TOPÇU, Ç. (2023). “Türkçede ’Duygu Besindir’ Metaforu”. Türkbilig, 45: 21-35.
  10. BROCKELMANN, C. (1954). Osttürkische Grammatik Der İslamischen Literatursprachen Mittelasiens. Leiden: Brill.
  11. CEBECİ, O. (2013). Metafor ve Şiir Dilinin Yapısal Özellikleri. İstanbul: İthaki Yayınları.
  12. CLAUSON, S. G. (1972). An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth Century Turkish. London: Oxford at the Calenderon Express.
  13. ÇALIŞKAN, N. (2009). “Metaforların İzinde Bir Yazarın Kavramlar Dünyasına Giriş: Cemil Meriç’in Bu Ülke’sinde Kitap Metaforları”. Dil Araştırmaları, 4: 87-100.
  14. DANKOFF, R. (1983). Yūsuf Khāss Hājib Wisdom of Royal Glory (Kutadgu Bilig) A Turko-Islamic Mirror for Princes. London: The University of Chicago Press.
  15. EKER, Ö. (2021). Kutadgu Bilig Metaforları. (Yayınlanmamış doktora tezi). Akdeniz Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
  16. ERCİLASUN, A. B. (2019). “Eski Türklerde Ev ve Mesken Kavramı”. Altay Toplulukları Mesken ve Mesken Kültürü (ed. İ. Şahin, F. Solak, G. K. Ercilasun, M. B. Çelik, A. Taşbaş ve E. Taşbaş). İstanbul: Türk Dünyası Belediyeler Birliği Yayınları, 27-40.
  17. ERCİLASUN, A. B., AKKOYUNLU, Z. (2020). Kâşgarlı Mahmud-Dîvânu Lugâti’t-Türk-Giriş-Metin-Çeviri-Notlar-Dizin. Ankara: Türk Dil Kurumu.
  18. ERDEM, M. (2003). Türkmen Türkçesinde Metaforlar. Ankara: KÖKSAV.
  19. ERGUN, P. (2012). Türk Kültüründe Ağaç Kültü. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi.
  20. ESİN, E. (1978). İslâmiyet’ten Önceki Türk Kültür Tarihi ve İslâma Giriş (Türk Kültürü El Kitabı, II, Cild I/b’den Ayrı Basım). İstanbul: Edebiyat Fakültesi Yayınları.
  21. ESİN, E. (2001). Türk Kozmolojisine Giriş Toplu Eserler I. İstanbul: Kabalcı Yayınları.
  22. GEN, S. (2014). ”Yusuf Atılgan’ın Öykülerinde Kapsayıcı Metaforlar”. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 23: 161-176.
  23. GEN, S. (2015). “Zamanın Geçişine İlişkin Metaforlar: Shukur Xolmırzayev’in Öykülerinde Uzam Açısından Zaman”. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 24: 145-160.
  24. GEN KAYA, S., ABİK, A. D. (2022). “Kutadgu Bilig’de Su Metaforları”. Journal of Turkish Research Institute, 74: 287-295.
  25. GENÇ, R. (2015). Kaşgarlı Mahmud’a Göre XI. Yüzyılda Türk Dünyası. Ankara: TKAE.
  26. GÖRKEM, B. (2021). “Türkülerde ‘Evlilik Geçiş Dönemi’ Metaforu Olarak ‘Köprü’”. Journal of Turkish Language and Literature, 61: 631-646.
  27. GÜL, B. (2009). “Eski Türk Tarım Terimlerinin Metaforik Kullanımları Üzerine”. 2. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Bilgi Şöleni Bildirileri/ Kaşgarlı Mahmut ve Dönemi. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 291-308.
  28. KAVALÇALAN, E. (2022). “Dîvânu Lugâti’t-Türk’te Mimari ve El Sanatları”. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları, 37: 111-141.
  29. KEMAL, YUNUSOĞLU, M. (2016). Budist Türk Çevresi Eserlerde Metaforlar. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
  30. KOCA, SARI, S. (2012). Kutadgu Bilig’de Metafor. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
  31. KÖK, A. (2016a). Pir-i Türkistan’ın Metafor Dünyası. İstanbul: Kesit Yayınları.
  32. KÖK, A. (2016b). “XI. Yüzyılda Türklerin Dünyasında Yûsuf’un Tanıklığında ‘Devlet’in Anlamı”. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, 13: 123-156.
  33. KÖVECSES, Z. (2002). Metaphor. A Practical Introduction. London: Oxford University Press.
  34. KÖVECSES, Z. (2017). “Context in Cultural Linguistics: The Case of Metaphor”. Advances in Cultural Linguistics. ed. F. Sharifian, Springer Nature Singapore. 307-323.
  35. Lİ, YONG-S. (2017). C. Brockelmann’ın ”Doğu Türkçesi Grameri” Dizini. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
  36. ÖGEL, B. (2010). Türk Mitolojisi I. Cilt. Türk Tarih Kurumu Kaynakları ve Açıklamaları ile Destanlar. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
  37. ÖGEL, B. (1995). Türk Mitolojisi II. Cilt. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
  38. STEINGASS, F. J. (1992). A Comprehensive Persian-English Dictionary. Beirut: Printed in Lebanonby Typopre.
  39. SÜMER, F. (2019). Eski Türklerde Şehircilik. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
  40. ŞAHAN, K. (2018). “Metaforlar ve Orhan Veli Şiiri”. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim (TEKE) Dergisi, 7: 1820-1838.
  41. TEZCAN, S. (1981). “Kutadgu Bilig Dizini Üzerine”. Belleten, 45 (178): 23-78.
  42. TOPRAK, F. (2018). “Yunus Emre’de Ticaret ile İlgili Metaforlar”. International Journal of Languages Education and Teaching, 6: 197-204.
  43. TOPUZ, Ü. (2019). Seyf-i Sarâyî’nin Gülistan Tercümesi'nde Metaforlar. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Marmara Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü.
  44. TUNÇ, G. (2022). “Yunus Emre’nin Şiirlerinde Su Metaforu”. Folklor Akademi Dergisi, 5: 474-482.
  45. YAYLAGÜL ÜSTÜNEL, Ö. (2020). Edim Bilimi Bakış Açısıyla Kutadgu Bilig. Ankara: Türk Dil Kurumu.