KaydedilenlerDerginizi ekleyin

Dergiler / Yerbilimleri / 2026 / Cilt: 47 Sayı: 2

Aktuluk Tufalarının (Tunceli, Doğu Anadolu) Fasiyes Özellikleri, Depolanma Sistemleri ve Jeomiras Potansiyeli

Facies Characteristics, Depositional Systems and Geoheritage Potential of Aktuluk Tufas (Tunceli, Eastern Anatolia)

Calibe Koç Taşgın(FIRAT ÜNİVERSİTESİ, MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ)0000-0002-5439-7379
Mehmet Özkul0000-0002-0949-4225
Burcu Yıldırım0009-0002-8563-512X
Sayfa
155–176
Yayın Tarihi
2026-08-31
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Ayrıca, bu çökellerin korunarak gelecek nesillere aktarılması açısından jeolojik miras potansiyeline de dikkat çekilmiştir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Doğu Anadolu Bölgesi’nde, Tunceli Kuvaterner havzasında yer alan Aktuluk tufaları, Munzur Nehri’nin batı kıyısında yüzeylemektedir.
📊
Temel Bulgular & Veri:Analizler sonucunda toplam 14 litofasiyes belirlenmiş ve üç farklı çökelme sistemi saptanmıştır: (1) Şelale-Akarsu, (2) Akarsu-Bataklık ve (3) Bariyer sistemleri.
💡
Sonuç & Katkı:Ayrıca, bu çökellerin korunarak gelecek nesillere aktarılması açısından jeolojik miras potansiyeline de dikkat çekilmiştir.
🔬Tür:Modelleme & Sayısal Simülasyon
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Doğu Anadolu · Tunceli · Aktuluk tufaları

Özet

Doğu Anadolu Bölgesi’nde, Tunceli Kuvaterner havzasında yer alan Aktuluk tufaları, Munzur Nehri’nin batı kıyısında yüzeylemektedir. Bu saha kapsamında yürütülen detaylı sedimantolojik çalışmalar, tufa çökellerinin fasiyes özelliklerini ve depolanma sistemlerini belirlemeyi hedeflemiştir. Bu amaç doğrultusunda arazi çalışmaları sırasında tufa ve ilişkili kırıntılı kayaçlardan yedi ölçülü stratigrafik kesit alınmış; bu kesitler üzerinden morfolojik, mikroskobik ve biyolojik içeriklere dayalı olarak litofasiyesler tanımlanmış ve yorumlanmıştır. Analizler sonucunda toplam 14 litofasiyes belirlenmiş ve üç farklı çökelme sistemi saptanmıştır: (1) Şelale-Akarsu, (2) Akarsu-Bataklık ve (3) Bariyer sistemleri. Ölçülü stratigrafik kesitlerin korelasyonu ve depolanma sistemlerinin incelenmesiyle paleocoğrafik bir model oluşturulmuştur. Tufa birikimi, bölgedeki aktif tektonik süreçler ve iklimsel koşulların etkisiyle gerçekleşmiştir. Yapılan bu ön çalışma, iklim değişimlerini yüksek hassasiyetle kaydeden bu sedimanter kayaçların jeolojik önemini ortaya koymaktadır. Çalışma alanında tanımlanan eski bariyer tufa sisteminin hem aktif hem de pasif örnekleri dünya genelinde bilinmesine rağmen, Türkiye’de özellikle pasif örneğinin nadir görülmesi, bu sistemin önemini artırmaktadır. Ayrıca, bu çökellerin korunarak gelecek nesillere aktarılması açısından jeolojik miras potansiyeline de dikkat çekilmiştir.

Abstract

The Aktuluk tufas, located in the Quaternary Tunceli Basin in the Eastern Anatolia Region, outcrop on the west bank of the Munzur River. Detailed sedimentological studies conducted in this field aimed to determine the facies characteristics and depositional systems of the tufa deposits. For this purpose, seven measured stratigraphic sections were taken from the tufa and associated clastic rocks during fieldwork, and lithofacies were defined and interpreted based on morphological, microscopic, and biological contents. Analyses yielded a total of 14 lithofacies, and three distinct depositional systems were identified: (1) Waterfall-Stream, (2) Stream-Swamp, and (3) Barrier systems. A paleogeographic model was constructed by correlating the measured stratigraphic sections and examining the depositional systems. Tufa deposition occurred under the influence of active tectonic processes and climatic conditions in the region. This preliminary study highlights the geological significance of these sedimentary rocks, which record climate change with high precision. While both active and passive examples of the ancient barrier tufa system identified in the study area are known worldwide, the rarity of passive examples in Turkey further enhances the importance of this system. Furthermore, the potential for geological heritage in preserving these deposits and passing them on to future generations is highlighted.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Taşgın, C. K., Özkul, M., Yıldırım, B. (2026). Aktuluk Tufalarının (Tunceli, Doğu Anadolu) Fasiyes Özellikleri, Depolanma Sistemleri ve Jeomiras Potansiyeli. Yerbilimleri, Cilt: 47 Sayı: 2, 155–176. https://doi.org/10.17824/yerbilimleri.1873343

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (36)

  1. Afshar, F.A. 1965. Tunceli-Bingöl Bölgesi Jeolojisi, MTA Raporu.
  2. Arenas, C., Gutierrez, F., Osácar, C., Sancho, C., 2000. Sedimentology and eochemistry of fluviolacustrine tufa deposits controlled by evaporate solution subsidence in the central Ebro Depression, NE Spain. Sedimentology 47, 883–909. https://doi.org/10.1046/j.1365- 3091.2000.00329.x
  3. Arenas-Abad, C. Vázquez-Urbez, M. Pardo-Tirapu G., Sancho-Marcén. C., 2010. Fluvial and Associated Carbonate Deposits. Developments in Sedimentology, Elsevier B.V., 61.
  4. Capezzuoli, E., Gandin, A., Pedley, M., 2014. Decoding tufa and travertine (fresh water carbonates) in the sedimentary record: The state of the art. Sedimentology, 61(1), 1-21. https://doi.org/10.1111/sed.12075
  5. Capezzuoli, E., Della Porta G., Rogerson, M., Tagliasacchi, E., 2022. Non-marine carbonate: wherefore art thou? The Depositional Record. 8, 4-8 (doi: 10.1002/dep2.170).
  6. Çelik, Y. and Tagliasacchi, E., 2025. Gürlevik Tufa Waterfall: Facies Characteristics, Depositional Systems and Geoheritage Potential (Erzincan, East Anatolia). Türkiye Jeoloji Bülteni 68,2, 205-224.
  7. Delikan, A. and Mert, M., 2019. Depositional and geochemical characteristics of geomorphologically controlled recent tufa deposits on the Göksü River in Yerköprü (Konya, southern Turkey). Carbonates Evaporites 34, 441–459, https://doi.org/10.1007/s13146-018-0477-3.
  8. Dunham, R.J., 1962. Classification of Carbonate Rocks According to Depositional Texture. In: Ham, W.E., Ed., Classification of Carbonate Rocks, AAPG, Tulsa, 108-121.
  9. Ford, T.D and Pedley, H.M., 1996. A review of tufa and travertine deposits of the world. Eart-Science Reviews 41 117-175.
  10. Glover, C. and Robertson, A. H. F., 2003. Origin of tufa (cool-water carbonate) and related terraces in the Antalya area, SW Turkey. Geological Journal, 38(1), 1–30. https://doi.org/10.1002/gj.959
  11. Granit, S. ve Şener, M., 1986. Tunceli Havzası’nın jeolojisi ve petrol olanakları. MTA raporu.
  12. Karalük, H., 2023. Kuvaterner yaşlı kırıntılı çökellerin (Tunceli il merkezi) sedimantolojik özellikleri. Yüksek Lisans Tezi, Fırat Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, 68s., Elazığ
  13. Karvar, G., 2019. Tunceli (Merkez) Karbonatlı Kaynak Çökellerinde (Tufa/Traverten) Sedimantolojik ve Jeokimyasal İncelemeler Yüksek Lisans Tezi, Fırat Üniv. Fen Bilimleri Enst. 96s., Elazığ.
  14. Kaya, B., 2019. Aktuluk (Tunceli) Çevresi Tufa Çökellerinin Sedimantolojik ve Jeokimyasal Özellikleri Fırat Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 75s.
  15. Kaymakci, N., Inceöz, M., Ertepinar, P., 2006. 3D architecture and neogene evolution of the Malatya basin: inferences for the kinematics of the Malatya and Ovacik fault zones. Turkish Journal of Earth Sciences 15, 123-154.
  16. Koşun, E., 2012. Facies characteristics and depositional environments of Quaternary tufa deposits, Antalya, SW Turkey. Carbonates Evaporites 269-289.
  17. Miall, A.D., 1977. A review of the braided river depositional environment: Earth Science Review,13, 1-62.
  18. Miall, A.D., 1978. Lithofacies types and vertical profile models in braided river deposits. In A.D. Miall (Ed.), Fluvial Sedimentology (pp. 597–604). Canadian Society of Petroleum Geologists Memoir 5.
  19. Okumura, T., Takashima, C., Shiraishi, F., 2013. Textural transition in an aragonite travertine formed under various flow conditions at Pancuran Pitu, Central Java, Indonesia. Sedimentary Geology, 265–266, 195–209. https://doi.org/10.1016/j.sedgeo.2012.04.010
  20. Orhan, H. and Kalan, F., 2015. Sedimentological characteristics of Quaternary Aydıncık tufa (Mersin-Türkiye). Carbonates Evaporites 30, 451–459. https://doi.org/10.1007/s13146-015-0244-7.
  21. Önal, A. Ö., Sançar, T., 2021. Munzur ve Pülümür Vadilerinde (Tunceli) Bulunan Sıcak ve Mineralli Kaynakların Bölgenin Yapısal Unsurları ile İlişkisi ve Hidrojeokimyasal Özellikleri. International Journal of Pure and Applied Sciences, 7(1), 113-131.
  22. Özkul, M, Gül, A., Semiz, B, Koralay, T., Topal, S., Gökgöz, A., Özen, H., Erten, H., Hançer, M., Kumsar, H., 2025. Denizli İlinin (GB Türkiye) Jeoçeşitliliği ve Önemli Jeositleri. Türkiye Jeoloji Bülteni 68, 181-224.
  23. Özkul, M., Gökgöz, A., Horvatinčić, N., 2010. Depositional properties and geochemistry of Holocene perched springline tufa deposits and associated spring waters: a case study from the Denizli province, Western Turkey. In: Pedley, H.M. (Ed.), Tufas and Speleothems: Unravelling the Microbial and Physical Controls: The Geological Society, London. Special Publications, 336, 245–262.
  24. Öztüfekçi-Önal, A., Sancar, T., Önal, A., 2018. Munzur ve Pülümür Vadilerindeki (Tunceli) Mineralli Sular: İlk Bulgular. 8. Jeokimya Sempozyumu, 2-6 Mayıs 2018. Bildiri Özleri Kitabı, 211-212
  25. Pedley H.M., 1990. Classification and environmental models of cool freshwater tufas. Sed Geol. 68:143–154.
  26. Pedley, H.M., Martín, J.A.G., Ordóñez, D.S., García del Cura, M.A., 2003. Sedimentology of Quaternary perched springline and paludal tufas: criteria for recognition with examples from Guadalajara Province, Spain. Sedimentology 50, 23-44. https://doi.org/10.1046/j.13653091.2003.00502.x
  27. Pedley, M., 2009. Tufas and travertines of the Mediterranean region: a testing ground for freshwater carbonate concepts and developments. Sedimentology 56(1):221–246. https://doi.org/10.1111/j.1365-3091.2008.01012.x
  28. Pentecost, A. and Viles, H. A., 1994. A review and reassessment of travertine classification. Géographie physique et Quaternaire, 48(3), 305–314.
  29. Rust, B.R. 1978. Depositional models for braided alluvium. In A.D. Miall (Ed.), Fluvial Sedimentology (pp. 605–625). Canadian Society of Petroleum Geologists Memoir 5.
  30. Sancar, T. 2016. Preliminary İnvestigation on The Deformation Rotes of The Nazimiye Fault (Eastern Turkey). Geophysical Reseacrh Abstracts Vol.18, EGU2016-2452.
  31. Sancar, T., Zabcı, C., Akçar N., Karabacak V., Yazıcı M., Akyüz H.S., Önal A, Ivy Ochs S., Chrıstl M., Vockenhuber C. 2016. Preliminary results on the Deformation Rates of Malatya Fault (Malatya-Ovacık Fault Zone).Geophysical Reseacrh Abstracts Vol.18, EGU2016-1964, Abstracts Book
  32. Tagliasacchi, E. and Kayseri-Özer, M.S., 2020. Multidisciplinary approach for palaeoclimatic signals of the non-marine carbonates: The case of the Sarıkavak tufa deposits (Afyon, SW-Turkey). Quaternary International, 544, 41–56. https://doi.org/10.1016/j.quaint.2019.12.016
  33. Toker, E., 2017. Quaternary fluvial tufas of Sarıkavak area, southwestern Turkey: Facies and depositional systems. Quaternary International, Non-marine Carbonates Special Issue 437, 37–50. https://doi.org/10.1016/j.quaint.2016.06.034
  34. Travis, A., 2011. Upland Classical National Park Eco-model: the Plitvice Lakes National Park, Croatia. In book Planning For Tourism, Leisure And Sustainability: International Case Studies (1): 112-115.
  35. Vazquez-Urbez, M., Arenas, C., Pardo, G., 2012. A sedimentary facies model for stepped, fluvial tufa systems in the Iberian Range (Spain): the Quaternary Piedra and Mesa valleys. Sedimentology, 59, 502–526. https://doi.org/10.1111/j.1365-3091.2011.01262.x
  36. Vazquez-Urbez, M., Arenas, C., Sancho, C., Auque, L., Osacar, C., Pardo, G., 2011. Quaternary and presentday tufa systems of the Piedra and Añamaza rivers (Iberian Range, Spain). In: Geo-Guıas, 8. Post-meeting field trips Guidebook, 28th IAS meeting, pp. 241–274. (Eds C. Arenas, L. Pomar and F. Colombo), Sociedad Geologica de España, Zaragoza, Spain.