Dergiler / Türkiyat Mecmuası / 2026 / Cilt: 35 Sayı: 2

Raffaello Sanzio’dan Önce Ahmedî Vardı: Osmanlı Devleti’nde Ekfrastik Bir Atina Okulu Tablosu ya da Felsefenin Şiirleştirilmiş Hali

Before Raphael, There was Ahmedi: An Ekphrastic Painting of the School of Athens in the Ottoman Empire or a Poetized Form of Philosophy

Yunus İnce(MUĞLA SITKI KOÇMAN ÜNİVERSİTESİ)0000-0002-7942-7407
Sayfa
722–751
Yayın Tarihi
2025-12-31
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

İki medeniyet dairesinin sanata ve felsefeye bakışı hususundaki tüm ayrıntıların tespiti hususunda daha ayrıntılı çalışmalara ihtiyaç bulunmaktadır.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Ahmedî, son nüshaları 1411 yılına tarihlenen İskendernâme adlı eserinde Yunan filozoflarının İskender’in huzurunda varlığın özü, türleri, varlığın kaynağı, sonu gibi felsefî konulardaki tartışmalarını ekfrastik bir tarzda betimler (şiirle resmeder).
📊
Temel Bulgular & Veri:Eserde Sokrates, Platon, Aristoteles, Hipokrates gibi filozoflar Yunan/Batı felsefesini temsil ederken, adı zikredilmeyen Hintli filozof ve Behram adlı Çinli filozof Doğu felsefesini, Hızır ise ilahî kelamı ya da İslâm felsefesini temsil eder.
💡
Sonuç & Katkı:İki medeniyet dairesinin sanata ve felsefeye bakışı hususundaki tüm ayrıntıların tespiti hususunda daha ayrıntılı çalışmalara ihtiyaç bulunmaktadır.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Ahmedî · Raffaello Sanzio · felsefe

Özet

Ahmedî, son nüshaları 1411 yılına tarihlenen İskendernâme adlı eserinde Yunan filozoflarının İskender’in huzurunda varlığın özü, türleri, varlığın kaynağı, sonu gibi felsefî konulardaki tartışmalarını ekfrastik bir tarzda betimler (şiirle resmeder). İskendernâme’de cüzi irade-külli irade, ruh-beden, dünya-ukba, gençlik-yaşlılık, yaratıcı -yaratılmış, vahdet-kesret, akıl-nefis gibi zıt anlamlı kavramların karşılaştırılması üzerinden neticeye ulaşmayı hedefleyen bir usul benimsenmiştir. Eserde Sokrates, Platon, Aristoteles, Hipokrates gibi filozoflar Yunan/Batı felsefesini temsil ederken, adı zikredilmeyen Hintli filozof ve Behram adlı Çinli filozof Doğu felsefesini, Hızır ise ilahî kelamı ya da İslâm felsefesini temsil eder. Atina Okulu olarak bilinen resim ise, Rafaello Sanzio tarafından Papalığın felsefe ile teolojiyi uzlaşı içerisinde göstermek için 1511 yılında tamamlanmış bir fresktir. Bu freskte farklı hatta zıt görüşte olan filozoflar belirli gruplara ayrılmış şekilde bir arada resmedilmiştir. Eserde kendi aralarında tartışır vaziyette resmedilen Yunan filozofları, Batı felsefesini, İbn Rüşd ve Zerdüşt, Doğu felsefesini temsil eder. Bu çalışma yaklaşık yüzyıl arayla aynı konuyu işleyen biri şiir diğeri ise resim formunda üretilmiş iki eseri, felsefe ve estetik anlayışları bakımından karşılaştırmak amacındadır. Her iki eserin sanat ve felsefe açısından bir karşılaştırmaya tabi tutulmasıyla, Batı ve Doğu medeniyetlerinin sanat ve felsefe anlayışları arasındaki farklara dikkat çekmek mümkün olacaktır. İki medeniyet dairesinin sanata ve felsefeye bakışı hususundaki tüm ayrıntıların tespiti hususunda daha ayrıntılı çalışmalara ihtiyaç bulunmaktadır.

Abstract

In his work titled Iskendername, the last copies of which are dated to 1411, Ahmedi describes in an ekphrasis style the discussions of Greek philosophers in the presence of Alexander on philosophical issues such as the essence of existence, its types, and the source and end of existence. In Iskendernâme, a method that aims to reach a conclusion through the comparison of opposing concepts such as limited will-major will, soul-body, world-ukba, youth-age, creator-created, wahdat-continuity, and intellect-nafis is adopted. In the work, philosophers such as Socrates, Plato, Aristotle and Hippocrates represent Greek/Western philosophy, while the unnamed Indian philosopher and the Chinese philosopher named Behram represent Eastern philosophy, and Khidr represents divine theology or Islamic philosophy. The painting known as the School of Athens, on the other hand, is a fresco completed by Raffaello Sanzio in 1511 upon papal commission to show the reconciliation of philosophy and theology. The Greek philosophers depicted arguing among themselves in the work represent Western philosophy. This study aims to compare two works, one produced in the form of poetry and the other in the form of a painting, which deal with the same subject approximately a century apart, in terms of their understanding of philosophy and esthetics. By subjecting both works to a comparison in terms of art and philosophy, it will be possible to draw attention to the differences between the Western and Eastern Civilizations’ understanding of art and philosophy. More detailed studies are needed to determine all the details of the two civilizations’ views on art and philosophy.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

İnce, Y. (2025). Raffaello Sanzio’dan Önce Ahmedî Vardı: Osmanlı Devleti’nde Ekfrastik Bir Atina Okulu Tablosu ya da Felsefenin Şiirleştirilmiş Hali. Türkiyat Mecmuası, Cilt: 35 Sayı: 2, 722–751. https://doi.org/10.26650/iuturkiyat.1563376

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (70)

  1. Ahmedî. İskender-nâme İnceleme Tıpkı Basım, Hazırlayan İsmail Ünver. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 1983. google scholar
  2. ________. Ahmedî’nin İskendernamesi Transkripsiyonlu Metin, Hazırlayan Hasan Akçay, Yüksek lisans tezi, Harran Üniversitesi, 1999. google scholar
  3. ________. Ahmedi`nin İskendername Adlı Eseri Üzerinde İnceleme (Ses Bilgisi-Şekil İlgisi-Cümle Bilgisi) Metnin Transkripsiyonu, Sözlük Çalışması, Hazırlayan Salih Demirbilek, Basılmamış Doktora Tezi, Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Edirne: 2000. google scholar
  4. ________. Ahmedî’s History of The Kings of the Ottoman Lineage and Their Holy Raids Against the İnfidels/Tevârîh-i Mülûk-i Âl-i ʻOs̲ mân Gazv-i Îşân bâ-Küffâr, prepared by Kemal Sılay. Cambridge: Sources of Oriental Languages and Literatures Harvard University Press, 2004. google scholar
  5. ________. İskendernâme, Çeviren Mehmet Kanar. İstanbul: Say Yayınları, 2011. google scholar
  6. ________. İskendernâme, Hazırlayan Furkan Öztürk. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2013. google scholar
  7. ________. İskendernâme, Hazırlayan Yaşar Akdoğan. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Yayınları, 2019. google scholar
  8. ________. İskendernâme, İnceleme-Tenkidli Metin, I. ve II. cilt, Hazırlayan Robert Dankoff. Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi Yayınları, 2020. google scholar
  9. ________. Ahmedî Dîvânı, Hazırlayan Emrah Gülüm. İstanbul: Dün Bugün Yarın Yayınları, 2022. google scholar
  10. Ahmed-i Rıdvân. Türk Edebiyatında İskender-nâmeler ve Ahmed-i Rıdvân’ın İskender-nâmesi, Hazırlayan İsmail Avcı. Doktora Tezi, Balıkesir Üniversitesi, 2013. google scholar
  11. Alî Şîr Nevâyî. Sedd-i İskenderî (İnceleme-Metin), Hazırlayan Hatice Tören. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2001. google scholar
  12. Alighieri, Dante. İlahî Komedya-Cehennem, Çeviren Rekin Tekinsoy. İstanbul: Oğlak Yayınları, 2016. google scholar
  13. ________. Monarşi, Çeviren Begüm Yiğit. İstanbul: Pinhan Yayıncılık, 2017. google scholar
  14. Alper, Ömer Mahir. Editör, Osmanlı Felsefesi-Seçme Metinler, İstanbul: Klasik Yayınları, 2015. google scholar
  15. Ardâvîrâf. Ardâvîrâfnâme: Cennet, Araf ve Cehennem, çeviren Nimet Yıldırım. İstanbul: Pinhan Yayıncılık, 2011. google scholar
  16. Aristoteles. Poetica/Şiir Sanatı Üzerine, Çeviren Furkan Akderin. İstanbul: Say Yayınları, 2020. google scholar
  17. Avcı, İsmail. “Tezâhürü’l-Felâsife: Anadolu Sahası İskendernamelerine Göre Aristo, Eflatun, Sokrat, Bukrat”, IV. Uluslararası Türk Dili ve Edebiyatı Öğrenci Kongresi TUDOK 2012, Editör Ömür Ceylan, (İstanbul: İstanbul Kültür Üniversitesi Yayınları, 2013) 175-188. google scholar
  18. Babinger, Franz. Osmanlı Tarih Yazarları ve Eserleri, Çeviren Coşkun Üçok. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1992. google scholar
  19. Bağcı, Serpil. Minyatürlü Ahmedî İskendernâmeleri, İkonografik Bir Deneme, Doktora Tezi, Hacettepe Üniversitesi, 1989. google scholar
  20. Behiştî Ahmed Sinan Çelebi. Behiştî Ahmed Sinan’ın İskender-nâme’si (İnceleme-Metin), Hazırlayan Bünyamin Ayçiçeği, Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi, 2014. google scholar
  21. Belting, Hans. Floransa ve Bağdat, Doğu’da ve Batı’da Bakışın Tarihi, Çeviren Zehra Aksu Yılmazer. İstanbul: Koç Üniversitesi Yayınevi, 2017. google scholar
  22. Bloch, Marc. Feodal Toplum, Çeviren Mehmet Ali Kılıçbay. Ankara: Savaş Yayınları, 1983. google scholar
  23. Bolay, Süleyman Hayri. “Ahmedî’nin İskendernâmesindeki Felsefî Fikirlerin Tahlili Denemesi”, Osmanlı Düşünce Dünyası içinde, 95-126. Ankara: Akçağ Yayınları, 2016. google scholar
  24. Ebü’l-Alâ el-Maarî. Risâle-i Gufran, Çeviren Nevzat H. Yanık ve Selami Bakırcı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2017. google scholar
  25. Fahreddin er-Razî. el-Muhassal-Ana Meseleleriyle Kelâm ve Felsefe, Çeviren Eşref Altaş. İstanbul: Klasik Yayınları, 2023. google scholar
  26. Fahri, Macit. İslam Ahlak Teorileri, Çeviren Atilla Arkan-Muammer İskenderoğlu. İstanbul: Literatürk Yayınları, 2004. google scholar
  27. Fazlıoğlu, İhsan. “Osmanlı Dönemi Türk Felsefe-Bilim Hayatının Çerçevesi”, Kayıp Halka-Türk Felsefe-Bilim Tarihinin Anlam Küresi içinde, editör M. Yetim ve M Özturhan, 187-218. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2018. google scholar
  28. Fazlıoğlu, Şükran ve Fazlıoğlu, İhsan. “Varlık, Bilgi ve Değer Birliği Olarak Osmanlı Medrese Müfredatının Yapısal Tahlili”, Osmanlı Medreseleri, Eğitim, Yönetim ve Finans içinde, Editör Fuat Aydın vd., 15-30. İstanbul: Mahya Yayıncılık, 2019. google scholar
  29. Firdevsî. İskendernâme, Çeviren Nimet Yıldırım. İstanbul: Kabalcı Yayınları, 2015. google scholar
  30. Florenski, Pavel, Tersten Perspektif, Çeviren Yeşim Türkel Kılıç, İstanbul: Metis Yayınları, 2024. google scholar
  31. Fodor, Pal. “Ahmedi’s Dasitan as a Source of Early Ottoman History”, Acta Orientalia Hungaricae, C. XXXVIII/1, Budapest (1984): 41-54. google scholar
  32. Garrigues, Gertrude. “School of Athens”, The Journal of Speculative Philosophy, XIII/4, Pennsylvania (1879): 406-420. google scholar
  33. Güdekli, Hayrettin. Kelam’ın Teşekkülü, Bilgi Varlık ve Tanrı, İstanbul: Klasik Yayınları, 2024. google scholar
  34. Hamzavî. Kıssa-ı İskender Metin Sözlüğü ve Dilbilgisi Özellikleri, Hazırlayan Aysun Akyol. Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara: 1990. google scholar
  35. Haşim, Ahmet. Bütün Şiirleri Piyale/Göl Saatleri/Kitapları Dışındaki Şiirleri, Hazırlayan İnci Enginün-Zeynep Kerman. İstanbul: Degah Yayınları, 1987. google scholar
  36. Horatius. Ars Poetica/Şiir Sanatı, Çeviren C. Cengiz Çevik. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2021. google scholar
  37. İbn Haldun. Lübabü’l-Muhassal fî Usûli’d-Dîn-Kelam ve Felsefenin Ana Konuları, Çeviren Abdüssamet Sarıkaya, İstanbul: İber Yayınları, 2022. google scholar
  38. İbn Rüşd. Felsefe-Din İlişkileri Faslu'l-Makal el-Keşfan Minhâci'l-Edille, Çeviren Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2012. google scholar
  39. İbnü’l-Arabî. Fusûsu’l-Hikem, Çeviren Ekrem Demirli. İstanbul: Kabalcı Yayınları, 2013. google scholar
  40. Kastritsis, Dimitri. “The Alexander Romance and the Rise of the Ottoman Empire”, Islamic Literature and Intellectual Life in Fourteenth- and Fifteenth-Century Anatolia inside, editor Andrew Charles Spencer Peacock and Sara Nur Yıldız, 243-284. Würzburg: Ergon Verlag Würzburg In Kommıssıon, 2016. google scholar
  41. Kâtib Çelebi. Mizanü'l-Hakk Fi İhtiyari'l-Ehakk/En Doğruyu Seçmek İçin Hakk Terazisi/En Doğru Olan Tercih Konusunda Hak Ölçü, Çeviren Orhan Şaik Gökyay ve Süleyman Uludağ. İstanbul: Kabalcı Yayınları, 2008. google scholar
  42. Kindî. Felsefe Risâleleri, Çeviren Mahmut Kaya. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Yayınları, 2015. google scholar
  43. Kûr’ân-ı Kerîm ve Açıklamalı Meâli. Çeviren Hayrettin Karaman vd., Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2015. google scholar
  44. Kutsal Kitap, Eski ve Yeni Antlaşma (Tevrat, Zebur, İncil) Yeni Çeviri. İstanbul: Kitab-ı Mukaddes Şirketi Yayınları, 2014. google scholar
  45. Leonardo da Vinci. Paragone-Sanatların Karşılaştırılması, Çeviren Kemal Akatay. İstanbul: Notos Kitap, 2015. google scholar
  46. Lowry, Heath W. Erken Dönem Osmanlı Devleti'nin Yapısı, Çeviren Kıvanç Tanrıyar, İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2010. google scholar
  47. Maróth, Miklós. “Correspondence between Aristotle and Alexander the Great: The Earliest Piece of the Adab-Literature”, The Arabist: Budapest Studies in Arabic XXIV-XXV, Budapest (2002): 101-109. google scholar
  48. Minor, Vernon Hyde. Sanat Tarihinin Tarihi, Çeviren Cem Soydemir. İstanbul: Koç Üniversitesi Yayınları, 2017. google scholar
  49. Nev’î Efendi. Netâyicü’l-Fünûn ve Mehâsinü’l-Mütûn, Çeviren Ömer Tolgay, İstanbul: İnsan Yayınları, 1995. google scholar
  50. Nizami Gencevî. İskendernâme (Şerefnâme ve İkbâlnâme), Çeviren Abdullah Şaik-Mikail Rızagulzade. Hazırlayan Yurtseven Şen. İstanbul: Zengin Yayıncılık, 2019. google scholar
  51. Orhan, Pamuk. Benim Adım Kırmızı, İstanbul: İletişim Yayınları, 2010. google scholar
  52. Ömer Hayyam. Rubailer/Dörtlükler, Çeviren Sebahattin Eyüboğlu. İstanbul: Çan Yayınları, 1961. google scholar
  53. Özturan, Hümeyra. Ethostan Ahlaka Antik Yunan Ahlak Literatürünün İslam Dünyasına İntikali ve Alımlanışı, İstanbul: Klasik Yayınları, 2021. google scholar
  54. Panofsky, Erwin. Perspektif: Simgesel Bir Biçim, Çeviren Yeşim Türkel Kılıç, İstanbul: Metis Yayınları, 2017. google scholar
  55. Platon. Devlet, Çeviren Sabahattin Eyüboğlu-M. Ali Cimcöz. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2010. google scholar
  56. Plotinos. Enneadlar/Birinci ve Beşinci Dokuzluklar, Çeviren Zeki Özcan. Ankara: Fol Kitap, 2023. google scholar
  57. Plutharkos. İskender’in Tahlili ve Erdemi Üzerine, Çeviren Emre Poyraz. İstanbul: Pinhan Yayıncılık, 2024. google scholar
  58. Rownland, Ingrid D. “The Intellecetuel of Backgraund of School of Athens: Tracking Divine Wisdom in The Rome of Julius II, Raphael’s”, School of Athens inside, Editor Marcia Hall. 131-170, Cambridge: Cambridge University Press, 1997. google scholar
  59. Sılay, Kemal. “Ahmedi's History of the Ottoman Dynasty”, Journal of Turkish Studies, C. XVI, Cambridge: (1992): 123-193. google scholar
  60. Sözde-Plutarkhos. Placita Philosophorum/Filozofların Öğretileri, Çeviren Muhammet Ali Koca. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2024. google scholar
  61. Stoneman, Richard and Kyle Erickson and Ian Richard Netton. The Alexander Romance in Persia and the East, Eelde: Barkuish Publishing, 2012. google scholar
  62. Şemsüddîn Muhammed b. Mahmûd. eş- Şehrezûrî Nüzhetü’l-Ervâh/Bilgelerin Tarihi ve Özdeyişleri, Çeviren Mahmut Kaya, İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Yayınları, 2015. google scholar
  63. Şenel, Cahid. Yeni Eflatunculuğun İslam Felsefesine Yansımaları, İstanbul: Dergâh Yayınları, 2018. google scholar
  64. Şihâbüddîn Es-Sühreverdî. Kitâbü’t-Telvîhâti’l-Levhiyye ve’l-ʿArşiyye/Hikmet Parıltıları, İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2019. google scholar
  65. Taşköprüzâde Ahmed Efendi. Mevzuâtü’l-Ulûm, Çeviren Kemâlüddîn Mahmud Efendi. I, Dersaadet [İstanbul]: İkdam Matbaası, 1313. google scholar
  66. The Mirror of Salvation/Speculum Humanae Salvationis: An Edition of British Library Blockbook G.11784. Pittsburgh: Duquesne University Press, 2002. google scholar
  67. Valery, Paul. Şiir Sanatı, Çeviren Ahmet Ölmez. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2020. google scholar
  68. Vasari, Giorgio. Sanatçıların Hayat Hikâyeleri, Çeviren Elif Gökteke. İstanbul: Sel Yayıncılık, 2013. google scholar
  69. Wöfflin, Heinrich. Sanat Tarihinin Temel Kavramları, Çeviren Ahmet Cemal. İstanbul: Hayalperest Kitap, 2020. google scholar
  70. Yunus Emre. Yunus Emre Divânı, Hazırlayan Mustafa Tatçı. Ankara: Akçağ Yayınları, 1991. google scholar