KaydedilenlerDerginizi ekleyin

Dergiler / Türkiyat Mecmuası / 2026 / Cilt: 34 Sayı: 1

Kazakçada Anlam Değiştiren Bazı Akrabalık Adları Üzerine

On Some Kinship Honorifics That Have Changed Meaning in Kazakh

Sherubay Kurmanbaiuly(Abai Kazakh National Pedagogical University, Nemat Kelimbetov Türkoloji Merkezi)0000-0002-4587-4452
Marlen Adilov(Abai Kazakh National Pedagogical University, Nemat Kelimbetov Türkoloji Merkezi)0000-0001-9876-4516
Gaukhar Alimbek(L. N. Gumilyov Eurasian National University)0000-0002-8433-669X
Sayfa
257–277
Yayın Tarihi
2024-06-28
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Kazakçadaki täte sözü gibi anlam yönünden değişen äje, äke, apa akrabalık adlarının da temel anlamları ile yan anlamları karşılaştırılıp incelenmiştir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Standart dildeki tek bir anlamlı sözcüğün farklı ağızlarda çeşitli anlamlarda kullanılması olası bir durumdur.
📊
Temel Bulgular & Veri:Täte akrabalık kavramının böylesine geniş bir alanda, standart dilden farklı bir anlamda kullanılıyor olması boşuna değildir.
💡
Sonuç & Katkı:Kazakçadaki täte sözü gibi anlam yönünden değişen äje, äke, apa akrabalık adlarının da temel anlamları ile yan anlamları karşılaştırılıp incelenmiştir.
🔬Tür:Laboratuvar & Saha Deneyi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Kazakça · Kazakçanın Ağızları · Akrabalık Adları

Özet

Standart dildeki tek bir anlamlı sözcüğün farklı ağızlarda çeşitli anlamlarda kullanılması olası bir durumdur. Edebî dilde var olup ağızlarda ilk anlamı veya sonradan kazanılan anlamıyla kullanılmasına örnek sözcüklerden biri de täte sözcüğüdür. Täte sözcüğünün yaşça büyük kadın akrabaları ifade ederken kullanılması standart dilde kalıplaşmış bir durumdadır. Fakat bu sözcüğün erkek kişileri ifade ederek “baba, amca” anlamında kullanılması Kazak ağızlarına özgüdür. Bu sözcük Kazakistan’ın güneyindeki yazarların dilinde yerel ağızdaki anlamıyla kullanılmaktadır. Bunun yanında, erken dönem yazma eserlerde de benzeri kullanımlara rastlanmıştır. Örneğin; Abay, kardeşi Haliolla'ya yazdığı mektubunda täte sözcüğünü “baba” anlamında kullanmıştır. Täte akrabalık adının erken dönemdeki kullanılışlarını inceleyecek olursak sözcüğün “baba tarafından akrabaları” ifade etmek için kullanıldığını yalnızca Kazakistan’ın güney bölgelerinde değil batı, doğu, hatta kuzey bölgelerinde de görmek mümkündür. Täte akrabalık kavramının böylesine geniş bir alanda, standart dilden farklı bir anlamda kullanılıyor olması boşuna değildir. Sözcüğün tarihini açıklayabilmek için sözlü edebiyat ürünleri, erken dönem yazılı kaynakları ve eski Türk eserlerine değinmemiz gereklidir. Eski Türkçe eserler incelendiğinde täte sözcüğünün “baba, dede” anlamında kullanıldığı görülmektedir. Bu çalışmada, täte sözcüğünün Kazakçada erkek akrabayı ifade etmek maksadıyla hâlen kullanılıyor olmasının sebepleri araştırılmıştır. Kazakçadaki täte sözü gibi anlam yönünden değişen äje, äke, apa akrabalık adlarının da temel anlamları ile yan anlamları karşılaştırılıp incelenmiştir.

Abstract

Words whose meaning has expanded or narrowed or whose original meaning has changed are phenomena characteristic of language. Words can have several meanings in Turkic languages, including Kazakh. A certain word may quite possibly have a figurative meaning in dialects or examples from oral literature. One example of this is the literary word täte, which is used in dialects in the derivative (as well as original) sense of the word. The word täte in literary language is used to refer to older female relatives. Its opposite meaning (i.e., father or uncle) is used in relation to men and has a dialectical character. Nevertheless, writers from southern regions of Kazakhstan continue to use this word’s dialectal meaning. In addition, such usage is observed in earlier works. For example, in a letter to Abai’s brother, Khaliolla, Abai used the word täte with the meaning of father. This article examines the reasons and bases for the uses of the word täte in the Kazakh language when addressing a man and analyzes the word’s scope and origin. The article also examines the meanings of other Kazakh kinship honorifics such as äje, äke, and apa, which have undergone more semantic changes compared to in other Turkic languages.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Kurmanbaiuly, S., Adilov, M., Alimbek, G. (2024). Kazakçada Anlam Değiştiren Bazı Akrabalık Adları Üzerine. Türkiyat Mecmuası, Cilt: 34 Sayı: 1, 257–277. https://doi.org/10.26650/iuturkiyat.1297460

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (38)

  1. Atalay, Besim. Et-Tuhfetu’z-Zekiyye fi’l-Lugati’t-Türkiyye. İstanbul: TDK, 1945. google scholar
  2. Ayan, Ekrem. Bir devrin aynası Abay Kunanbay ve Kara Sözler. Ankara: Hoca Ahmet Yesevi Uluslararası Türk-Kazak Üniversitesi, 2017. google scholar
  3. Battal, Abdullah. İbnü-Mühennâ Lügati. İstanbul: Devlet Matbaası, 1934. google scholar
  4. Borovkov, Aleksandr. Bada’i Al-lugat: Slovar’ Tali İmani Geratskogo k Soçineniyam Alişera Navoi. Moskva: İzdatel’stvo vostoçnoy literaturı, 1961. google scholar
  5. Borovkov, Aleksandr. Leksika Sredneaziyatskogo Tefsira XII-XIII vekov. Moskva: İzdatel’stvo Vostoçnoy Literaturı, 1963. google scholar
  6. Bökeyhan, Alihan. Alihan Bökeyhan Şıgarmaları. Astana: Sarıarka, 2016. google scholar
  7. Burıykin, Aleksey. “Problemı Semantiçeskoy Rekonstruktsiy Terminov Rodstva v Altayskih Yazıkah i Perspektivı Rekonstruktsii Obşe Altayskoy Sistemı Terminov Rodstva”. Algebra Rodstva 7, (2001): 136-172. google scholar
  8. Caferoğlu, Ahmet. AbüHayyanKitâbu’l-İdrâk liLisân al-Atrâk. İstanbul: Evkaf Matbaası, 1931. google scholar
  9. Çeremisov, Konstantin. Buryat-Mongol’sko-Russkiy Slovar’. Moskva: Gosudarstvennoye İzdatel’stvo, 1951. google scholar
  10. Doskarayev, Jumat. “Kazak Tilindegi Üy, Tam Degen Sözder Tuwralı”. Kazak SSR Gılım Akademiyasınıg Habarları, Filologiya Seriyası, 2 (9), (1959). 3-8. google scholar
  11. Doskarayev, Jumat. “Arıs Govorındagı Söz Tulgaları”. Mestnıye Osobennosti v Kazakhskom Yazıke. Almatı: Gılım, (1973): 14-23. google scholar
  12. Egorov, Vasiliy. Etimologiçeskiy Slovar’ Çuvaşkogo Yazıka. Çeboksarı: Çuvaşkoye Gosudarstvennoye İzdatel’stvo, 1964. google scholar
  13. Ojegov, Sergey, Şvedova, Natalya. Tolkovıy Slovar’ Russkogo Yazıka. Moskva: Az’, 1992. google scholar
  14. Eren, Hasan. Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğü. Ankara: Bizim Büro Basımevi, 1999. google scholar
  15. Ercilasun, Ahmet Bican, Akkoyunlu, Ziyat. Dîvânu lugâti ’t-Türk (giriş-metin-çeviri-notlar-dizin). Ankara: TDK, 2015. google scholar
  16. Fedotov, Mihail. Etimologiçeskiy Slovar’ Çuvaşkogo Yazıka. Çeboksarı, 1996. google scholar
  17. Garkavets, Oleksandr. Urumskiy Slovnik. Alma-Ata: Baur, 2000. google scholar
  18. Gronbech, Kaare. Komanisches Wörterbuch, Türkischer Wortindex zu Codex Cumanicus. Ejnar Munksgaard, 1942. google scholar
  19. Iskakov, Ahmedi. Kazirgi Kazak tili, Morfologiya. Almatı: Mektep Baspası, 1974. google scholar
  20. Kaliyev, Gabdolla, Nakısbekov Okas, Sarıbayev Şora. Kazak Tiliniy AymaktıkSözdigi. Almatı: Arıs, 2005. google scholar
  21. Keykin, Jardem. Kazaktın 7777Makalı menMateli. Almatı: Ölke, 2002. google scholar
  22. Kunanbayev, Abay. Abay Şıgarmalarının Bir Tomdık Tolık Jıynagı. Almatı: Memlekettik Körkem Adebiyet Baspası, 1961. google scholar
  23. Li, Yong Song. Türk Dillerinde Akrabalık Adları. Ankara: TDK Yayınları, 2020. google scholar
  24. Malov, Sergey. Yazık Jyoltıh Uygurov. Alma-Ata: Nauka, 1957. google scholar
  25. Nurmagambetov, Âbilbek. “Türikmenstandagı Kazaktar Tilindegi Keybir Sözderdig Etimologiyası”. Kazak Tili men Tarihı Tuwralı Zerttewler, Almatı (1965): 238-246. google scholar
  26. Nurmagambetov, Âbilbek. “Kazak Govorlarındagı Keybir Leksikalık Erekşelikterdiıj Payda Boluw Jolı men Etimologiyası (kitap bölümü). Kazak Tilindegi Jergilikti Erekşelikter. Almatı: Gılım (1974): 105-115. google scholar
  27. Nurmagambetov, Âbilbek. Jergilikti TilErekşelikteriniy Törkini. Almatı: Mektep, 1985. google scholar
  28. Nurmagambetov, Âbilbek. “Tilimizdegi Keybir Diyalektizmder Törkini” (kitap bölümü). Kazak Tilindegi Aymaktık Erekşelikter. Almatı: Gılım (1990): 5-29. google scholar
  29. Petek, Ercan. Abay Kunanbayulı Gakliya Kitabı. Almatı: Ulagat Baspası, 2020. google scholar
  30. Pokrovskaya, Lyudmila. “İstoriçeskoye Razvitiye Leksiki Tyurkskih Yazıkov”. Terminı Rodstva v Tyurkskih Yazıkah. Moskva: İzdatel’stvo Akademiya Nauk SSSR, (1961): 11-81. google scholar
  31. Radlov, Vasiliy. Opıt Slovarya Tyurskih Nareçiy. Sankt-Peterburg: Tipografiya imperatorskoy akademiy nauk, 1893. google scholar
  32. Ramazanova, Dariya. “Terminı Rodstva v Altayskih Yazıkah: Eke/Aka”. Filologiçeskiye Nauki, Voprosı Teoriy i Praktiki 5 (23), (2013): 175-178. google scholar
  33. Râsânen, Martti. VersuchEinesEtimologischen Wörterbuchs der Türksprachen. Helsinki: Suomalais Ugrilainen Seura, 1969. google scholar
  34. Sevortyan, Ervand. Etiymologiçeskiy Slovar’ Tyurkskih Yazıkov. Moskva: Nauka, 1974. google scholar
  35. Şabaşov, Andrey. “Tyurskiye Terminı Rodstva v Drevneruskih Pis’mennıh Pamyatnikah do 1480”. Algebra Rodstva 13, (2012): 148-158. google scholar
  36. Tatarintsev, Boris. Etimologiçeskiy Slovar’ Tuvinskogo Yazıka. Moskva: Nauka, 2000. google scholar
  37. Tekin, Tekin. Orhon Yazıtları. Ankara: TDK Yayınları, 2010. google scholar
  38. Tsintsius, Vera. “K Etimologii Altayskih Terminov Rodstva”. Oçerki Sravnitel’noy Leksikologii Altayskih yazıkov, Sbornik statey, Leningrad: Nauka (1972): 80-98. google scholar