Dergiler / BELLETEN / 2026 / Cilt: 90 Sayı: 318

Safevîlerin 1602 Tarihli Belh Seferi: Şah Abbas Neden Başarısız Oldu?

Safavid Campaign of Balkh (1602): Why Did Shah Abbas Fail?

Sertaç Sarıçiçek(MİLLİ SAVUNMA ÜNİVERSİTESİ)0000-0002-3462-3404
Sayfa
415–446
Yayın Tarihi
2026-08-10
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Şah Abbas ayrıca düşman arazisini iyi tanımadan hareket etmiş, yolda su kaynaklarının yetersizliğiyle kötü evsafta oluşuna bağlı olarak sıhhî problemlerin yaşandığı ve buna karşı gerekli tedbirlerin alınmadığı tespit edilmiştir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Şah Abbas hükümdarlığı süresince siyasi ve askerî birçok başarıya imza atmış, idari reformlarıyla Safevî Devleti’ni eski gücüne kavuşturan hükümdarlardan biri olmuştur.
📊
Temel Bulgular & Veri:Fakat onun bu başarıları bazı kötü sonuçlanan askerî girişimlerinin ve hatalarının da göz ardı edilmesine sebep olmuştur.
💡
Sonuç & Katkı:Şah Abbas ayrıca düşman arazisini iyi tanımadan hareket etmiş, yolda su kaynaklarının yetersizliğiyle kötü evsafta oluşuna bağlı olarak sıhhî problemlerin yaşandığı ve buna karşı gerekli tedbirlerin alınmadığı tespit edilmiştir.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Belh · Horasan · Ceyhun

Özet

Şah Abbas hükümdarlığı süresince siyasi ve askerî birçok başarıya imza atmış, idari reformlarıyla Safevî Devleti’ni eski gücüne kavuşturan hükümdarlardan biri olmuştur. Fakat onun bu başarıları bazı kötü sonuçlanan askerî girişimlerinin ve hatalarının da göz ardı edilmesine sebep olmuştur. Bu makalede Şah Abbas’ın başarısızlıklarına örnek gösterilebilecek hadiselerden biri olan Belh Seferi’ne değinilmiş, Belh’te yaşanan yenilginin altında yatan askerî nedenler analiz edilmeye çalışılmıştır. Tarihî kaynaklar ve araştırma eserlerinden elde edilen bilgiler ışığında Şah Abbas’ın başarısız olmasının altında; ordunun sınıfsal dağılımı, sefer organizasyonunda yaşanan aksaklıklar ve coğrafi şartlardan kaynaklanan sıhhî problemler olmak üzere çok boyutlu bir sebepler silsilesinin yatıyor olduğu görülmektedir. Buna göre Şah Abbas ordusunda ateş gücünü artırmak amacıyla çok sayıda piyadeye yer vermiş ve buna bağlı olarak süvariye dayalı geleneksel ordu yapısının sürat avantajını yitirmiştir. Bu da orduyu ikmal ve iaşe bakımından tehlikeye düşürecek düzeyde sefer süresinin uzamasına yol açmıştır. Şah Abbas ayrıca düşman arazisini iyi tanımadan hareket etmiş, yolda su kaynaklarının yetersizliğiyle kötü evsafta oluşuna bağlı olarak sıhhî problemlerin yaşandığı ve buna karşı gerekli tedbirlerin alınmadığı tespit edilmiştir. Bununla birlikte makalede Şah Abbas’ın sevk ve idare alanındaki zaaflarına da değinilmiş, onun zor durumlar karşısında yaşadığı tereddüt ve kararsızlık hâlinin orduyu nasıl bozgunun eşiğine sürüklediğine yönelik tarihî vakalar üzerinden izahatta bulunulmuştur.

Abstract

Shah Abbas achieved many political and military successes during his reign, and with his administrative reforms, became a statesmen who restored the Safavid State to its former power. However, his successes also caused some of his poorly concluded military initiatives to be ignored. This article addresses the Balkh Campaign which can be an example of Shah Abbas’ failures, and attempts to analyze the military reasons underlying this defeat. Considering of information obtained from historical sources and research works, it is seen that Shah Abbas’ failure was due to a series of reasons, including the class distribution of the army, the problems experienced in the campaign organization, and the health problems arising from geographical conditions. Shah Abbas included a large number of infantry in his army in order to increase firepower, and accordingly, he lost the speed advantage of the traditional army structure based on cavalry. This led to a prolongation of the campaign period, which would endanger the army in terms of supply and food. In addition, it was determined that Shah Abbas had acted without knowing the enemy’s terrain well and that there were health problems on the way due to the inadequacy of water resources and their poor condition, and that the necessary precautions were not taken. The article also mentioned Shah Abbas’ weaknesses in the field of command, and explained how his hesitation and indecision in the face of difficult situations dragged the army to the brink of rout.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Sarıçiçek, S. (2026). Safevîlerin 1602 Tarihli Belh Seferi: Şah Abbas Neden Başarısız Oldu?. BELLETEN, Cilt: 90 Sayı: 318, 415–446. https://doi.org/10.37879/belleten.2026.415

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (58)

  1. Kaynak Eserler
  2. Anonim, Hudûdü’l-Âlem Mine’l-Meşrik İle’l-Magrib, çev. Abdullah Duman, Murat Ağarı, Ayışığı Kitapları, İstanbul 2020.
  3. Belhî, Ebubekr Abdullah bin Ömer bin Muhammed bin Dâvud Vâiz-i, Fezâil-i Belh, çev. H. Belhî, haz. A. Habîbî, İntişârât-ı Bunyâd-ı Ferheng-i İrân, Tahran 1350.
  4. Defterdar Seyfi Çelebi, Türkistan ve Uzak Doğu Seyahatnâmesi, Selenge Yayınları, İstanbul 2019.
  5. Efûşte-i Natanzî, Mahmûd b. Hidâyetullah, Nekâvetü’l-asâr fî Zikrü’l-ahyâr Der Târîh-i Safeviyye, haz. İshân İşrâkî, İntişârât-ı İlmî ve Ferhengî, Tahran 1373.
  6. Emîn Ahmedrâzî, Tezkere-i Heft-İklîm, haz. Seyyid Muhammed Tâhirî, Surûş, Tahran 1387.
  7. Gündüz, Tufan, Seyyahların Gözüyle Sultanlar ve Savaşlar: Giovanni Maria Angiolello-Venedikli Bir Tüccar ve Vincenzo D’Alessandri’nin Seyahatnâmleri, Yeditepe Yayınevi, İstanbul 2012.
  8. Heredotos, Tarih, çev. Müntekim Ökmeni Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul 2021.
  9. İbn Battûta Tancî, Ebû Abdullah Muhammed, İbn Battûta Seyahatnâmesi, C I, çev. A. Sait Aykut, YKY Yayınları, İstanbul 2010.
  10. İbn Havkal, 10. Asırda İslâm Coğrafyası, çev. Ramazan Şeşen, Yeditepe Yayınları, İstanbul 2021.
  11. İbn Hurdazbih, Yollar ve Ülkeler Kitabı (El Mesâlik ve’l-Memâlik), çev. Murat Ağarı, Ayışığı Kitapları, İstanbul 2019.
  12. İstahri, Ülkelerin Yolları, çev. Murat Ağarı, Ayışığı Kitapları, İstanbul 2020.
  13. Jean-Baptiste Tavernier, Sefernâme-i Tavernier, çev. Ebû Turâb Nûrî, İntişârât-ı Kitâbhâne-i Sinâî, Tahran 1336.
  14. Kadgân, Muhammed Yâr b. Arab, Musahhirü’l-ibâd (Târîh-i Şeybâniyân), haz. N. Celâlî, Merkez-i Pijûhişhâ-i Mîrâs-ı Mektûb, Tahran 1383.
  15. Kalkaşendî, Ahmed bin Ali, Cografya-ı Târîhî-i İrân Der Karn-ı Nohom-i Hicrî, çev. M. Üzzüveyrî, Merkez-i Esnâd ve Târîh-i Diplomasi, Tahran 1380.
  16. Kâtib Çelebi, Kitâb-ı Cihânnümâ li-Kâtib Çelebi, C I, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2009.
  17. Katib Çelebi, Takvîmü’t-tevârih, haz. Semiha Nurdan, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2009.
  18. Ksenephon, Anabasis: On Binler’in Dönüşü, çev. Ari Çokona, İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul 2022.
  19. Muhammed Murâd b. Abddurrahman, Tercüme-i Asârü’l-bilâd ve Ahbârü’l-ibâd, C II, haz. Seyyid Muhammed Şahmurâdî, İntişârât-ı Dânişgâh-ı Tahran, Tahran 1373.
  20. Müneccim, Molla Celâleddîn, Târîh-i Abbâsî ya Rûznâme-i Mollâ Celâl, haz. Seyfullah Vahîdniyâ, İntişârât-ı Vahîd, Tahran 1366.
  21. Pietro Della Valle, Sefernâme-i Pietro Della Valle, C I, çev. M. Bihfirûzî, Neşr-i Katre, Tahran 1380.
  22. Türkmen, İskender Bey, Târîh-i Âlem-ârâ-ı Abbâsî, C I-II, haz. Ferîd Murâdî, Muessese-i İntişârât-ı Nigâh, Tahran 1390.
  23. Yakûbî, Ülkeler Kitabı (Kitâbü’l-Buldân), çev. Murat Ağarı, Ayışığı Kitapları, İstanbul 2021.
  24. Araştırma ve İnceleme Eserler
  25. Agoston, Gabor, Osmanlıda Ateşli Silahlar ve Askeri Devrim Tartışmaları, çev. K. Şakul, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul 2017.
  26. Aydoğmuşoğlu, Cihat, “Şah Abbas (1587-1629) Zamanında Safevi Devlet Teşkilâtında Yapılan Düzenlemeler”, Türk Dünyası Araştırmaları, C 103/S. 204, Haziran 2013, s. 1-22.
  27. Aydoğmuşoğlu, Cihat, Şah Abbas ve Zamanı (1587-1629), Berikan Yayınları, Ankara 2013.
  28. Barthold, V. V., İran Tarihî Coğrafyası, çev. Ömer Alkaç, Selenge Yayınları, İstanbul 2022.
  29. Barthold, V. V., Moğol İstilasına Kadar Türkistan, haz. Hakkı Dursun Yıldız, Kronik Kitap, İstanbul 2017.
  30. Berâziş, Emir Huseyn, Revâbıt-ı Siyâsî-Diplomatik-i İrân ve Cihân Der Ahd-i Safeviyye, Muessese-i İntişârât-ı Emîr-i Kebîr, Tahran 1392.
  31. Chase, Kenneth, 1700’e Kadar Ateşli Silahlar Tarihi, çev. Füsun Tayanç ve Tunç Tayanç, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul 2008.
  32. Çelik, M. Bilal, “Buhara Hanlığı ve Afganistan”, Akademik Bakış, C 13/S. 26, Haziran 2020, s. 327-354.
  33. Daftary, Farhad, Şii İslam Tarihi, çev. Ahmet Fethi, Alfa Yayınları, İstanbul 2016.
  34. Dihhoda, Ali Ekber, Lugatnâme-i Dihhodâ, C III, IX, XI, Muessese-i İntişârât ve Çâp-ı Dânişgâh-ı Tahran, Tahran 1998.
  35. Donuk, Abdurrahman, Eski Türk Devletlerinde İdarî-Askerî Unvan ve Terimler, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, İstanbul 1988.
  36. Emecen, Feridun M., Osmanlı Klasik Çağında Savaş, Kapı Yayınları, İstanbul 2018.
  37. Felsefî, Nasrullah, Zindegânî-i Şah Abbâs-ı Evvel, C IV, Muessese-i İntişârât ve Çâp-ı Dânişgâh-ı Tahran, Tahran 1353.
  38. Floor, Willem, Safavid Government Institutions, Mazda Publishers, California 2001.
  39. Gaffârîferd, Abbâskulu, Revâbıt-ı Safeviye ve Özbekân (913-1301 H. K.), Muessese-yi Çâp u İntişârât-ı Vizâret-i Umûr-i Hârice, Tahran 1376.
  40. Hartmann, R., “Belh” İslâm Ansiklopedisi, C II, Millî Eğitim Basımevi, İstanbul 1979, s. 485-487.
  41. Hâşimî-i Arabî, Şukûhüssâdât, “Nakş-ı Korçiyân Der Sâhtâr-ı Nizâmî-i Safevîye”, Feslnâme-i Târîh, C 7/S. 26, Bahar 1391, s. 1-15.
  42. Kocatürk, Utkan, Açıklamalı Tıp Terimleri Sözlüğü, Atatürk Üniversitesi Basımevi, Erzurum 1981.
  43. Matthee, Rudi, Persia in Crisis: Safavid Decline and the Fall of Isfahan, I. B. Tauris, New York 2012.
  44. Müslimyâr, Ahmed Şuayb, Belh der Dovre-i Selçukiyân, Hâne-i Mevlânâ, Belh 1400.
  45. Mütercim Âsım Efendi, Burhân-ı Katı, haz. Mürsel Öztürk, Derya Örs, Türk Dil Kurumu Yayınları, İstanbul 2009.
  46. Pakalın, Mehmet Z., Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, C I, Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, Ankara 2023.
  47. Parker, Geoffrey, Askerî Devrim: Batı’nın Yükselişinde Askerî Yenilikler (1500-1600), Küre Yayınları, İstanbul 2018.
  48. Rahmânî, E., M. Kurbânhânî, “Berresî-i Târîh ve Temeddun-i Şehrhâ-i Horâsân-ı Bozorg (Numûne-i Mûridî: Semerkand, Herat, Belh ve Merv)” Horâsân-ı Bozorg, C 3/S. 9, Behmen 1391, s. 9-18.
  49. Sâdıkî, Zehrâ, Târîh-i İrân der Asr-ı Safevî, İrânvîc, Tahran 1392.
  50. Sâmiî, Meryem, “Rişte ya Piyûk”, Merkez-i Dâiretü’l-meârif-i Bozorg-i İslâmî, https:// www.cgie.org.ir/fa/article/246757/پیوک-یا-رشته،, son erişim tarihi: 19.02.2025.
  51. Sarıçiçek, Sertaç, “Türbet-i Câm Muharebesi’nin Safevî Harp Tarihi Açısından Önemi”, Askerî Tarih Araştırmaları Dergisi C 22/S. 36, Aralık 2024, s. 39-60.
  52. Sarıçiçek, Sertaç, Safevîler Dönemi İran’da Ordu ve Savaş, Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ankara 2022.
  53. Sarıçiçek, Sertaç, Safevîler Döneminde İran’da Avşarlar, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara 2016.
  54. Savory, Roger, İrân-i Asr-ı Safevî, çev. K. Azîzî, Neşr-i Merkez, Tahran 1392.
  55. Sümer, Faruk, Safevî Devleti’nin Kuruluşu ve Gelişmesinde Anadolu Türklerinin Rolü (Şah İsmail ile Halefleri ve Anadolu Türkleri), Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2024.
  56. Şeşen, Ramazan, İslâm Coğrafyacılarına Göre Türkler ve Türk Ülkeleri, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, Ankara 1998.
  57. Togan, Zeki Velidi, “XVII. Yüzyılın Ortalarına Kadar Belh’in Topoğrafyası”, çev. Mesut Can, Hikem, C 1/S. 1, Eylül 2023, s. 51-60.
  58. Unat, Ekrem Kadri-İhsanoğlu, Ekmeleddin-Vural, Suat, Osmanlıca Tıp Terimleri Sözlüğü, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2004.