Dergiler / Türkiyat Mecmuası / 2026 / Cilt: 35 Sayı: 2

Türk Diplomatikasında ‘’Sözüm’‘ Formülü ile Onun Türev ve Muadilleri

The “Sözüm” Formula in the Turkish State Correspondence Language and Its Derivatives and Equivalents

Ali Kök(Kafkas Üniversitesi)0000-0002-1018-3600
Sayfa
775–798
Yayın Tarihi
2025-12-31
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Çalışmada ilgili dönem ve sahanın devlet ve hanlıklarına ait iç ve dış yazışma belgelerinin lakap (intitulatio) bölümlerinde tesadüf edilen sözüm formülü, bu formülün türevleri, türevlerin ihtiva ettiği anlamlar ile farkları, tanıklandığı Türklük sahası ve tarihsel seyri, Farsça ve Moğolca belgelerdeki muadil ve mukabilleri ele alınmıştır.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Türklük bilimi araştırmalarında Türk ve Türk-Moğol devlet ve hanlıklarına ait devlet yazışma belgelerinin dil ve üslup yönünden incelenmesi ile Arapça, Türkçe, Farsça ve Moğolca devlet evrakındaki yazışma terminolojisinin tespiti ve değerlendirilmesi önemli araştırma alanlarıdır.
📊
Temel Bulgular & Veri:Sayılan nedenler farklı ülke arşivlerinde bulunan her belge ile bu belgelerin türünün ayrı ayrı ve derinlemesine incelenmesini gerekli kılmaktadır.
💡
Sonuç & Katkı:Çalışmada ilgili dönem ve sahanın devlet ve hanlıklarına ait iç ve dış yazışma belgelerinin lakap (intitulatio) bölümlerinde tesadüf edilen sözüm formülü, bu formülün türevleri, türevlerin ihtiva ettiği anlamlar ile farkları, tanıklandığı Türklük sahası ve tarihsel seyri, Farsça ve Moğolca belgelerdeki muadil ve mukabilleri ele alınmıştır.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Devlet yazışma dili · Yarlık · Emir formülleri

Özet

Türklük bilimi araştırmalarında Türk ve Türk-Moğol devlet ve hanlıklarına ait devlet yazışma belgelerinin dil ve üslup yönünden incelenmesi ile Arapça, Türkçe, Farsça ve Moğolca devlet evrakındaki yazışma terminolojisinin tespiti ve değerlendirilmesi önemli araştırma alanlarıdır. Terminolojinin önemi, ilgili devlet ve hanlıkların dil, din, devlet yazışma dili, idare, iktisat, hukuk, kültür, maliye, antik para birimi/sikke, ordu, siyaset, sosyoloji ve tarihlerine ışık tutan ilk elden çıkmış kaynaklar olmalarıdır. Sayılan nedenler farklı ülke arşivlerinde bulunan her belge ile bu belgelerin türünün ayrı ayrı ve derinlemesine incelenmesini gerekli kılmaktadır. Ancak böyle bir çalışma yapıldıktan sonra, arşiv belgelerinde tanıklanan terimlerle ilgili doğru değerlendirme ve tespitlerde bulunulabilir. Önemine dikkat çekilmesi gereken yazışma terimlerinden biri de Anadolu, Azerbaycan, Irak, İran, Kafkasya, Kıpçak Bozkırı, Kırım, Mısır, Suriye ve Türkistan sahasının orta, yeni ve yakın zaman Türk devletlerinin devlet yazışma belgelerinde yer alan sözüm başlangıç formülüdür. Çalışmada ilgili dönem ve sahanın devlet ve hanlıklarına ait iç ve dış yazışma belgelerinin lakap (intitulatio) bölümlerinde tesadüf edilen sözüm formülü, bu formülün türevleri, türevlerin ihtiva ettiği anlamlar ile farkları, tanıklandığı Türklük sahası ve tarihsel seyri, Farsça ve Moğolca belgelerdeki muadil ve mukabilleri ele alınmıştır.

Abstract

In Turkology research, examining the diplomatic documents of the Turkish and Turkish-Mongolian states and khanates in terms of language and style and, identifying and evaluating the correspondence terminology in Arabic, Turkish, Persian and Mongolian state documents are important research areas. The importance of terminology is that they are first-hand sources that shed light on the language, religion, diplomacy, administration, economics, law, culture, finance, numismatics, army, politics, sociology and history of the relevant states and khanates. The reasons mentioned require that each document and the type of documents in the archives of different countries be examined separately and in depth. Only after such a study is carried out can accurate evaluations and determination be made regarding the terms witnessed in the archive documents. One of the correspondence terms whose importance should be noted is the so-called initial formula, which is included in the state correspondence documents of the middle, new and recent Turkish states of Anatolia, Azerbaijan, Iraq, Iran, the Caucasus, the Kipchak Steppe, Crimea, Egypt, Syria and Turkestan. In this study, the sozum formula in the intitulatio sections of the internal and external correspondence documents of the states and khanates of the period and field, its derivatives, the meanings and differences of the derivatives, the Turkish field and historical course, and its equivalents and counterparts in Persian and Mongolian documents have been discussed.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Kök, A. (2025). Türk Diplomatikasında ‘’Sözüm’‘ Formülü ile Onun Türev ve Muadilleri. Türkiyat Mecmuası, Cilt: 35 Sayı: 2, 775–798. https://doi.org/10.26650/iuturkiyat.1609513

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (51)

  1. Aka, İsmail. Timur ve Devleti. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2014. google scholar
  2. Arat, Reşit Rahmeti. ''Fatih Sultan Mehmed'in Yarlığı'', Türkiyat Mecmuası, 6 (1939): 285-322. google scholar
  3. Asqarova, Jannatkhon. ''Türkistan Hanlıkları Yazışmalarının Dil ve Üslup İncelemesi''. Yüksek Lisans tezi, Ankara Üniversitesi, 2015. Ulusal Tez Merkezi (289730). google scholar
  4. Ata, Aysu. ''Türkçede 'Yargı' Bildiren Söz Alanı'', I. Uluslararası Türk Dünyası Kültür Kurultayı Bildiriler, 1. Cilt içinde, editörler Prof. Dr. Fikret Türkmen ve Prof. Dr. Gürer Gülsevin, 225-229. İzmir: Ege Üniversitesi Türk Dünyası Araştırmaları, 2007. google scholar
  5. Atasoy, Faysal Okan. Kırım Yurtına ve Ol Taraflarga Dair Bolgan Yarlıglar ve Hatlar (1520-1742 Kırım Tatarcasıyla Yarlıklar ve Mektuplar). 1. Cilt. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2017. google scholar
  6. Aydın, Erhan. Orhon Yazıtları (Köl Tigin, Bilge Kağan, Tonyukuk, Ongi, Küli Çor). Konya: Kömen Yayınları, 2012. google scholar
  7. Bakırcı, Fatih. Yarlık ve İnayetnameler Harvard Üniversitesindeki Yarkend Hanlığı ve Hocalar Dönemi'ne Ait Belgeler. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2023. google scholar
  8. Barutcu Özönder, F. Sema. ''Nevâyî Dili ve Üslubu: Belirtmeli Edilgen Kuruluşlar veya Ululama Edilgenleri ve Belirtme/İlgi Hali Birleşmesi'', Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, 2/1, (2024): 144, erişim 21 Kasım 2024. https://doi.org/10.58785/MTAD.21/2024.2.9.google scholar
  9. Berta, Arpad. Sözlerimi İyi Dinleyin… Türk ve Uygur Runik Yazıtlarının Karşılaştırmalı Yayını. çeviren Emine Yılmaz. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2010.google scholar
  10. Busse, Henribert. Untersuchungen zum islamischen Kanzleiwesen an Hand turkmenischer und safawidischer Urkunden. Cairo: Kommissionsverlag Sirovic Bookshop, 1959. google scholar
  11. Clark, Larry Vernon. ''Introduction to the Uyghur Civil Documents of East Turkestan (13th-14th)''. Dissertation Indiana University (Bloomington), Ph. D., University Microfilms International, Ann Arbor (Michigan), London, 1975. google scholar
  12. Clauson, Sir Gerard. An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. Oxford: Oxford University Press, 1972. google scholar
  13. Doerfer, Gerhard. Türkische Und Mongolische Elemente im Neupersichen. 3. cilt. Wiesbaden, 1967.google scholar
  14. Doerfer, Gerhard. Türkische Und Mongolische Elemente im Neupersichen. 4. cilt. Wiesbaden, 1975.google scholar
  15. Erbay, Fatih. ''Yarkend Hanlığına Ait Dört Yarlık'', Turkish Studies, 15 / 2 (2020):935-946, erişim 11 Kasım 2024. https://dx.doi.org/10.29228/TurkishStudies.43565.google scholar
  16. Fekete, Lajos. ''Arbeiten der Grusinischen Orientalistik auf dem Gebiete der Türkischen und Persischen Paläographie und die Frage der Formel Sözümüz'', Acta Orientalia Scientiarum Hungaricae, 7/1 (1957): 1-20, erişim 10 Eylül 2024. [şüpheli bağlantı kaldırıldı]. google scholar
  17. Fekete, Lajos. Einführung in die Persische Paläographie. 101 Persische Dokumente. (G. Hazai, Dü.) Budapest: Akadémiai Kiado, 1977. google scholar
  18. Gökbilgin, M. Tayyib. Osmanlı Paleografya ve Diplomatik İlmi. İstanbul: Enderun Yayınları, 1992.google scholar
  19. Güner, Galip. ''Yarlıg 'Buyruk, Emir, Ferman' ve Yarlıka-' (Tanrı) Buyurmak; Lütfetmek' Kelimelerinin Kökeni Üzerine Yeni Görüşler'', Turkish Studies, 8/1 (2013):1553-1560, erişim 11 Kasım 2024. https://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.4337. google scholar
  20. Herrmann, Gottfried ve Gerhard Doerfer. ''Ein persisch-mongolischer Erlaẞ des Galayeriden Şeyh Oveys'', Central Asiatic Journal, 19 (1975): 1-84, erişim 10 Eylül 2024. [şüpheli bağlantı kaldırıldı] scholar
  21. Herrmann, Gottfried. Persische Urkunden der Mongolenzeit. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2004.google scholar
  22. Hinz, Walther. ''Orta Çağ Yakın Şarkına Aid Vergi Kitabeleri'', Türk Tarih Kurumu Belleten, 13/52 (1949): 745-793, erişim 3 Ağustos 2024. google scholar
  23. Kök, Ali. ''Büyük Selçuklu Sonrası Anadolu, İran, Irak ve Kafkasya Sahası Türk Devletlerinde Devlet Yazışma Kültürü, Dili ve Üslubu, Belgeler ve Açıklamalı Dizinler''. Doktora tezi, Ankara Üniversitesi, 2022.google scholar
  24. Kök, Ali. ''Sürsat Vergisi Üzerine'', Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, 20 / 4 (2023): 756-781, erişim 20 Nisan 2023. https://doi.org/10.58785/MTAD.20/2023.4.48. google scholar
  25. Köprülü, Mehmet Fuat. ''Eine Kaschgarische Waqf-urkunde aus der Khodschazeit Ost-Turkestans.'', Vakıflar Dergisi, 1 (1938): 159-161. google scholar
  26. Kütükoğlu, S. Mübahat. Osmanlı Belgelerinin Dili (Diplomatik). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2013. google scholar
  27. Ligeti, Louis. Monuments Préclassiques 1: XIIIe et XIVe siécles 1. Budapest, 1972, erişim 26 Eylül 2024. http://real-eod.mtak.hu/id/eprint/17964. google scholar
  28. Liu, Mau-Tsai. Çin Kaynaklarına Göre Doğu Türkleri. çeviren Ersel Kayaoğlu ve Deniz Banoğlu. İstanbul: Selenge Yayınları, 2006. google scholar
  29. Mostaert, Antoine ve Francis Woodman Cleaves. ''Trois documents mongols des Archives Secrètes Vaticanes.'' Harvard Journal of Asiatic Studies 15, 3/4 (1952): 419-506, erişim 2 Ekim 2024, https://doi.org/10.2307/2718237. google scholar
  30. Nalbant, Mehmet Vefa. ''Yarlıg Sözcüğü Üzerine Yeni Bir Köken Bilgisi Denemesi'', Turkish Studies 8 / 9 (2013): 327-341, erişim 5 Kasım 2024, https://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.4994. google scholar
  31. Neymat, Meşadihanum. Korpus Epigrafiçeskih Pamyatnikov Azerbaycana Arabo-Perso-Türkoyazıçnıyee Nadpisi Baku i Apşerona XI- Naçala XX Veka. Baku: Elm Yeni Neşrler Evi, 1991. google scholar
  32. Orkun, Hüseyin Namık. Eski Türk Yazıtları. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 1987. google scholar
  33. Öner, Mustafa. ''Yarlık Sözü Hakkında'', TDAY-Belleten, 52/2 (2004): 117-122. google scholar
  34. Özgüdenli, Osman Gazi. Orta Çağ Türk-İran Tarihi Araştırmaları. İstanbul: Kaknüs Yayınları, 2006. google scholar
  35. Özyetgin, Ayşe Melek. Altın Ordu, Kırım ve Kazan Sahasına ait Yarlık ve Bitiklerin Dil ve Üslup İncelemesi. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 1996.google scholar
  36. Özyetgin, Ayşe Melek. Ebÿ ÓayyÀn KitÀbu'l-İdrÀk Li LisÀni'-EtrÀk Fiil: Tarihî-Karşılaştırmalı Bir Gramer ve Sözlük Denemesi. Ankara: Köksav, 2001. google scholar
  37. Özyetgin, Ayşe Melek. Orta Zaman Türk Dili ve Kültürü Üzerine İncelemeler. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2005.google scholar
  38. Özyetgin, Ayşe Melek. Altın Orda Hanlığına Ait Resmî Yazışmalar. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2017.google scholar
  39. Papazian, Agop Davidavich. Persidskie Dokumentı Matenadarana: I Ukazı (XV-XVI vv). Erevan: Izdatelstvo Akademii Nauk Armianskoi SSR, 1956. google scholar
  40. Raquette, Gustaf Richard. ''Eine Kaschgarische Waqf-urkunde aus der Khodschazeit Ost-Türkestans'', Lunds Universitets Årsskrıft. N. F. Avd. 1. Bd. 26. Nr 2., C. W. K. Gleerup, Leipzig: Otto Harrasowitz, Lund, 1930: 3-24. google scholar
  41. Reychman, Jan ve Ananiasz Zajaczkowski. Osmanlı-Türk Diplomatikası El Kitabı (Handbook of Ottoman-Turkish Diplomatics). İngilizceye çeviren Andrew S. Ehrenkreutz ve Türkçeye çeviren Mehmet Fethi Atay. İstanbul: T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı, 1993.google scholar
  42. Şirin, Hatice. Kül Tigin Yazıtı -Notlar-. İstanbul: Bilge Kültür Sanat, 2015. google scholar
  43. Şirin, Hatice. Eski Türk Yazıtları Söz Varlığı İncelemesi. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2016. google scholar
  44. Tekin, Şinasi. İştikakçının Köşesi. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2015. google scholar
  45. Tekin, Talat. Türk Dillerinde Birincil Uzun Ünlüler. Ankara: Simurg Kitapçılık, 1995. google scholar
  46. Tekin, Talat. Orhon Türkçesi Grameri. düzenleyen Mehmet Ölmez. İstanbul: Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi, 2003. google scholar
  47. Tekin, Talat. Orhon Yazıtları. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2014. google scholar
  48. Tezcan, Mehmet. ''Orhun Yazıtları Diplomatik Bakımdan Hangi Gruba Girer?'', Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi 6/3 (2017): 1267-1284.google scholar
  49. Thomsen, Vilhelm. Orhon Yazıtları Araştırmaları. çeviren Vedat Köken. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2019. google scholar
  50. Tumurtogoo, Domiin. Mongolian Monuments in Uighur Mongolian Script (XIII-XVI Centuries): Introduction, Transcription and Bibliography. Taipei: Institute of Linguistics, 2006. google scholar
  51. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Osmanlı Devleti Teşkilatına Medhâl. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1988.google scholar