Dergiler / BELLETEN / 2026 / Cilt: 90 Sayı: 317

Birinci Dünya Savaşı Gölgesinde: İstanbul Asmaaltı’nda Ticaret

In the Shadow of World War I: Trade in Istanbul Asmaaltı

Nalan Turna(YILDIZ TECHNICAL UNIVERSITY)0000-0001-7511-609X
Sayfa
303–344
Yayın Tarihi
2026-04-10
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Sonuç olarak, Asmaaltı’nın İstanbul’un ekonomik canlılığını sürdürmedeki rolünü vurgulayan makale, bu kritik dönemde kent ticaretinin dönüşümüne dair yeni bakış açıları sunmaktadır.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Geç Osmanlı döneminde, Balıkpazarı, Tahtakale ve Mısır Çarşısı yanında yer alan ve sıklıkla “İstanbul’un kileri” olarak anılan Asmaaltı, Haliç’i Kapalıçarşı ve Galata gibi büyük ticaret merkezlerine bağlayan ticaret hattı içinde hayati bir düğüm noktası olarak öne çıktı.
📊
Temel Bulgular & Veri:Savaş ilerledikçe ve İzmir Limanı’nın ablukaya alınmasıyla derinleşen ekonomik baskılar, Asmaaltı’nın stratejik rolünü daha da artırdı.
💡
Sonuç & Katkı:Sonuç olarak, Asmaaltı’nın İstanbul’un ekonomik canlılığını sürdürmedeki rolünü vurgulayan makale, bu kritik dönemde kent ticaretinin dönüşümüne dair yeni bakış açıları sunmaktadır.
🔬Tür:Laboratuvar & Saha Deneyi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:İstanbul Asmaaltı · Birinci Dünya Savaşı · İzmir Limanı Ablukası

Özet

Geç Osmanlı döneminde, Balıkpazarı, Tahtakale ve Mısır Çarşısı yanında yer alan ve sıklıkla “İstanbul’un kileri” olarak anılan Asmaaltı, Haliç’i Kapalıçarşı ve Galata gibi büyük ticaret merkezlerine bağlayan ticaret hattı içinde hayati bir düğüm noktası olarak öne çıktı. Bu makale, mikro ölçekli fakat tarihsel olarak önemli olan kentsel mekânı, Birinci Dünya Savaşı bağlamında ve Osmanlı İmparatorluğu’nun savaş dönemi ekonomi politikaları çerçevesinde incelemektedir. Savaş ilerledikçe ve İzmir Limanı’nın ablukaya alınmasıyla derinleşen ekonomik baskılar, Asmaaltı’nın stratejik rolünü daha da artırdı. Kötüleşen koşullar karşısında, tüccarlar ticari faaliyetleri Asmaaltı’na kaydırarak stokçuluk ve ihtikâr gibi hayatta kalma stratejilerine yöneldiler. Aynı zamanda Osmanlı Devleti, fiyat denetimleri, ihtikâr karşıtı düzenlemeler ve ihracat kısıtlamaları gibi müdahalelerle iç ekonomiyi istikrara kavuşturmaya çalıştı. Devletin bu müdahaleleri, tüccarların tepkileri ve ablukanın etkileri bir araya geldiğinde mevcut ticaret ağlarının önemli ölçüde yeniden yapılanmasına katkı sağladı. Makale, bu çerçevede dönemin yaygın spekülatif uygulamalarını yalnızca fırsatçılık olarak değil, savaş ekonomisine içkin daha derin yapısal dönüşümlerin birer yansıması olarak yorumlamaktadır. Sonuç olarak, Asmaaltı’nın İstanbul’un ekonomik canlılığını sürdürmedeki rolünü vurgulayan makale, bu kritik dönemde kent ticaretinin dönüşümüne dair yeni bakış açıları sunmaktadır.

Abstract

In the late Ottoman era, Asmaaltı—often referred to as “Istanbul’s pantry” and located next to Balıkpazarı, Tahtakale, and the Egyptian Bazaar—emerged as a vital node within the trade axis connecting the Golden Horn to major commercial centers such as the Grand Bazaar and Galata. This article examines the micro-scale, yet historically significant urban space within the broader context of World War I and the Ottoman Empire’s wartime economic policies. As the war progressed, intensifying economic pressures—exacerbated by the blockade of the İzmir port—amplified Asmaaltı’s strategic role. In response to deteriorating conditions, merchants shifted operations to Asmaaltı and adopted survival strategies such as stockpiling and hoarding. At the same time, the Ottoman state sought to stabilize the domestic economy through interventions such as price controls, anti-hoarding regulations, and export restrictions. These state measures, combined with merchant responses and the effects of the blockade, contributed to a significant restructuring of existing trade networks. Within this framework, the article interprets the era’s widespread speculative practices not as mere opportunism but as expressions of deeper structural transformations within the wartime economy. Ultimately, by focusing on that Asmaaltı played a role in sustaining Istanbul’s economic vitality, the article offers new insights into the transformation of urban commerce during this critical period.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Kıranlar, S., Turna, N. (2026). Birinci Dünya Savaşı Gölgesinde: İstanbul Asmaaltı’nda Ticaret. BELLETEN, Cilt: 90 Sayı: 317, 303–344. https://doi.org/10.37879/belleten.2026.303

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (87)

  1. Archival Sources
  2. Presidency of the Republic of Türkiye, Directorate of State Archives-Ottoman Archives (Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı- Osmanlı Arşivi-BOA)
  3. Cevdet İktisat (C.İKTS), 2/74.
  4. Bâbıâli Evrak Odası (BEO), 3708/278026; 4500/337476.
  5. Dahiliye Nezareti Emniyet-i Umumiye Asayiş Kalemi (DH.EUM.AYŞ): 60/5. Dahiliye Nezareti Mektubi Kalemi (DH.MKT), 1407/107
  6. Dahiliye Nezareti İdare-i Umumiye (DH.İUM), 81-1/1-30; 77-1/1-23. Hariciye Nezareti Tahrirat (HR.TH), 104/20; 262/40.
  7. İrade Hususi (İ.HUS), 34/57.
  8. Maliye Nezareti Emlâk-ı Emiriyye Müdüriyeti (ML.EEM), 1240/15. Meclis-i Vâlâ (MVL), 157/20.
  9. Sadaret Divan (Beylikçi) Kalemi Defterleri (A}DVN), 116/23; 157/90. Sadaret-Nezaret ve Devâir Gelen-Giden Defterleri (A.MKT.NZD), 166/95.
  10. Ticaret, Nafia, Ziraat, Orman, Meâdin Nezaretleri İhracat Komisyonu (T.TZT.İHR), 745/41, 745/9, 746/13, 747/19, 747/27, 746/68, 746/71, 748/2, 748/42, 748/55, 748/68, 748/74, 749/9, 749/15, 751/25, 751/35, 751/71, 751/94, 753/63, 756/4, 756/8, 756/11, 756/32, 756/35, 756/50, 756/54, 756/82, 756/96, 756/99, 756/110, 757/24, 757/69, 757/74, 758/11, 758/55, 758/64, 758/111, 759/20, 759/22, 759/71, 759/77, 759/82, 760/7, 760/47, 761/22, 762/3, 764/47, 766/45, 766/61, 766/64, 766/94, 772/9, 772/79, 773/84, 776/39, 776/76, 778/1, 781/40, 781/47, 781/56, 781/57, 784/7, 784/2, 784/38, 784/59, 784/73, 784/77, 784/83.
  11. Periodicals
  12. “Ucuzluk ve Kolaylık”, Alemdar, 8 Receb 1337 [9 April 1919].
  13. “Asmaaltı Muayene ve Tedavihanesi”, Ümid, 21 Safer 1339 [4 November 1920].
  14. “Asmaaltı Diş Tedavihanesi”, Ümid, 28 Safer 1339 [11 November 1920]. “Bakkaliye”, Türk Ticaret Salnamesi, 5 Cemaziyilahir 1343 [1 January 1925].
  15. “Emniyet Bakkaliye Mağazası”, Harb Mecmuası, 11 Ramazan 1335 [1 July 1917].
  16. “Emniyet Bakkaliye Mağazası”, Harb Mecmuası, 20 Receb 1336 [1 May 1918].
  17. “Fotoğraf Meraklılarıyla Fotoğrafçılara Beklediğiniz Vinyetler Geldi”, Tevhid-i Efkâr, 10 Rabiulevvel 1340 [11 December 1921].
  18. “İaşe Encümeninden”, Takvim-i Vekâyi, 25 Safer 1338 [19 November 1919].
  19. İkdam, 29 Safer 1336 [14 December 1917].
  20. İzmir Muhabir-i Mahsus, “Aydın Vilayetinde İncir Mahsulü ve İncircilik”, Türkiye İktisat Mecmuası, Year. 1, No. 5 [27 May 1338/27 May 1922].
  21. “Müdde-i Umumilikten Müteakip Birinci Sınıf Dava Vekili Sadeddin Avni ve Şürekâsı İdarehanesi”, Münşeat-ı Osmaniye, 23 Rabiulevvel 1332 [19 February 1914].
  22. “Ticaret Kısmı-İhracat Heyeti Teşkiline Mütedair 16 Zilkaade 1334 Tarihli Kanun-ı Muvakkatın Tatbikatı Hakkında Nizamname”, Ticaret ve Ziraat Nezareti Mecmuası, Vol. 7/No. 70-75, 31 Mayıs 1333 [31 May 1917], pp. 58-64.
  23. “İhracat Komisyonu”, Tesvîr-i Efkâr, 7 Zilhicce 1334 [5 October 1916].
  24. Tacir ve Komisyoncu Ermenekli Mehmet Nuri, “Piyasa Hakkında-Piyasa Ne Demektir?”, Ticaret-i Umumiye Mecmuası, Vol. 2/No. 16-40, 20 Receb 1336 [1 May 1918].
  25. Tasvir-i Efkâr, 2 Safer 1328 [13 February 1910].
  26. Ticaret-i Umumiye Mecmuası, Vol. 1/No. 1, 22 Cemazeyilevvel 1335 [16 March 1917].
  27. Ticaret-i Umumiye Mecmuası, Vol. 2/No. 2-26, 27 Rabiulevvel 1336 [10 January 1918].
  28. Yunus Nadi, “Siyasiyat-İhracat ve İdhalat Meselesi”, Tesvîr-i Efkâr, 24 February 1917.
  29. Published Primary Sources
  30. Annuaire Oriental: Commerce, Industrie, Administration, Magistrature de L’Orient 1914, The
  31. Annuaire Oriental Ltd., Constantinople 1914.
  32. Dersaadet Ticaret ve Sanayi Odasında Mukayyed Banker Tüccar ve Komisyoncuların Esamisi,
  33. Ticaret ve Sanayi Odası Matbaası, Dersaadet 1333/1917.
  34. Hacı Beyzâde Ahmed Muhtar, Salık Veren Muhibban Salnamesi, Basın İlan Kurumu Yayınları, Istanbul 2017.
  35. “İhtikârın Men’i Hakkında Kanun-ı Muvakkat”, Düstur, II. Tertip, Vol. 9, Evkâf Matbaası, Istanbul 1928.
  36. İktisadi ve Neşriyat ve Muamelat Türk Anonim Şirketi, Büyük Ticaret Salnamesi 1340-1341 Senesi Ait Nüsha, Matbaa-yı Ebuzziya, Istanbul 1340-1341.
  37. İstanbul Kadı Sicilleri 92 İstanbul Mahkemesi 156 Numaralı Sicil (H. 1246-1247 / M. 1831- 1832), project director M. Akif Aydın, ed. Coşkun Yılmaz, İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür A.Ş.-İstanbul Medipol Üniversitesi, Istanbul 2019.
  38. İstanbul Kadı Sicilleri 86 İstanbul Mahkemesi 137 Numaralı Sicil (H.1236-1238 / M 1821- 1822), project director M. Akif Aydın, ed. Coşkun Yılmaz, İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür A.Ş.-İstanbul Medipol Üniversitesi, Istanbul 2019.
  39. Telefon Rehberi, Beşinci Sene 1332, Dersaadet Telefon Anonim Şirket-i Osmaniyesi, Ahmet İhsan ve Şürekâsı, Istanbul 1332-1333/1916-1917.
  40. Secondary and Internet Sources
  41. Ahmad, Feroz, İttihat ve Terakki 1908-1914, tr. Nuran Yavuz, Kaynak Yayınları, Istanbul 2007.
  42. Aksakal, Mustafa, Harb-i Umumi Eşiğinde Osmanlı Devleti Son Savaşına Nasıl Girdi, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, Istanbul 2010.
  43. Akşin, Sina, Jön Türkler ve İttihat ve Terakki, İmge Kitabevi, Istanbul 2009. Alus, Sermet Muhtar, Harp Zengininin Gelini, Dorlion Yayınevi, Ankara 2022.
  44. Beşikçi, Mehmet, Birinci Dünya Savaşı’nda Osmanlı Seferberliği, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, Istanbul 2015.
  45. Çakır, Coşkun-Akkuş, Yakup, “Osmanlı İstanbul’unda Ticaret”, Antik Çağdan XXI. Yüzyıla Büyük İstanbul Tarihi, İktisat-Ulaşım ve Haberleşme, Vol. 6, İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür A.Ş; Türkiye Diyanet Vakfı İslam Araştırmaları Merkezi, Istanbul 2015, pp. 54-199.
  46. Çam, İrfan Davut, “Bir Milli İktisat Projesi: İzmir İhracat ve İthalat Türk Anonim Şirketi”, The Journal of Academic Social Science Studies JASS, Vol. 5/No. 5, October 2012, pp. 45-56.
  47. Daver, Abidin-Resmor, Mazhar N.-Günay, Safa, Güzelleşen İstanbul, Istanbul Belediyesi, Istanbul 1943.
  48. Eldem, Edhem, “İstanbul: İmparatorluk Payitahtından Periferileşmiş Bir Başkente”, Doğu İle Batı Arasında Osmanlı Kenti Halep, İzmir ve İstanbul, ed. Eldem, Edhem-Goffman, Daniel-Masters, Bruce, tr. Sermet Yalçın, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, Istanbul 2003, pp. 152-230.
  49. Eldem, Vedat, Harp ve Mütareke Yıllarında Osmanlı İmparatorluğu’nun Ekonomisi, Türk Tarih Kurumu, Ankara 1994.
  50. Elmacı, Mehmet Emin, İttihat-Terakki ve Kapitülasyonlar, Homer Kitabevi, Istanbul 2005.
  51. Erdinç, Erol Şadi, Osmanlı İttihad ve Terakki Cemiyeti Yargılamaları I, Birinci Dünya Savaşı’nda İttihad ve Terakki Hükûmetlerinin Sorumluluğuna Dair Meclis-i Mebûsân Soruşturması, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, Istanbul 2018.
  52. Fidan, Mehmet Sadettin, Geçmişten Günümüze İstanbul Hanları, İstanbul Ticaret Odası, Istanbul 2009.
  53. Frangakis-Syrett, Elena, 18. Yüzyılda İzmir’de Ticaret (1700-1820), İzmir Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayını, İzmir 2000.
  54. Goad, Charles Edward, Plan d’assurance de Constantinople, Vol. 1/No.5, Istanbul 1904. https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/119995, accessed 26.02.2026.
  55. Goad, Charles Edward, Plan d’assurance de Constantinople, Vol. 1/No. 4, 1904. https:// archives.saltresearch.org/handle/123456789/118013, accessed 26.02.2026.
  56. Gülenaz, Nursel, Batılılaşma Dönemi İstanbul’unda Hanlar ve Pasajlar, İstanbul Ticaret Odası, Istanbul 2010.
  57. Hakkı Nezihi Bey, İhracat Maddelerimiz, Ticaret Matbaası, İzmir 1928.
  58. Hall, Richard C., Balkan Savaşları 1912-1913, Homer Kitabevi, Istanbul 2003.
  59. Hart, Basil Liddell, Birinci Dünya Savaşı Tarihi, tr. Kerim Bağrıaçık, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, Istanbul 2014.
  60. Jones, Heather, “A Forgotten Front? The Mediterranean Blockade in the First World War”, The International History Review, Vol. 46/No. 4, 2024, pp. 426-443.
  61. Kasaba, Reşat, Osmanlı İmparatorluğu ve Dünya Ekonomisi, Belge Yayınları, Istanbul 1993.
  62. Kıranlar, Safiye, “Birinci Dünya Savaşı Yıllarında İzmir’den İstanbul’a Kuru Üzüm ve İncir Sevkiyatı”, Klasikten Moderne Osmanlı Ekonomisi, ed. Arif Bilgin- Burhan Çağlar, Kronik, Istanbul 2019, pp. 157-197.
  63. Koçu, Reşat Ekrem, “Asmaaltı, Asmaaltı Caddesi”, İstanbul Ansiklopedisi, Vol. 2, Istanbul 1959, p. 1122.
  64. Kütükoğlu, Mübahat S., “Hayriye Tüccarı, TDV İslâm Ansiklopedisi, Vol. 17, 1998, pp. 64-65. https://islamansiklopedisi.org.tr/hayriye-tuccari, accessed 26.02.2026.
  65. Kütükoğlu, Mübahat S., Balta Limanı’na Giden Yol: Osmanlı-İngiliz İktisadi Münasebetleri (1580-1850), Türk Tarih Kurumu, Ankara 2013.
  66. Martal, Abdullah-Gökdemir, Oktay, “XIX Yüzyıl Osmanlı Ekonomisi ve Batı Anadolu’da Kooperatifçiliğe Yol Açan Ekonomik Gelişmeler”, Tariş Tarihi, Türkiye Toplumsal ve Ekonomik Tarih Vakfı Tariş Tarihi Projesi, İzmir 1993.
  67. McMeekin, Sean, Osmanlı’da Son Fasıl, Savaş, Devrim ve Ortadoğu’nun Şekillenişi 1908- 1923, tr. Nurettin Elhüseyni, Yapı Kredi Yayınları, Istanbul 2019.
  68. Metin, Alper, “New Porticoed Streets for Ancient Istanbul: Innovation and Historicism in Eighteenth-century Ottoman Urban Culture”, L’Architettura delle città – The Journal of Scientific Society Ludovico Quaroni, No. 19, 2024, pp. 117-46.
  69. Müller-Wiener, Wolfgang, Bizans’tan Osmanlı’ya İstanbul Limanı, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, Istanbul 1998.
  70. Ortaylı, İlber, Osmanlı İmparatorluğu’nda Alman Nüfuzu, İletişim Yayınları, Istanbul 2004.
  71. Pamir, Aybars, “Kapitülasyon Kavramı ve Osmanlı Devleti’ne Etkileri”, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Vol. 51/No. 2, 2002, pp. 79-119.
  72. Pamuk, Şevket, Türkiye’nin 200 Yıllık İktisadi Tarihi, İş Bankası Kültür Yayınları, Istanbul 2014.
  73. Pamuk, Şevket, Osmanlı Ekonomisinde Bağımlılık ve Büyüme (1820-1913), ed. Ali Berktay, İş Bankası Kültür Yayınları, Istanbul 2020.
  74. Pamuk, Şevket, Osmanlı-Türkiye İktisadî Tarihi 1500-1914, İletişim Yayınları, Istanbul 2019.
  75. Pervititch, Jacques, Sigorta Planı. Eminönü. Rüstem Paşa, 1942. https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/109106, accessed 26.02.2026.
  76. Pervititch, Jacques, Sigorta Planı. Eminönü. Çelebioğlu Alaettin ve Tahtakale, No. 71, 1940, https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/123861, accessed 26.02.2026.
  77. Renouvin, Pierre, 1. Dünya Savaşı ve Türkiye 1914-1918, ed. Ö. Andaç Uğurlu, tr. Örgen Uğurlu, Örgün Yayınevi, Istanbul 2004.
  78. Rogan, Eugene, Osmanlı’nın Çöküşü Ortadoğu’da Büyük Savaş 1914-1920, tr. Özkan Akpınar, İletişim Yayınları, Istanbul 2017.
  79. Tekeli, İlhan-İlkin, Selim, “1923 Yılında İstanbul’un İktisâdî Durumu ve İstanbul Ticaret ve Sanayi Odası İktisat Komisyonu Raporu”, Tarih Boyunca İstanbul Semineri-29 Mayıs-1 Haziran 1988 Bildiriler, Edebiyat Fakültesi Basımevi, Istanbul 1989, pp. 261-316.
  80. Temel, Eşref, “İstanbul Tahmishanesi (1580-1836)”, MUTAD, Vol. 8/No. 2, 2021, pp. 373-401.
  81. Terzi, Arzu, “Osmanlı Devleti’nin Mütareke Dönemi Fiyat Politikaları”, Osmanlı dan Cumhuriyet’e Ticaret Hayatı, ed. Fatmagül Demirel, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, Istanbul 2012, pp. 161-194.
  82. Toprak, Zafer, İttihad-Terakki ve Cihan Harbi Savaş Ekonomisi ve Türkiye’de Devletçilik 1914-1918, Homer Kitabevi, Istanbul 2003.
  83. Toprak, Zafer, İttihad-Terakki ve Devletçilik, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, Istanbul 1995. Toprak, Zafer, Milli İktisat Milli Burjuvazi, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, Istanbul 1995. Tunaya, Tarık Zafer, Türkiye’de Siyasal Partiler, Vol. 3, İletişim Yayınları, Istanbul 2000.
  84. Tunç Yaşar, Fatma-Yaşar, Ahmet, “From an Arasta Bazaar to a Piyasa Street: The Transformation of Direklerarası in Ottoman Istanbul from the 1720s to the 1920s”, Middle Eastern Studies, Vol. 61/No. 2, pp. 165-181.
  85. Turna, Nalan, The Artisans and Janissaries of Istanbul Before and After the Auspicious Event, 1808-1839, Libra, Istanbul 2022.
  86. Turna, Nalan-Ersöz, Burçak, “Spaces of Transition: Kantarcılar as a Microcosm of Urban Change in Late Ottoman Istanbul”, Middle Eastern Studies, Vol. 62/No. 2, pp. 221-240.
  87. Yalman, Ahmet Emin, Birinci Dünya Savaşı’nda Türkiye, tr. Birgen Keleşoğlu, ed. Serkan Yazıcı-Enis Şahin, Türkiye İş Bankası, Istanbul 2019.