Dergiler / BELLETEN / 2025 / Cilt: 89 Sayı: 316

19. Yüzyılın Son Çeyreğinde Ermenofil İngiliz Yardım Cemiyetleri

Armenophile British Relief Societies in the Last Quarter of the 19th Century

Emel Demir Görür(DİCLE ÜNİVERSİTESİ)0000-0003-1408-1377
Sayfa
1109–1158
Yayın Tarihi
2025-12-08
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Çalışmanın ana kaynaklarını Osmanlı arşiv vesikaları, İngiliz arşiv vesikaları ve dönemin gazeteleri oluşturmaktadır.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Ermenofil İngiliz yardım cemiyetleri, 1895 yılında Anadolu’da vuku bulan olaylar sonrasında yardıma muhtaç binlerce Ermeni bulunduğu beyanıyla teşkilatlanmaya başladı.
📊
Temel Bulgular & Veri:Ermeni Meselesi’yle ilgili farkındalık yaratmak, görev bilinci oluşturmak, İngiliz kamuoyunu bilinçlendirmek amacıyla harita, broşür, dergi ve birçok eser neşretti.
💡
Sonuç & Katkı:Çalışmanın ana kaynaklarını Osmanlı arşiv vesikaları, İngiliz arşiv vesikaları ve dönemin gazeteleri oluşturmaktadır.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Osmanlı Devleti · İngiltere · Ermeni

Özet

Ermenofil İngiliz yardım cemiyetleri, 1895 yılında Anadolu’da vuku bulan olaylar sonrasında yardıma muhtaç binlerce Ermeni bulunduğu beyanıyla teşkilatlanmaya başladı. Londra, Cambridge, Maidstone, Manchester, İskoçya, İrlanda ve Galler gibi merkezlerde kurulan bu cemiyetler, sistematik yardım kampanyaları başlattı, konserler ve toplantılar organize etti. Ermeni Meselesi’yle ilgili farkındalık yaratmak, görev bilinci oluşturmak, İngiliz kamuoyunu bilinçlendirmek amacıyla harita, broşür, dergi ve birçok eser neşretti. Öncelikli faaliyet alanları olan Vilâyât-ı Şarkiye’de İngiliz konsoloslukları ve Amerikan misyonerlerinin gözetiminde çalışmalar başlattı, komiteler oluşturdu. İlk aşamada yardımlar Ermenilerin temel ihtiyaçlarını karşılamaya yönelikti, ardından yardımlar temel ihtiyaçların ötesine geçerek sanayi projelerine yönlendirildi, destekler sürdürüldü. Bu çalışma, Ermeni Meselesine yönelik İngiliz toplumunun yaklaşımını ve yardım girişimlerini ele alırken bu süreçteki politik ve sosyal dinamikleri analiz etmekte, yardımların toplanma ve dağıtım sürecine dair bir inceleme sunmaktadır. Cemiyetlerin, Ermeni nüfusuna yönelik yardım faaliyetleri, İngiliz konsolosları ve Amerikan misyonerlerinin yardımları organize etme sürecindeki rolleri ve bu yardımların hem yerel hem de uluslararası düzeyde yarattığı etkiler üzerinde durulmaktadır. Yardımların insani boyutunun yanı sıra İngiltere’nin dış politikasına etkisi ile Ermeni Meselesi’nin derinleşmesindeki rolü ve önemi incelenmiştir. Çalışmanın ana kaynaklarını Osmanlı arşiv vesikaları, İngiliz arşiv vesikaları ve dönemin gazeteleri oluşturmaktadır.

Abstract

The Armenophile British relief societies began to organising after the events in Anatolia in 1895, declaring that thousands of Armenians were in need of assistance. These societies, founded in major centres such as London, Cambridge, Maidstone, Manchester, Scotland, Ireland, and Wales, launched systematic relief campaigns, organising concerts and meetings. To raise awareness of the issue, instil a sense of duty, and inform the British public, they published maps, brochures, magazines, and various works. Under the supervision of British consulates and American missionaries, these societies initiated their activities primarily in the Eastern Provinces, forming committees to coordinate efforts. In the initial phase, the aid was focused on meeting the basic needs of the Armenians; subsequently, the assistance expanded beyond these needs to support industrial projects, and the support was sustained. This study examines the British public reaction to the Armenian Question and the relief efforts while analysing the political and social dynamics of the period. It provides an examination of the processes involved in collecting and distributing aid. The role of British consuls and American missionaries in organising relief efforts, and the impact of these actions on both local and international levels, are highlighted. The study focuses not only on the humanitarian aspect of aid but also explores its influence on British foreign policy and the role these activities played in deepening the Armenian Question. The primary sources for the study are documents from the Ottoman Archives, the National Archives, and contemporary newspapers.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Görür, E. D. (2025). 19. Yüzyılın Son Çeyreğinde Ermenofil İngiliz Yardım Cemiyetleri. BELLETEN, Cilt: 89 Sayı: 316, 1109–1158. https://doi.org/10.37879/belleten.2025.1109

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (126)

  1. Arşiv Kaynakları
  2. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)
  3. Sadaret Mektubî Mühimme Kalemi Evrakı (A.MKT.MHM), 617/17, Lef 5, 752/17, Lef 2, 752/17, Lef 8.
  4. Dahiliye Nezareti Tesrî-i Muâmelât ve Islahat Komisyonu Müteferrik (DH. TMIK.M), 4/38, 4/74.
  5. Yıldız Perakende Elçilik Şehbenderlik ve Ateşemiliterlik Maruzâtı (Y.PRK.EŞA), 24/12.
  6. Hariciye Nezâreti Siyasî Kısmı Belgeleri (HR.SYS), 2858/13, 2889/82, 2889/89. Yıldız Sadaret Hususi Maruzât (Y.A.HUS), 391/5.
  7. İngiliz Millî Arşivi/The National Archives (TNA)
  8. Foreign Office (FO) FO 78/4693 FO 78/4792 FO 78/4793 FO 78/4794 FO 78/4982 FO 78/4983 FO 195/2059 FO 424/206 FO 424/181 FO 424/182 FO 424/183 FO 424/186 FO 424/187 FO 424/189 FO 424/192 FO 424/198 FO 881/6695 FO 881/7294 FO 881/7307
  9. Women’s Library Archives, GB 106 9/24
  10. Resmî Yayınlar
  11. Osmanlı Belgelerinde Ermeniler, haz. Başbakanlık Arşiv Araştırma Kurulu, C XXX (1 Haziran 1895-8 Temmuz 1895), İstanbul 1991.
  12. Osmanlı Belgelerinde Ermeniler, haz. Başbakanlık Arşiv Araştırma Kurulu, C XXXII (9 Temmuz 1895-15 Ağustos 1895), İstanbul 1991.
  13. Osmanlı Belgelerinde Ermeniler, haz. Başbakanlık Arşiv Araştırma Kurulu, C XXXV (10 Ekim 1895-25 Ekim 1895), İstanbul 1992.
  14. Osmanlı Belgelerinde Ermeni-İngiliz İlişkileri (1896-1922), C IV, T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı Yayın No. 76, Ankara 2005.
  15. The Foreign Office List: Forming a Complete Diplomatic and Consular Handbook for 1897, Compiled by Edward Hertslet, K.C.B., Seventieth Publication, London.
  16. The Foreign Office List: Forming a Complete Diplomatic and Consular Handbook for 1898, Compiled by Edward Hertslet, K.C.B., Seventy-first Publication, London.
  17. The Foreign Office List: Forming a Complete Diplomatic and Consular Handbook for 1899, Compiled by Edward Hertslet, K.C.B., Seventy-second Publication, London.
  18. The Foreign Office List: Forming a Complete Diplomatic and Consular Handbook for 1900, Compiled by Edward Hertslet, K.C.B., Seventy-third Publication, London.
  19. Commercial Reports Received at the Foreign Office from Her Majesty’s Consuls (1863), Printed By Harrison and Sons, London 1863.
  20. Süreli Yayınlar
  21. Aberdeen Journal and General Advertiser for the North of Scotland
  22. Aberdeen Press and Journal
  23. BarmouthCCounty Advertiser
  24. Bath Chronicle and Weekly Gazette
  25. Belfast News-Letter
  26. Boston Guardian
  27. Cambridge Independent Press
  28. Cheshire Observer
  29. Colonies and India
  30. Common Cause
  31. Cork Constitution
  32. Daily Gazette for Middlesbrough
  33. Daily News, Daily TelegraphCCourier
  34. Dublin Evening Mail
  35. Dundee Advertiser
  36. Dundee Courier
  37. Dundee Evening Telegraph
  38. Eastern Daily Press
  39. English Lakes Visitor
  40. Evening Mail
  41. Flintshire County Herald
  42. Flintshire Observer
  43. Gentlewoman
  44. Glasgow Evening Post
  45. Glasgow Herald
  46. Gloucester Citizen
  47. Gravesend Reporter, North Kent and South Essex Advertiser
  48. HampsteadCHighgate Express
  49. Hants and Sussex News
  50. Hastings and St Leonards Observer
  51. Huntly Express
  52. Ipswich Journal
  53. Irish News and Belfast Morning News
  54. Kent Messenger
  55. Leicester Chronicle
  56. Lincolnshire Echo
  57. Liverpool Echo
  58. Llanelly Mercury
  59. London Evening Standard
  60. Manchester Courier
  61. Manchester Evening News
  62. Melton Mowbray Times and Vale of Belvoir Gazette
  63. Methodist Times
  64. Montrose Standard
  65. Morning Leader
  66. North Cumberland Reformer
  67. North Wales Times
  68. North Wales Weekly News
  69. Northampton Mercury
  70. Northern Guardian
  71. Northfleet and Swanscombe Standard
  72. Perthshire Advertiser
  73. Pontypool Free Press
  74. Review of Reviews
  75. Rhyl Journal
  76. Rhyl Record and Advertiser
  77. Sheffield and Rotherham Independent
  78. Sidmouth Observer
  79. South Wales Daily News
  80. South Wales Echo
  81. Thanet Advertiser
  82. The Cardiff Times
  83. The Drogheda Conservative
  84. The Echo, The Edinburgh Evening News
  85. The Freeman’s Journal
  86. The Friend of Armenia
  87. The Globe, The Graphic
  88. The Guardian
  89. The Halesworth Times and East Suffolk Advertiser
  90. The Illustrated London News
  91. The Irish Times
  92. The Leeds Mercury
  93. The Liverpool Mercury
  94. The Long Eaton Advertiser
  95. The Morning Post
  96. The Northern Whig
  97. The Scotsman
  98. The Star, The Times
  99. The Western Daily Press
  100. The Western Times
  101. The Westminster Gazette
  102. The Witness
  103. The Woman’s Signal Weymouth
  104. Telegram Wimbledon News
  105. Araştırma ve İnceleme Eserler
  106. Aftandilian, Gregory, Armenia, Vision of a Republic: the Independence Lobby in America 1918-1927, Charles River Books, Boston 1981.
  107. Bağçeci, Yahya, İngiltere’de Ermeni Propagandası (1878-1898), Yalın Yayıncılık, İstanbul 2013.
  108. Demir Görür, Emel, Ermeni Meselesinin İçyüzü: İngiliz-Ermeni Cemiyeti, Gazi Kitabevi, Ankara 2022.
  109. Gürün, Kâmuran, Ermeni Dosyası, Bilgi Yayınevi, 7. baskı, Ankara 2012.
  110. Handbook of the National Conference of British Societies Working for the Relief of Armenian Distress Meeting at Cardiff, September 22-24, 1898.
  111. Harris, J. Rendel, Harris, Helen B., Letters from the Scenes of the Recent Massacre in Armenia, James Nisbet & Co., Limited, London 1897.
  112. Howard, William Willard, Horrors of Armenia: The Story of an Eye-Witness, Armenian Relief Association, New York 1896.
  113. İskefiyeli, Zeynep, “İngiltere’de Ermeni Propaganda Merkezi: İngiliz-Ermeni Cemiyeti”, 19-20. Yüzyıllarda Türk-Ermeni İlişkileri-Kaynaştırma-Kırgınlık-Ayrılık-Yeni Arayışlar Uluslararası Sempozyum Bildirileri, C 1, Türk Ocakları İstanbul Şubesi, İstanbul 2015, s. 534-569.
  114. Fitzpatrick, Kathleen, Lady Henry Somerset, Jonathan Cape, London 1923.
  115. Karacakaya, Recep, “İngiltere’de Ermeni Propagandası ve Osmanlı Devleti’nin Buna Karşı Aldığı Önlemler (1878-1900)”, Ermeni Araştırmaları, S. 11, Sonbahar 2003, s. 47-59.
  116. Kirakossian, Arman J., British Diplomacy and the Armenian Question: From the 1830s to 1914, Gomidas Institute, 2003.
  117. Kouyoumdjian, Mesrob, G. A Comprehensive Dictionary English-Armenian, G. Doniguian&Fils, Beirut 1981.
  118. The Metric System of Weights and Measures, by Hartford Steam Boiler Inspection and Insurance Company, Hartford, Conn 1898.
  119. Mr. and Mrs. Patrick Geddes, Cyprus, and Its Power to Help the East, Reprinted (with Illustrations) from the Report of the International Conference on Armenian Aid (May, 1897).
  120. Petros Ferhatean, Ցուցակ հայագիտական հրատարակութեանց յԵւրոպա 1896-1910/Ts’uts’ak hayagitakan hratarakut’eants’ yEwropa, 1896-1910, Vienna.
  121. Shiman, Lilian Lewis, Women and Leadership in Nineteenth-Century England, St. Martin’s Press, New York 1992.
  122. Stevenson, Francis Seymour, M. P., The Case for the Armenians with an Introduction, Published by Harrison and Sons, London 1893.
  123. The Magic Lantern: Its Construction and Use, by Fellow of the Chemical Society, Second Edition, Great Britain 1890.
  124. Web Kaynaklar
  125. https://white-ribbon.org.uk/our-history/, son erişim tarihi: 10.08.2024.
  126. https://www.armenophile.com/img-detail/161/armenophile-, son erişim tarihi: 14.10.2024.