Dergiler / Türkbilig / 2026 / Cilt: 2026 Sayı: 51

Böyle ve Bu Sözcüklerinin Anlambilimsel ve Edimbilimsel Özellikleri

The Semantic and Pragmatic Properties of the Words Böyle and Bu

Metin Balpınar(Burdur Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi)0000-0003-0998-2963
Sayfa
165–187
Yayın Tarihi
2026-04-15
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Ayrıca çalışmada şu noktalara dikkat çekilmiştir: (i) “böyle” sıfatının kullanımı “bir” belirsiz tanımlığı ve “-lAr” çoğul ekinin yokluğuna duyarlıdır, (ii) [AÖ bu+A] belirli öncül AÖ’ye, [AÖ böyle+(bir)+A] / [AÖ böyle+A+(lAr)] belirsiz öncül AÖ’ye gönderim yapmaktadır, (iii) öncül adın belirlilik açısından çift okuma taşıdığı iç gönderim örneklerinde, “böyle” ve “bu” işaret sözcüklerinden hangisinin tercih edileceği hususu genel olarak konuşucunun inisiyatifine bırakılmıştır; ancak bu inisiyatif bazı anlambilimsel ve edimbilimsel sınırlılıklara tabidir, (iv) belirtme durumu eki alan ve almayan [AÖ böyle+bir+A]’ler arasında anlam yükü bakımından belirgin bir fark vardır.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Bu çalışmada, “böyle” ve “bu” işaret sıfatlarının çeşitli kullanımları özgüllük ve belirlilik kavramları çerçevesinde ilk kez irdelenerek şu sorulara cevap aranmıştır: Bu sözcüklerin anlambilimsel ve edimbilimsel özellikleri nelerdir?
📊
Temel Bulgular & Veri:Bu sözcüklerin dağılımlarını belirleyen koşullar nelerdir?
💡
Sonuç & Katkı:Ayrıca çalışmada şu noktalara dikkat çekilmiştir: (i) “böyle” sıfatının kullanımı “bir” belirsiz tanımlığı ve “-lAr” çoğul ekinin yokluğuna duyarlıdır, (ii) [AÖ bu+A] belirli öncül AÖ’ye, [AÖ böyle+(bir)+A] / [AÖ böyle+A+(lAr)] belirsiz öncül AÖ’ye gönderim yapmaktadır, (iii) öncül adın belirlilik açısından çift okuma taşıdığı iç gönderim örneklerinde, “böyle” ve “bu” işaret sözcüklerinden hangisinin tercih edileceği hususu genel olarak konuşucunun inisiyatifine bırakılmıştır; ancak bu inisiyatif bazı anlambilimsel ve edimbilimsel sınırlılıklara tabidir, (iv) belirtme durumu eki alan ve almayan [AÖ böyle+bir+A]’ler arasında anlam yükü bakımından belirgin bir fark vardır.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Türkçe · böyle-bu işaret sözcükleri · dış gönderimsel kullanım

Özet

Bu çalışmada, “böyle” ve “bu” işaret sıfatlarının çeşitli kullanımları özgüllük ve belirlilik kavramları çerçevesinde ilk kez irdelenerek şu sorulara cevap aranmıştır: Bu sözcüklerin anlambilimsel ve edimbilimsel özellikleri nelerdir? Bu sözcüklerin dağılımlarını belirleyen koşullar nelerdir? Çalışmada, yeni olma ve tanıdık olma ölçütleriyle açıklanamayan bazı işaret sözcüğü kullanımlarının varlığına dikkat çekilerek, söz konusu kullanımlara kapsamlı bir açıklama getirebilmek amacıyla tanıdıklık kavramına yeni bir yaklaşımın gerekli olduğu hususu üzerinde durulmuştur. Ayrıca çalışmada şu noktalara dikkat çekilmiştir: (i) “böyle” sıfatının kullanımı “bir” belirsiz tanımlığı ve “-lAr” çoğul ekinin yokluğuna duyarlıdır, (ii) [AÖ bu+A] belirli öncül AÖ’ye, [AÖ böyle+(bir)+A] / [AÖ böyle+A+(lAr)] belirsiz öncül AÖ’ye gönderim yapmaktadır, (iii) öncül adın belirlilik açısından çift okuma taşıdığı iç gönderim örneklerinde, “böyle” ve “bu” işaret sözcüklerinden hangisinin tercih edileceği hususu genel olarak konuşucunun inisiyatifine bırakılmıştır; ancak bu inisiyatif bazı anlambilimsel ve edimbilimsel sınırlılıklara tabidir, (iv) belirtme durumu eki alan ve almayan [AÖ böyle+bir+A]’ler arasında anlam yükü bakımından belirgin bir fark vardır.

Abstract

This study aims to answer the following questions by examining the various usages of the adnominal demonstratives “böyle” and “bu” from the perspective of the notions of specificity and definiteness for the first time: What are their semantic and pragmatic properties? What are the conditions determining their distribution? The study emphasizes that there are some cases which cannot be explained in terms of the parameters of novelty and familiarity, and suggests that a new approach concerning familiarity will be necessary to provide a comprehensive explanation for these cases. The study also shows that (i) the usage of “böyle” is sensitive to the absence of the indefinite article “bir” and the plural suffix “-lAr”, (ii) [NP bu+N] is used to refer to a definite NP while [NP böyle+(bir)+N]/[NP böyle+N+(lAr)] is used to refer to an indefinite NP, (iii) in some examples where the antecedent is ambiguous between definite and indefinite readings, the choice between “böyle” and “bu” is left to the speaker’s initiative, but this kind of initiative is subject to some semantic and pragmatic limitations, (iv) there is a significant difference in the meaning between the two [NP böyle+bir+N]s, the first one is marked for the accusative case and the other is not.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Balpınar, M. (2026). Böyle ve Bu Sözcüklerinin Anlambilimsel ve Edimbilimsel Özellikleri. Türkbilig, Cilt: 2026 Sayı: 51, 165–187. https://doi.org/10.59257/turkbilig.1643696

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (41)

  1. Atkinson, R. C., & Shiffrin, R. M. (1968). Human memory: A proposed system and its control process. K. W. Spence & J. T. Spence (Ed.). The psychology of learning and motivation: Advances in research and theory içinde (2. Bs., ss. 89-195). New York: Academic Press.
  2. Balpınar, M. (2011). Torukogo shijishi no bunmyaku shiji yōhō ni tsuite: Bunshōōkei toshite no bu, o no yōhō [On the text dependent use of Turkish demonstratives: The usage of bu and o as sentence anaphor]. Kyōto Daigaku Gengogaku Kenkyū, 30, 71-105. https://dx.doi.org/10.14989/159066
  3. Balpınar, M. (2012). Torukogo shijishi ni okeru hibunmyaku shiji yōhō to bunmyaku shiji yōhō ni tsuite: Bunmyaku shiji yōhō o chūshin ni [On non-text and text dependent uses of Turkish demonstratives: Focusing on text dependent use]. Ajia Afurika Gengo Bunka Kenkyū, 83, 89-116. https://doi.org/10.15026/69338
  4. Balpınar, M. (2019a). Demonstratives and grammaticalization: A perspective from Modern Turkish. London and New York: Routledge.
  5. Balpınar, M. (2019b). Some limitations on the controllability of the referent in Turkish demonstratives”. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 47, 73-84. https://doi.org/10.21563/sutad.855751
  6. Balpınar, M. (2021). Japonca ve Türkçe işaret sözcüklerinin algısal kullanımları üzerine. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 53, 291-315. https://doi.org/10.21563/sutad.1052421
  7. Banguoğlu, T. (1990). Türkçenin grameri. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
  8. Best, J. B. (1995). Cognitive psychology. Minneapolis/St. Paul: West Publishing Company.
  9. Bilgin, M. (2002). Anlamdan anlatıma Türkçemiz. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları.
  10. Chen, P. (2004). Identifiability and definiteness in Chinese. Linguistics, 42(6), 1129-1184. https://doi.org/10.1515/ling.2004.42.6.1129
  11. Craik, F. I. M., & Watkins, M. J. (1973). The role of rehearsal in short-term memory. Journal of Verbal Learning and Verbal Behaviour, 12, 599-607.
  12. Emeksiz, Z. E. (2003). Özgüllük ve belirlilik. (Doktora tezi). Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
  13. Eldem, B. (2004). Seni tılsımlar korur. İstanbul: İnkılâp Kitabevi.
  14. Enç, M. (1991). The semantics of specificity. Linguistic Inquiry, 22, 1-25.
  15. Ergin, M. (1998). Türk dil bilgisi. İstanbul: Bayrak Yayınları.
  16. Fodor, J. D., & Sag, I. A. (1982). Referential and quantificational indefinites. Linguistics and Philosophy, 5, 355-398. https://doi.org/10.1007/BF00351459
  17. Frawley, W. (1992). Linguistic semantics. Hillsdale, New Jersey: Lawrence Erlbaum Publishers.
  18. Gencan, T. N. (2001). Dilbilgisi. Ankara: Ayraç Yayınevi.
  19. Gerrig, R. J., & Zimbardo, P. G. (2018). Psikoloji ve yaşam: Psikolojiye Giriş. (G. Sart, Çev.). Ankara: Nobel.
  20. Givon, T. (1984). Syntax: A functional typological ıntroduction. Amsterdam: John Benjamins.
  21. Göksel, A., & Kerslake, C. (2005). Turkish: A comprehensive grammar. London and New York: Routledge.
  22. Grice, H. P. (1975). Logic and conversation. P. Cole & J. L. Morgan (Ed.), Syntax and Semantics 3: Speech Acts içinde (s. 41-58). New York: Academic Press.
  23. Gundel, J. K., Hedberg, N., & Zacharski, R. (1993). Cognitive status and the form of referring expressions in discourse. Language, 69, 274-307. https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780199687305.013.5
  24. Halliday, M. A. K., & Hasan, R. (1976). Cohesion in English. London: Longman.
  25. Hayasi, T. (1985). Torukogo no shijishi [Turkish demonstratives]. Ajia Afurika Gengo Bunka Kenkyūjo Tsūshin, 53, 55-57.
  26. Hayasi, T., & Özsoy, A. S. (2015). Şu or bu/o: Turkish nominal demonstratives with concrete referents. D. Zeyrek, Ç. S. Şimşek, U. Ataş & J. Rehbein (Ed.), Ankara Papers in Turkish and Turkic Linguistics (Turcologica 103) içinde (ss. 389-401). Wiesbaden: Harrassowitz Verlag.
  27. Heim, I. R. (1982). The semantics of definite and indefinite noun phrases. (Doktora tezi). University of Massachusetts, Amherst.
  28. Himmelmann, (1996). Demonstratives in narrative discourse: A taxonomy of universal uses. B. Fox (Ed.), Studies in anaphora içinde (s. 205-254). Amsterdam: John Benjamins Publishing Company.
  29. Işık, Ş. (2018). Psikolojiye giriş. Ankara: Pegem Akademi.
  30. Johanson, L. (1977). Bestimmheit und mitteilungsperspektive im turkischen satz. Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft, Suppl. 3(2), 1186-1203.
  31. Kerslake, C. (1998). Definiteness, referentiality and animacy in pronominal participial clauses in Turkish. L. Johanson (Ed.), The Mainz Meeting: Proceedings of the Seventh International Conference on Turkish Linguistics (Turcologica 32) içinde (s. 321-347). Wiesbaden: Harrassowitz Verlag.
  32. Korkmaz, Z. (2007). Türkiye Türkçesi grameri: Şekil bilgisi. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
  33. Kornfilt, J. (1997). Turkish. London: Routledge.
  34. Nishioka, I. (2006). Gendai Churuku Shogo no Shijishi no Kenkyū [A study on Demonstratives in Modern Turkic Languages]. (Doktora tezi). Kyūshū University, Fukuoka, Japan.
  35. Roberts, L. D. (1993). How reference works: Explanatory models for indexicals, descriptions, and opacity. Albany: State University of New York Press.
  36. Russell, B. (1905). On denoting. Mind, 14(56), 479-493.
  37. Schacter, D. L., Gilbert, D.T., & Wegner, D. M. (2011). Introducing psychology. New York: Worth Publishers.
  38. Solso, R. L., Maclin, M. K., & Maclin, O. H. (2010). Bilişsel psikoloji. (A. Ayçiçeği-Dinn, Çev.). İstanbul: Kitabevi.
  39. Uçar, A., Kurtoğlu, Ö., & Yıldız, İ. (2011). Sözcük türlerindeki belirsizlikler üzerine derlem temelli bağlam-içi gözlemler. H. Çubukçu, N. F. Türkay, D. Sucak, E. Altunkol, Ö. Akyol & E. Uçar (Ed.), 25. Ulusal Dilbilim Kurultayı Bildiri Kitabı içinde (s. 227-236). Adana: Çukurova Üniversitesi.
  40. Uzun, M. (2016). Türkçede “Böyle, şöyle, öyle” kelimelerinin işlevine dair. Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature, 2(4), 151-161. https://doi.org/10.20322/littera.271940
  41. Zülfikar, H. (2007). Dünden bugüne Türkçe (böyle, şöyle, öyle üzerine). Türk Dili, 93(665), 434-442.