Dergiler / BELLETEN / 2025 / Cilt: 89 Sayı: 316

Hacı Zeyn-i Attâr’ın İhtiyârât-ı Bedî‘î’si ve Osmanlı Farmakope Literatürüne Katkısı

Ḥaji Zayn-i Aṭṭār’s Ikhtiyārāt-i badī‘ī and Its Contribution to the Ottoman Pharmacopeia Literature

Sayfa
873–902
Yayın Tarihi
2025-12-08
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Erken modern dönemde Osmanlı, Safevi ve Babür topraklarında İhtiyârât’a gösterilen benzer ilgi, bu bölgeler arasındaki ilim dolaşımını ve ortak entelektüel gelenekleri nasıl miras aldıklarını ve kullandıklarını göstermektedir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Bu çalışma, 14. yüzyıl Farsça farmakope (müfredât) literatürünün önde gelen eserlerinden biri olan Hacı Zeyn-i Attâr’ın İhtiyârât-ı bedî‘î’sini incelemekte, eserin Osmanlı İmparatorluğu’ndaki yolculuğunun izini sürmekte ve etkisini değerlendirmektedir.
📊
Temel Bulgular & Veri:Dahası, Farsça farmakope literatüründe sonraki birçok metni etkilemiştir.
💡
Sonuç & Katkı:Erken modern dönemde Osmanlı, Safevi ve Babür topraklarında İhtiyârât’a gösterilen benzer ilgi, bu bölgeler arasındaki ilim dolaşımını ve ortak entelektüel gelenekleri nasıl miras aldıklarını ve kullandıklarını göstermektedir.
🔬Tür:Literatür & Derleme Çalışması
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Osmanlı farmakopesi · Fars farmakolojisi · bilimsel etkileşim

Özet

Bu çalışma, 14. yüzyıl Farsça farmakope (müfredât) literatürünün önde gelen eserlerinden biri olan Hacı Zeyn-i Attâr’ın İhtiyârât-ı bedî‘î’sini incelemekte, eserin Osmanlı İmparatorluğu’ndaki yolculuğunun izini sürmekte ve etkisini değerlendirmektedir. İhtiyârât-ı bedî‘î, yazarın çağdaşlarının ve seleflerinin görüş ve deneyimlerini bir araya getirerek Ortaçağ İslam farmakolojisinde zengin bir bilgi birikimini temsil etmektedir. Dahası, Farsça farmakope literatüründe sonraki birçok metni etkilemiştir. Timurlu ve Safevî İran’ının yanı sıra Babürlü Hindistan’ında da önem kazanmış ve bu bölgelerin tıp ve farmakoloji literatüründe önemli bir referans haline gelmiştir. Metin, ticari ve ilmi ağlar aracılığıyla Osmanlı entelektüel çevrelerine ulaşmış ve 16. yüzyıldan itibaren Osmanlı farmakope ve tıp eserleri arasında sıkça başvurulan bir kaynak haline gelmiştir. Erken modern dönemde Osmanlı, Safevi ve Babür topraklarında İhtiyârât’a gösterilen benzer ilgi, bu bölgeler arasındaki ilim dolaşımını ve ortak entelektüel gelenekleri nasıl miras aldıklarını ve kullandıklarını göstermektedir. Bu çalışma, Osmanlı âlimlerinin İran ve Hint kökenli bitki türlerinin ve farmakolojik minerallerin tanımlanması, korunması ve uygulanması hakkında bilgi edinmelerine yardımcı olma rolü de dâhil olmak üzere, İhtiyârât’ın Osmanlı farmakope literatürüne katkılarını vurgulamaktadır. Muhammed Rızâ’nın İhtiyârât’ı Osmanlı Türkçesine çevirisi, dönemin benzer çevirileriyle karşılaştırmalı olarak incelenmekte ve çevirinin nedenleri araştırılmaktadır. Bu çevirinin 18. yüzyılda, Avrupa’da bilimsel ilginin ivme kazandığı bir dönemde yapılmış olması, bu çalışmanın ele aldığı sorulardan biridir.

Abstract

This study examines Ḥaji Zayn-i Aṭṭār’s Ikhtiyārāt-i badī‘ī, one of the leading manuscripts of 14th-century Persian pharmacopeial literature, tracing its journey in the Ottoman Empire and evaluating its impact. Ikhtiyārāt-i badī‘ī represents a rich accumulation of knowledge in medieval Islamic pharmacology, bringing together the insights and experiences of the author’s contemporaries and predecessors. Moreover, it influenced many subsequent texts in Persian pharmacopeial literature. It gained prominence in Timurid and Safavid Iran as well as Mughal India, becoming a key reference in the medical and pharmacological literature of these regions. Through trade and scholarly networks, the text reached Ottoman intellectual circles and, from the 16th century onward, became a frequently consulted source among Ottoman pharmacopeial and medical works. The similar level of interest in Ikhtiyārāt during the early modern period in Ottoman, Safavid, and Mughal territories demonstrates the circulation of scholarship between these regions and how they inherited and utilized common intellectual traditions. This study highlights the contributions of Ikhtiyārāt to Ottoman pharmacopeial literature, including its role in helping Ottoman scholars learn about the identification, preservation, and application of plant species and pharmacological minerals of Iran and Indian origin. The translation of Ikhtiyārāt into Ottoman Turkish by Muhammed Rızā is examined in comparison with similar translations of the period, exploring the reasons for its translation. Notably, the fact that this translation was undertaken in the 18th century, a time when scientific interest in Europe was gaining momentum, is one of the questions this study addresses.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Kocabaş, O. S. (2025). Hacı Zeyn-i Attâr’ın İhtiyârât-ı Bedî‘î’si ve Osmanlı Farmakope Literatürüne Katkısı. BELLETEN, Cilt: 89 Sayı: 316, 873–902. https://doi.org/10.37879/belleten.2025.873

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (54)

  1. Afsar, Karamatullah, Tārīkh-i bāft-i kadīm-i shīrāz, Intishārāt-i Anjumān-i Ās̲ār-i Millī, Tehran 1353.
  2. Amster, Ellen, “Ottoman Science in the Maghrib: lslamic Medicine and the Translation into Local Maghribi Contexts of Dawud ai-Antaki’s Tadhkira”, Proceedings of the International Congress on The Maghreb and the Western Mediterranean in the Ottoman Era, IRCICA, Istanbul 2013, pp. 9-19.
  3. Atçıl, Abdurrahman, “Mobility of Scholars and Formation of a Self-Sustaining Scholarly System in the Lands of Rūm during the Fifteenth Century”, Islamic Literature and Intellectual Life in Fourteenth- and Fifteenth-Century Anatolia, eds. A.C.S. Peacock-Sara Nur Yıldız, Orient-Institut Istanbul, Istanbul 2016, pp. 315-331.
  4. Bachour, Natalia, “Iatrochemistry and Paracelsism in the Ottoman Empire in the Sixteenth and Seventeenth Centuries”, in Intellectual History of the Islamicate World, Vol. 6/No. 1-2, 2018, pp. 82-116.
  5. Bursalı Mehmed Tahir, Osmanlı Müellifleri, ed. M. A. Yekta Saraç, TÜBA, Vol. 2, Ankara 2016.
  6. Dadayev, Bilal, “Azerbaijani physicians in the Ottoman Empire in the 15-16th Centuries”, Journal of Research on History of Medicine, Vol. 9/No. 1. 2020, pp. 21-34.
  7. Dalby, Andrew, “Plants as Luxury Foods”, A Cultural History of Plants, eds. Andrew Dalby-Anette Giesecke, Bloomsbery Academic, London 2022, Vol. III, pp. 55-76.
  8. Dāwūd al-Anṭākī, Tadhkirat ūlī al-albāb wa-l-jāmi’ li al-‘ajab al-‘ujāb, Süleymaniye Library, Ayasofya 03586.
  9. De Vos, Paula S., Compound Remedies: Galenic Pharmacy from the Ancient Mediterranean to New Spain, University of Pittsburgh Press, Pittsburgh 2023.
  10. Elgood, Cyrill, A Medical History of Persia and the Eastern Caliphate, Cambridge University Press, Cambridge 1951.
  11. Fazlızāde Mehmed Çelebī, Risāle-i fī’t-tıbb, Süleymaniye Library, Hamidiye 01017.
  12. Fazlinejad, Ahmad-Parvizinia, Sedigheh, “Investigating the Role of Single Herbal Medicine Trade in the Development of Pharmacological Knowledge in Fars in the Eighth and Ninth Centuries AH”, Journal of Research on History of Medicine, Vol.10/No. 1, 2021, pp. 3-16.
  13. Fonahn, Adolf, Zur Quellenkunde der Persischen Medizin, Verlag von Johann Ambrosius Barth, Leipzig 1910.
  14. Hagen, Gottfred, “Translations and Translators in a Multilingual Society: A Case Study of Persian-Ottoman Translations, Late Fifteenth to Early Seventeenth Century”, Eurasian Studies, Vol.2/No.1, 2003, pp. 95-134.
  15. Ḥaji Zayn al-Dīn Alī b. Ḥusayn al-Ansārī, Ikhtiyārāt-i badī‘ī, Bursa İnebey Library, Haraccı, 1139.
  16. Hamza, Shireen, “Vernacular Languages and Invisible Labor in Tịbb”, Osiris, Vol. 37, 2022, pp. 115-38.
  17. Hasan b. Abdurrahman, Tercüme-i Mâ-Lâ Yesa‘u’t-Tabîbe Cehluhu, ed. Sibel Murad- Nuray Demir Öztürk-Ahmet Akdağ, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, İstanbul 2024.
  18. Heidarzadeh, Tofigh, “İran Alimlerinin Osmanlı Devleti’ne Gelişi ve Osmanlı Bilimine Katkıları”, transl. Aysu Albayrak, Osmanlı Bilimi Araştırmaları, Vol. 2, June 1998, pp. 211-242.
  19. Hekimbaşı Ahmed-i Sānī, Ahmed b. Hasan b. Hüseyin, Ghunyat al-muḥaṣṣilīn fī tarjamat Tuhfat al-muʾminīn, Bursa İnebey Library, Ulucami 2605.
  20. Hemmati, Mohtaram- Fazlinejad, Ahmad, “A Study of Iranians’ Innovations in Pharmacology from Jondi Shapur to Shiraz School”, Journal of Research on History of Medicine, Vol. 7/No. 3, 2018, pp. 127-148.
  21. Hezarfenn Hüseyin b. Ca‘fer al-İstanköyī, Lisān al-aṭibbā, Reşid Efendi 00705-001.
  22. Hezarfenn Hüseyin b. Ca‘fer al-İstanköyī, Tuhfat al-arīb al-nāfiʿa li al-rūḥānī wa al- ṭabīb, Milli Kütüphane (National Library of Turkiye) Yazmalar 06 Mil Yz A 9863.
  23. İhsanoğlu, Ekmeleddin-Şeşen, Ramazan-Gündüz, M. Serdar Bekar Gülcan- Bulut, Veysel, History of the Literature of Medical Sciences During the Ottoman Period, IRCICA, Vol.1, Istanbul 2008.
  24. Kātib Çelebī, Kashf Al-Zunūn ‘An Asāmī Al-Kutub Wa Al-Funūn (The Removal of Doubt from the Names of Books and the Sciences), ed. Ekmeleddin İhsanoğlu and Bashar Awwad Ma‘ruf, Vol, 1, Al-Furqān Islamic Heritage Foundation, London 2021.
  25. Khabiry, M.-Ahansazan, R.- Ahansazan, H., “Pezeşkiyāne Īrānī der emperaturīyye Osmānī (ez karn-e nehom tā devāzdehom hicri)”, Journal of Research on History of Medicine, Vol. 7/No. 2, 2018, pp. 91-102.
  26. Khosravi, Azam-Ashtiyani- Changizi, Saeed-Amini, Saeed, “The Interaction between Hellenic and Persian Pharmacology: What’s the output?” The Open Public Health Journal, 15. 2022, https://www.sciencedirect.com/org/science/article/pii/ S1874944522000405#r39, accessed on 12.10.2024.
  27. Küçük, Harun, Science without Leisure: Pratcial Naturalism in Istanbul 1660-1732, University of Pittsburgh Press, Pittsburgh 2020.
  28. Limbert, John, Shiraz the age of Hafez: The Glory of A Medieval Persian City, University of Washington Press, Washington 2004.
  29. Maḥmūd Kutbī, Tārīkh-i ‘āl-i Muẓaffar, ed. Abdulhuseyin Nevāī, Muassasa-i intishārāt-ı umûr-i kabīr, Tehran 1366.
  30. Mavroudi, Maria, “Arabic Terms in Byzantine Materia Medica Oral and Textual Transmission,” in Drugs in the Medieval Mediterranean Transmission and Circulation of Pharmacological Knowledge, eds. Petros Bouras-Vallıanatos-Dıonysıos Stathakopoulos, Cambridge University Press, 2024, pp. 130-184.
  31. Markiewicz, Christopher, The Crisis of Kingship in Late Medieval Islam: Persian Emigres and the Making of Ottoman Sovereignty, Cambridge University Press, Cambridge 2019.
  32. Muḥammad Mu’mīn Ḥusaynī, Tuhfat al-mu’minīn, Süleymaniye Library, Bağdatlı Vehbi 01416.
  33. Muhammed Rızā-yı Ṭabīb Īrānī, Terceme-i Ikhtiyārāt-ı bedī‘ī, Bursa İnebey Library 409.
  34. Ökten, Ertuğrul, “Scholars and Mobility: A Preliminary Assessment from the Perspective of al-Shaqāyiq al-Nu‘māniyya”, Osmanlı Araştırmaları/The Journal of Ottoman Studies, Vol. XLI, 2013, pp. 55-70.
  35. Peacock, A.C.S., “Persian in the Lands of Rum: Texts, Translations and Courtly Patronage”, Diyâr, Vol. 5/No.2, 2024, pp. 124-143.
  36. “Qoṭb-Al-Dın Šırāzi”, The Encyclopaedia Iranica, https://www.iranicaonline.org/ articles/qotb-al-din-sirazi, accessed on 29.09.2024.
  37. Rahman A.-Alvi, M.A.-Khan Ghori, S.A.-Murthy, K. V. Samba, Science and Technology in Medieval India: A Bibliography of Source Materials in Sanskrit, Arabic and Persian, Indian National Science Academy, New Delhi 1982.
  38. Ramezany, Farid-Ardakani, Mohammad Reza Shams, “Ali ibn Hosein Ansari (1330–1404): a Persian pharmacist and his pharmacopoeia, Ekhtiyarat i Badii”, Journal of Medical Biography, 19. 2011, pp. 80-83.
  39. Rypka, Jan, History of IrAanian Literature, D. Reidel Publishing Co. Dordrecht 1968.
  40. Shefer-Mossensohn, Miri, Ottoman Medicine: Healing and Medical Institutions, 1500- 1700, State University of New York Press, Albany 2009.
  41. Siyāhī Lārendevī, Manzūme fī ‘ilm al-ṭıbb, Süleymaniye Library, Nuruosmaniye 03556-003.
  42. Storey, C. A., Persian Literature A Bio Bibliographical Survey, Stephen Austin & Sons, Vol. II, Hertford 1971.
  43. Şu‘ûrî Hasan Efendi, Ferheng-i Şu‘ûrî, ed. Ozan Yılmaz, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, Vol. 1, İstanbul 2019.
  44. Tabîb İbn Şerif, Yadigar: 15. Yüzyıl Türkçe Tıp Kitabı, ed. Orhan Sakin, Zeytinburnu Belediyesi Yayınları, Istanbul 2017.
  45. Taşkömür, Himmet-Taşkömür, Hesna Ergun, “Transliterated Text of MS Török F. 59,” in Treasures of Knowledge An Inventory of the Ottoman Palace Library (1502/3- 1503/4), ed. Gülru Necipoğlu- Cemal Kafadar-Cornell H. Fleischer, Brill Publishing, Leiden & Boston 2019, pp. 3–242
  46. Topçu, İbrahim, “Bursalı Ali Münşi’nin Risale-i Cedvar Adlı Eserinin Çevirisi ve Tıbb-ı Cedid Dönemi Osmanlı Hekim Kimliğine Dair Hatırlattıkları”, Hakan Ertin’e Armağan, eds. M. İ. Özekmekçi-A. Az-M. Barış-T. Bardakçı, Betim Kitaplığı, Istanbul 2022, pp. 299-334.
  47. Uzel, İlter, “Bir 15. Yüzyıl Türk Bilim Adamı ve Hekimi: Şerefeddin Sabuncuoğlu (1385 – 1468?)”, Ankara Tıp Mecmuası, Vol. 43, 1990, pp. 289-316.
  48. Uzluk, Feridun Nafiz, “Zahire-i Harzemşahi ‘Trésor du roi du Hwarzm’”, Dirim, Vol. 42/No. 5-6, 1967, pp. 134-137.
  49. Yavuz, Mustafa, Bitki Biliminin Kök(en)leri (Şamlı Nikolaos, İbn Sînâ ve İbn Bâcce’ye Göre “Bitkiler Kitabı”), Ötüken Neşriyat, İstanbul 2024.
  50. Yavuz, Mustafa, “Matthioli’nin Dioscorides Tefsirinin Osmanlı’da Alımlanması”, Tabiattan Tıbba Osmanlı’da Canlı Bilimleri, ed. Mustafa Yavuz, Ketebe Yayınları, İstanbul 2023, pp. 241-259.
  51. Yerlioğlu, Akif Ercihan, “May Those Who Understand What I Wrote Remember This Humble One”: Paratextual Elements in Eighteenth-Century Ottoman Medical Manuscripts”, YILLIK: Annual of Istanbul Studies, Vol. 2, 2020, pp. 35-51.
  52. Yirmisekizçelebizāde Mehmed Sa‘īd Paşa, Farā’id al-mufradāt, Süleymaniye Library, Hüsrev Paşa 00477.
  53. Zülfikar, Bedizel Aydın, “18. yüzyıla ait Türkçe “müfredat” kitapları ve Türk tıp tarihindeki yeri [18th century materia medica manuscripts in Turkish and its importance in Turkish medical history]”, Unpublished PhD Dissertation, İstanbul Üniversity- Institute of Health Sciences, Istanbul, 1996.
  54. Zülfikar-Aydın, Mükerrem Bedizel, “Osmanlı Tıbbında ‘Müfred Devâ’ Kullanımı ve ‘Müfredât’ Eserlerinin Genel Özellikleri”, Osmanlı Bilimi Araştırmaları, Vol. VI/ No. 2, 2005, pp. 299-315.