Dergiler / BELLETEN / 2026 / Cilt: 90 Sayı: 318

Kafkasya Türk Tarihi Araştırmalarında Arkeolojinin Rolü

The Role of Archaeology in the Study of Caucasian Turkish History

İbrahim Tellioğlu(ONDOKUZ MAYIS ÜNİVERSİTESİ)0000-0002-1796-1452
Sayfa
363–386
Yayın Tarihi
2026-08-10
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Böylece bölgeye Türk yerleşimi kronolojik gelişim içerisinde ortaya konulabileceği gibi bu döneme ait somut kültürel miras örnekleri de elde edilmiş olabilecektir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Hazar Denizi ile Karadeniz arasında yer alan Kafkasya, Asya ile Avrupa’nın en önemli kesişme noktalarından biridir.
📊
Temel Bulgular & Veri:Bu stratejik özelliğinden dolayı tarih boyunca içerisinde Türklerin de bulunduğu çeşitli topluluklara ev sahipliği yapmıştır.
💡
Sonuç & Katkı:Böylece bölgeye Türk yerleşimi kronolojik gelişim içerisinde ortaya konulabileceği gibi bu döneme ait somut kültürel miras örnekleri de elde edilmiş olabilecektir.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Kafkasya · Türkler · yerleşme

Özet

Hazar Denizi ile Karadeniz arasında yer alan Kafkasya, Asya ile Avrupa’nın en önemli kesişme noktalarından biridir. Bu stratejik özelliğinden dolayı tarih boyunca içerisinde Türklerin de bulunduğu çeşitli topluluklara ev sahipliği yapmıştır. Tarihî kaynaklarda Türklerin bölgeye yerleşmesi ile ilgili bazı bilgiler bulunur. Ancak bunlara dayanarak Kafkasya’daki Türk varlığını kronolojik bir bütünlük içerisinde takip etmek pek mümkün değildir. Üstelik bazı kaynaklardaki anakronik bilgiler bölgeye Türk yerleşiminin gelişimini anlamayı zorlaştırır. Özellikle İlk Çağ’da bölgeye gelen Türklerle ilgili olarak tarihî kaynaklardaki bilgi kıtlığı, günümüze kadar ulaşan pek çok tartışmayı da beraberinde getirmiştir. Kafkasya’da yapılan arkeolojik araştırmalar, bölge tarihinin daha somut bir şekilde ele alınmasını sağlayacak buluntuların ortaya çıkmasına vesile olmuştur. Bu malzemeler sayesinde tarih kaynaklardaki soyut ifadeleri netleştirebilecek kanıtlara ulaşmak mümkün olduğu gibi bölgedeki Türk izlerini daha yakından takip etme fırsatı da yakalanmıştır. Ancak bu araştırmalarda elde edilen sonuçlar daha çok kazı sonuçları raporlarında yer almıştır. Hiç kuşku yok ki bölgeye dair arkeolojik verilerin rehberliğinde Kafkasya üzerine yazılan tarihî kaynaklardaki eksiklikler tamamlanabilecektir. Böylece bölgeye Türk yerleşimi kronolojik gelişim içerisinde ortaya konulabileceği gibi bu döneme ait somut kültürel miras örnekleri de elde edilmiş olabilecektir.

Abstract

The Caucasia, located between the Caspian Sea and the Black Sea, represents one of the most significant intersections between Asia and Europe. Owing to this strategic position, it has historically accommodated various communities, including Turkic groups. Although historical sources provide diverse accounts regarding the settlement of Turks in the region, it remains difficult to trace this presence within a coherent chronological framework. In certain cases, anachronistic information further complicates the understanding of how Turkic settlement in the Caucasus evolved. In particular, the scarcity of reliable evidence in historical records concerning the presence of Turks during Antiquity has led to ongoing scholarly debates. Archaeological investigations carried out in the Caucasus have yielded material evidence that contributes to a more tangible understanding of the region’s past. These findings not only clarify abstract narratives found in written sources, but also offer insights into the traces of Turkic presence across the region. Nevertheless, the results of such investigations have largely remained confined to excavation reports and have not been widely incorporated into historical research. By integrating archaeological data into their analyses, historians may address the limitations of the textual record. In doing so, they can reconstruct the chronology of Turkic settlement in the Caucasus and identify concrete examples of the material culture associated with these populations.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Tellioğlu, İ. (2026). Kafkasya Türk Tarihi Araştırmalarında Arkeolojinin Rolü. BELLETEN, Cilt: 90 Sayı: 318, 363–386. https://doi.org/10.37879/belleten.2026.363

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (89)

  1. Akkan, Ebru, Hazar Kağanlığı ve Saltovo-Mayatsk Kültürü, Bilgeoğuz Yayınları, İstanbul 2023.
  2. Alikberov, Alikber, “Islamic Frontiers in the Caucasus During the Abbasid Period” Russian Oriental Studies, ed. V. Naumkin, Leiden 2004, s. 59-71.
  3. Aliev, Saleh Muhammedoğlu, “Kafkasya”, TDVİA, C 24, 2001, s. 158-160.
  4. Anoykin, A. A., “Perehod ot Srednego k Verhnemu Paleolitu Na Territorii Dagestana”, Gumanitarnıe Nauki v Sibiri, C 23/S. 2, 2016, s. 5-9.
  5. Artamonov, M. İ., Hazar Tarihi, çev. Ahsen Batur, Selenge Yayınları, İstanbul 2004.
  6. Ateş, Cennet, Kafkasya’daki Türkler ve Türkiye’nin Kafkasya Türkleri Politikası, Eğitim Yayınevi, Ankara 2023.
  7. Atlas Bulgarika, Vremya i Prostranstvo Bolgarskoy Sivilizatsii, ed. R. S. Hakimov, İnstitu İstorii imeni S. Marcani Akademii Nauk Respubliki Tataristan, Moskva-Kazan 2012.
  8. Aytbetov, T. M., Zakavkazskiye Avartsıy (VIII Haçala-XVIII. vv), Mejdunarodnıy Fond Samilya, Mahaçkala 2000.
  9. Bacci, Michele, “Georgia and the Outside World: An Introduction”, Cultural Interaction Medieval Georgia, Weisbaden 2018, s. 7-25.
  10. Bagaev, M. H., “Opıt İzuçeniya Pamyatnikov Skifo-Sarmatskogo i Rannesrednevekovogo Vremeni Gornoy Çeçni i Dagestana v XIX v.”, İzvestiya Vuzov Severo-Kavkazskogo Regiona. Obşestvennıe Nauki, S. 12, 2005, s. 25-33.
  11. Bakuşev, M. A. - Gaciev, M. S., “O Datirovke Nekotorıh Antropomorfnıh Statuetok Dagestana Albano-Sarmatskogo Vremeni”, Ye. İ. Krupnov i Razvitie Arheologii Severnogo Kavkaza XXVIII Krupnovskiye Çteniya, Rossiyskaya Akademiya Nauk İnstitut Arheologii, Moskva 2014, s. 220-222.
  12. Bakuşev, M. A. - Gaciev, M. S., “O Ritualnih Sosudah Severo-Vostoçnogo Kavkaza Albano-Sarmatskogo Vremeni”, Voprosı Drevney i Srednevekovoy Arheologii Kavkaza, Rossiyskaya Akademiya Nauk İnstitut Arheologii, Groznıy-Moskva 2011, s. 215-236.
  13. Baştav, Şerif, “Sabir Türkleri”, Belleten, C V, S. 17-18, 1941, s. 53-99.
  14. Beglova, E. A. vd, Arheologiya Severnogo Kavkaza, Gosudarstvenniy Muzey Vostoka, 2014.
  15. Bıro, Marget, “Hunların Kafkasya’daki Varlığı”, Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, S. 22, 2003, s. 223-231.
  16. Brosset, Marie-Félicité, Gürcistan Tarihi, çev. Hrand D. Andreasyan, notlar Erdoğan Merçil, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2003.
  17. Brosset, Marie-Félicité, Histoire de la Géorgie depuis l’Antiquité jusqu’au XIXe Siècle, Imprimerie de l’Académie Impériale des Sciences, Saint Pétersburg 1848.
  18. Bukin, O. V., N. A. Lifanov, S. E. Zubov, “Raskopki Mogılnika Malaya Ryazan I v 2017”, Voprosı Arheologii Povoljya, S. 7, Samara 2019, s. 210-215.
  19. Oktay Çerezci, J. Özlem, “Doğu Avrupa Türk Şehirciliğine Hazar Dönemi’nden Bir Örnek: Mayatsk”, MSGSÜ Sosyal Bilimler Dergisi, S. 3 (20), 2019, s. 280-291.
  20. de Florival, Paul Émile Le Vaillant, Coup-d’Oeil sur l’Arménie, À la Librairie Française et Étrangère, Paris 1846.
  21. Donabédian, Patrick, “Armenia-Georgia-Islam A Need to Break Taboos in the Study of Medieval Architecture”, Eurasiatica, S. 16, 2020, s. 63-112.
  22. Dostiev, Tarık, “Kafkasya’da Hunlar”, Türkler, C 1, haz. Hasan Celal Güzel vd., Yeni Türkiye Yayınları, Ankara 2002, s. 921-928.
  23. Dostiev, Tarık, “Kavimler Göçü Döneminde Doğu Kafkasya’da Türk Egemenliği”, XV. Türk Tarih Kongresi Bildirileri, C II, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2010, s. 251-256.
  24. Durmuş, İlhami, Sarmatlar, Kaynak Yayınları, İstanbul 2007.
  25. Elishē, History of Vardan and the Armenian War, çev. Robert W. Thomson, Cambridge University Press, Cambridge 1982.
  26. Etnokulturnoe Nasledie Kavkazskoy Albanii, Bakinskiy Mejdunarodnıy Tsentr Kulturalizma, Baku 2023.
  27. Fahreddin, R., Altın Ordu ve Kazan Hanları, çev. İlyas Kemaloğlu, Kaknüs Yayınları, İstanbul 2003.
  28. Gaciev, Murtazali S. vd., “Arheologiçeskie Dannıe k Lokalizatsii Kreposti Bilistan”, Materiali po Arheologii i İstorii Antiçnogo i Srednevekovogo Priçernomorya, S. 15, 2023, s. 509-528.
  29. Gaciev, Murtazali S. vd., “Derbentskoe Poselenie: Nekotorıe İtogi Raskopok (2012-2016) Gorod”, Vestnik Rossiyskogo Fonda Fundamentalnıh İssledovaniy, C 2/S. 87, 2017, s. 155-163.
  30. Gaciev, Murtazali S. vd., “Epigrafiçeskie Pamyatniki Derbenta: Otkrıtiya XXI Veka (K 300-Letiyu İzuçeniya)”, Epigrafika Vostoka, C. 36, S. 3-4, 2021, s. 7-21.
  31. Gaciev, Murtazali S. vd., “Etniçeskaya Karta Severnogo Kavkaza v Period Pozdney Antiçnosti”, Vestnik Dagestanskogo Nauçnogo Tsentra, S. 72, 2019, s. 17-30.
  32. Gaciev, Murtazali S. vd., Mejdu Evropoy i Aziey, Rossiyskaya Akademiya Nauk Dagestanskiy Nauçnıy Tsentr İnstitut İstorii, Arheologii i Etnografii, Mahaçkala 1997.
  33. Gaciev, Murtazali S. vd., “O Migratsionnıh i Demografiçeskih Protsessah Na Territorii Dagestana v Albano-Sarmatskiy i Rannesrednevekovıy Periodı”, Stratum Plus, S. 4, 2020, s. 309-324.
  34. Gaciev, Murtazali S. vd., “Raskopki Derbentskogo Roseleniya v 2017 g”, İstoriya, Arheologiya i Etnografiya Kavkaza, C 16/S. 2, 2021, s. 461-488.
  35. Gaciev, Murtazali S. vd., “Raskopki Mogilnika Sarmatskogo Vremeni Vblizi Dagestanskogo Goroda İzberba III”, Noveyşie Arheologiçeskie i Etnografiçeskie İssledovaniya na Kavkaze, Rossiyskaya Akademiya Nauk Otdelenie İstoriko-Filologiçeskih Nauk Dagestanskiy Nauçnıy Sentr, Mahaçkala 2007, s. 124-126.
  36. Gaciev, Murtazali S. - Kasımova, C. Yu., Srednepersidskie Nadpisi Derbenda VI Veka, İzdatelskaya Firma Vostoçnaya Literatura, Moskva 2006. Golovin, Ivan, The Caucasus, Trübner&Company, London 1854.
  37. Göktuğ, Musa, Kuzey Azerbaycan Hanlıkları, Çizgi Kitabevi, Konya 2023.
  38. History of Armenia by Father Michael Chamich, Bishop’s College Press, C I-II, çev. Johannes Avdall, Calcutta 1827.
  39. Huseynov, Gurban, “Sabirlerin Kısa Tarihi “, Tarihin Peşinde Uluslararası Tarih ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, S. 17, 2017, s. 147-161.
  40. Hüseyinova, İrade, “Eski Kafkasya Tarihinin Arkeolojik Araştırmaları”, İRS Arkeoloji, C 4/S. 8, 2013, s. 4-11.
  41. Issaverdens, James D., Armenia and the Armenians, Printed in the Armenian Monastery of St. Lazarus, Venice 1874.
  42. Joldasbekov, M., Atlas Zapatnıy Turkskiy Kaganat, Ministerstvo Obrazonaviya i Nauki Respubliki Kazakistan, Astana 2013.
  43. Kagazahev, H. V., “Drevnie Kulturı Severnogo Kavkaza: Problemı Proishojdeniya i Etnogenetiçeskih Vzaimosvyazey”, İstoria Arheologiya, C 6/S. 92, 2019, s. 194-202.
  44. Kalinina, T. M., “Bıtvı Arabov i Hazar za Derbent i Balancar V Pervoy Polovine VII V.”, Hazarskiy Almanax, S. 17, 2020, s. 49-68.
  45. Kavkaz v Sisteme Kulturnıh Yevrazii v Drevnosti i Srednevekovye, Mateialı Mejdunarodnoy Nauçnoy Konferentsii, Karaçayevo-Çerkeskiy Gosudarstvenniy Universitet, Karaçayevsk 2018.
  46. Kazanskiy Kreml, Tatarskoe Kınijnoe İzdatelstvo, Kazan 2015.
  47. Komar, A. V., “Aziatskie Elementı Kulturı Koçernikov Vostoçnoy Evropı VI-VIII. vv”, Vzaimodeystvie Narodov Yevrazii v Epohu Velikogo Pereseleniya Narodov, Udmurtskiy Gosudarstvenniy Universitet, İjevsk 2006, s. 107-111.
  48. Komar, A. V., “Hazarskaya Dilemma: Turki İli Tele”, Turkologiçeskiy Sbornik 2011-2012, Nauka Vostoçnaya Literatura, Moskva 2013, s. 171-203.
  49. Komar, A. V., “Kutrigurı i Utrigurı v Severnom Priçernomorye”, Sugdeyskiy Sbornik, Akademperiyodika, Kiev-Sudak 2004, s. 169-200.
  50. Komar, A. V., “Nasledie Zapadnoturskogo Kaganata v Vostoçnoy Evrope”, Diyesdovo, Akademia Nauk Ukraini İnstitut Arheologii, Kiyiv 2008, s. 288-300.
  51. Komar, A. V., “Ogurskie Plemena”, Turkskoe Nasledie Evrazii VI-VII vv, Kultegin Yayınları, Astana 2008, s. 192-216.
  52. Koselenko, G. A. Drevneyşie Gosudartsva Kavkaza i Sredney Azii, İzdatelstvo Nauka, 1985.
  53. Kovalevskaya, V. B., Kavkaz i Alanı, İzdatelstvo Nauka, 1984.
  54. Kozubskiy, Ye. İ., İstoria Goroda Derbenta, Derbentskoe Gorodskoe Uproşennoe Obşestvennoe Upravlenie, Temir Han-Şura 1906.
  55. Kudryavtsev, A. A., “Drevniy Derbent v İstorii Rannehristianskogo Mira”, Vestnik Sankt Peterburgskogo Universiteta İstoria, C 67/S. 3, 2022, s. 910-929.
  56. Langlois, Victor, Collection des Historiens Anciens et Modernes de l’Armenie, C I, Librarie de Firmin Didot Freres, Paris 1880.
  57. Latifova, Elvira, “Ortak Türk Tarihinin Yazılmasında Kafkasya’dan Anadolu’ya Uzanan Türk Yer Adları Üzerine Karşılaştırmalı Çalışmaların Önemi”, Uluslararası Prof. Dr. Halil İnalcık Tarih ve Tarihçilik Sempozyumu Bildiriler, C I, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2022, s. 677-688.
  58. Magaramov, S. A., “Etno-Konfessionalnaya Kartina Goroda Derbenta v VI–XIX vv.”, İstoriya, Arheologiya i Etnografiya Kavkaza, C 16/S. 1, 2020, s. 50-75.
  59. Magomedov, M. G., Hazarı Na Kavkaze, Dagestanskoe Kınijnoe İzdatelstvo, 1994.
  60. Magomedov, M. G., Obrazovanie Hazarskogo Kaganata po Mateialam Arheologiçeskih İssledovaniy i Pismennim Dannım, İzdatelstvo Nauka, Moskva 1983.
  61. Ministry of Culture of the Republic of Tataristan, Great Bolgar, ed. Ayrat Sitdikov, Kazan 2015.
  62. Minns, E. H., “The Scythians and Northern Nomads”, The Cambridge Ancient History, C III, Cambridge University Press, Cambridge 1970, s. 187-205.
  63. Obrazovanie Hazarskogo Kaganata po Mateialam Arheologiçeskih İssledovaniy i Pismennim Dannım, İzdatelstvo Nauka, Moskva 1983.
  64. Orbelian, Stephannos, Histoire De La Siounie, C II, çeviri ve notlar: M. Brosset, Imprimerie de l’Académie Impériale des Sciences, Saint-Petersburg 1866.
  65. Özgül, Oktay- Ceylan, Nezahat, “Eskiçağda Kafkasya Geçitleri (Daryal ve Derbent)”, Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, C IV/S. XIII, Aralık 2017, s. 24-62.
  66. Pletneva, S. A., Polovtsı, İzdatelsvo Lomonosov, Moskva 2010.
  67. Pletneva, S. A., Koçevniki Yujnorusskih Stepey v Epohu Srednevekovya IV-XIII Veka, İzdatelsvo Voronejskogo Gosudarstvennogo Universiteta, Voronej 2003.
  68. Pletneva, S. A., Oçerki Hazarskoy Arheologii, Mostı Kulturı, Moskva 1999. Pletneva, S. A., Polovetskie Kamennıe İzvaniya, İzdatelsvo Nauka, Moskva 1974.
  69. Prokopenko, Yu. A., “Novıe Nahodki Skifskogo Zverinogo Stilya iz Pamyatnikov Tsentralnogo Predkavkaziya V-VI. vv do Naşey Erı”, İz İstorii Kulturı Narodov Severnogo Kavkaza, Stavropolskiy Gosudarstvennıy Universitet, Ctavropol 2009, s. 8-18.
  70. Prokopius, History of the Wars, C II, çev. H. B. Dewing, Harvard University Press, London 1979.
  71. Semenov, İ. G., “Kultura Severokavkazskih Katagombnıh Pogrebeniy II-IV Vekov: Problema Etniçneskoy İdentifikatsii”, Vestnik Dagestanskogo Nauçnogo Tsentra, S. 66, 2017, s. 41-58.
  72. Studer-Karlen, Manuela, “Georgia as a Bridge Between Cultures, Dynamics of Artistic Exchange”, Convivium Suplementum 2021/1, ed. Manuela Studer-Karlen, Natalia Chitishvili, Thomas Kaffenberger, Masarykova Üniversitesi Yayınları, Masarykova 2021, s. 11-17.
  73. Süleymanova, Sevda, “Kafkasya Honları”, XV. Türk Tarih Kongresi Bildirileri, C II, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2010, s. 257-271.
  74. Şulga, P. İ. - S. G. Koltuhov, V. V. Mayko, “Drevniye Pogrebeniya v Kurgane Kırımıskaya Roza 2”, İstoriya i Arheolojiya Kırıma, S. 9, 2018, s. 19-31.
  75. Taşağıl, Ahmet, “İslam Öncesi Dönemde Azerbaycan ve Anadolu’da Türkler”, Başlangıçtan Günümüze Türkiye-Azerbaycan İlişkileri, ed. İbrahim Tellioğlu, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2023, s. 1-18.
  76. Tellioğlu, İbrahim, XI-XIII. Yüzyıllarda Türk-Gürcü İlişkileri, Serander Yayınları, Trabzon 2009.
  77. Tellioğlu, İbrahim, Orta Çağda Türkler Ermeniler Gürcüler, Bilge Kültür Sanat Yayınları, İstanbul 2019.
  78. The Chronicle of Novgorod 1016-1471, çev. Robert Michell-Nevill Forbes, Office of the Society, London 1914.
  79. The Russian Primary Chronicle Laurentian Text, çeviri ve notlar: Samuel Hazzard Cross, The Medieval Academy of America, Cambridge 1953.
  80. Thomson, Robert W., Rewriting Caucasian History, Calenderon Press, Oxford 1996.
  81. Uydu Yücel, Mualla, 9. Yüzyıldan 13. Yüzyıla İlk Rus Yıllıklarında Türkler, Doğu Kütüphanesi, İstanbul 2021.
  82. Üren, Umut, Avrasya’nın Bozkır Halkları Alanlar ve Aslar, Akçağ Yayınları, Ankara 2018.
  83. Elektronik Kaynaklar
  84. http://www.archaeology.org.az/ (erişim tarihi 14.04.2025)
  85. https://archaeolog.ru/expeditions/expeditions-2023/kavkazskaya- arkheologicheskaya-ekspeditsiya-2023. (erişim tarihi 14.04.2025)
  86. https://capellabook.ru/p/501--materialy-po-arheologii-kavkaza-sobrannye-ekspediciyami-imperatorskogo-moskovskogo-arheologicheskogo-obshchestva-snaryajennymi-na-vysochayshe-darovannye-sredstva/(erişim tarihi 14.04.2025)
  87. https://caucasushistory.ru/2618-6772/index (erişim tarihi 14.04.2025)
  88. http://elib.s hpl.ru/ru/nodes/25316-materialy -po-arheologii- kavkaza-sobrannye-ekspeditsiyami-moskovskogo-arheologicheskogo -obschestva-m-1888-1916. (erişim tarihi 14.04.2025)
  89. http://www.ra.iaran.ru/?page_id=32&lang=ru (erişim tarihi 14.04.2025)