KaydedilenlerDerginizi ekleyin

Dergiler / Türkiyat Mecmuası / 2026 / Cilt: 35 Sayı: 2

Bilimden İdeolojiye: İosif Stalin’in Dil Öğretisi Işığında Orta Asya Dil Bilimcilerinin Çalışmaları

From Science to Ideology: Central Asian Linguists’ Work in Light of Iosif Stalin’s Language Doctrine

Hanife Çaylak(Karadeniz Teknik Üniversitesi)0000-0001-8280-4624
Sayfa
572–591
Yayın Tarihi
2025-12-31
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Orta Asya’daki dil bilimcilerin Stalin’in öğretisine dayanarak Marr’ı eleştirdikleri bu derleme, paradigma değişiminin sahaya nasıl yansıdığını somut biçimde göstermektedir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Bu makalede, Sovyetler Birliği’nde dil biliminde yaşanan köklü bir değişim ele alınmaktadır.
📊
Temel Bulgular & Veri:Uzun süre resmî ideolojiyle uyumlu görülen Nikolay Yakovleviç Marr’ın Yafetik Teorisi, Stalin’in 1950’de Pravda’da yayımladığı yazılarla bilimsel açıdan temelsiz bulunmuş ve Marksist-Leninist dil bilimi anlayışıyla bağdaşmadığı ilan edilmiştir.
💡
Sonuç & Katkı:Orta Asya’daki dil bilimcilerin Stalin’in öğretisine dayanarak Marr’ı eleştirdikleri bu derleme, paradigma değişiminin sahaya nasıl yansıdığını somut biçimde göstermektedir.
🔬Tür:Literatür & Derleme Çalışması
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Sovyet Dil bilimi · Nikolay Marr · Yafetik Teori

Özet

Bu makalede, Sovyetler Birliği’nde dil biliminde yaşanan köklü bir değişim ele alınmaktadır. Uzun süre resmî ideolojiyle uyumlu görülen Nikolay Yakovleviç Marr’ın Yafetik Teorisi, Stalin’in 1950’de Pravda’da yayımladığı yazılarla bilimsel açıdan temelsiz bulunmuş ve Marksist-Leninist dil bilimi anlayışıyla bağdaşmadığı ilan edilmiştir. Yeni anlayış, özellikle Türk dilleri araştırmalarını derinden etkilemiş, bilim insanlarını daha nesnel ve sistematik yöntemlere yöneltmiştir. Makalede, paradigma değişimi sonrası Türk dillerinin incelenmesinde Stalin’in dil öğretisi doğrultusunda yeni bilimsel yöntemlerin benimsendiği ve araştırmaların bu çerçevede biçimlendiği ifade edilmektedir. Bu bağlamda, çalışmanın merkezinde yer alan İosif Stalin’in Dil Öğretisi Işığında Orta Asya ve Kazakistan Halklarının Dillerinin İncelenmesi Meseleleri başlıklı bildiri kitabı, söz konusu dönüşümün kurumsal ve ideolojik düzeydeki yansımasını belgeleyen temel kaynaklardan biri olarak ele alınmaktadır. Orta Asya’daki dil bilimcilerin Stalin’in öğretisine dayanarak Marr’ı eleştirdikleri bu derleme, paradigma değişiminin sahaya nasıl yansıdığını somut biçimde göstermektedir. Çalışmada, Orta Asyalı dil bilimcilerin Marr’ın teorisini eleştirmelerinin tarihsel ve yapısal yöntemler aracılığıyla Sovyet Türkolojisinin gelişimini sağladığı ileri sürülmektedir. Bu nedenle, makalede yer verilen çözümlemelerin önemli bir kısmı bu kitaptaki bildiriler üzerinden yürütülmektedir. Bildiri kitabı, Sovyet Türkolojisinin yönünü tayin eden dönüm noktalarından biri olarak değerlendirilmektedir. Makalede, söz konusu değişimin Sovyet Türkoloji bilimi üzerindeki etkileri ve Türk dillerine yönelik araştırmalarda nasıl bir dönüşüm yarattığı ayrıntılı bir şekilde ele alınmaktadır.

Abstract

This study focuses on the fundamental paradigm shift in Soviet linguistics. Although it was long considered compatible with official ideology, Nikolai Yakovlevich Marr's Japhetic Theory was declared scientifically baseless and inconsistent with Marxist-Leninist principles by Stalin's 1950 articles in Pravda. This new paradigm profoundly affected research on Turkic languages, compelling scholars toward more objective and systematic methods. The article argues that research on Turkic languages was subsequently reshaped in line with Stalin's linguistic doctrine. Central to this analysis is the proceedings book, Issues in the Study of the Languages of the Peoples of Central Asia and Kazakhstan in Light of Joseph Stalin's Doctrine on Language. This book is treated as a primary source documenting the transformation's institutional and ideological dimensions. The book, in which Central Asian linguists criticize Marr based on Stalin's doctrine, shows how the paradigm shift was reflected on the linguistic field. The study argues that these critiques, utilizing historical and structural methods, were instrumental in developing Soviet Turkology. Therefore, much of the article's analysis is based on this book, considered a turning point for the discipline. The article details the impact of this change on Soviet Turkology and the transformation it created in research on Turkic languages.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Çaylak, H. (2025). Bilimden İdeolojiye: İosif Stalin’in Dil Öğretisi Işığında Orta Asya Dil Bilimcilerinin Çalışmaları. Türkiyat Mecmuası, Cilt: 35 Sayı: 2, 572–591. https://doi.org/10.26650/iuturkiyat.1734969

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (38)

  1. Alpatov, Vladimir Mihayloviç. Istoriya odnogo mifa: Marr i marrizm. Moskva: Nauka, 1991.
  2. Alpatov, Vladimir Mihayloviç. “Novoye uçeniye o yazıyke.” In Bol’şaya Rossiyskaya entsiklopediya, vol. 23, edited by Yu. S. Osipov, 193–194. Moskva: Nikolay Kuzanski – Okean, 2013. Erişim 30 Mart 2025. https://bigenc.ru/c/novoe-uchenie-o-iazyke-a2c083.
  3. Aroshidze, Marine, David Gotsiridze ve Nino Aroshidze. “Dissidents of Indo-Europeanism: Hugo Schuchardt and Niko Marr.” Heteroglossia: Studia kulturoznawczo-filologiczne 11 (Bydgoszcz: Wydawnictwo Uczelniane Wyższej Szkoły Gospodarki, 2021): 227–244.
  4. Aybek, Musa Taşmuhamedov. “Genial’nıye trudı İ.V. Stalina po voprosam yazıkoznaniya i izuçeniye yazıkov narodov Sredney Azii i Kazahstana.” içinde Voprosy izuçeniya yazıkov narodov Sredney Azii i Kazahstana v svete uçeniya İ. V. Stalina o yazıke, edited by V. V. Reşetov. Taşkent: Izd. AN UzSSR, 1952.
  5. Benjamin, Walter. 1972. “Probleme der Sprachsoziologie. Ein Sammelreferat.” In Gesammelte Schriften, edited by Hella Tiedemann- Bartels, Vol. 3, 452–480. Berlin: Suhrkamp.
  6. Benjamin, Walter. 2002. “Problems in the Sociology of Language.” In Selected Writings, edited by Howard Eiland and Michael W. Jennings, Vol. 3, 68–93. Cambridge, MA: Harvard University Press.
  7. Brandist, Craig. The Dimensions of Hegemony: Language, Culture and Politics in Revolutionary Russia. Leiden: Brill, 2015.
  8. Borovkov, Aleksandr Konstantinoviç. “İzuçeniye yazıkov narodov Sredney Azii i Kazahstana v svete trudov İ. V. Stalina po voprosam yazıkoznaniya.” içinde Voprosy izuçeniya yazıkov narodov Sredney Azii i Kazahstana v svete uçeniya İ. V. Stalina o yazıke, edited by V. V. Reşetov, 5–30. Taşkent: Izd. AN UzSSR, 1952.
  9. Clark, Katerina. 2011. Moscow, the Fourth Rome: Stalinism, Cosmopolitanism, and the Evolution of Soviet Culture, 1931–1941. Cambridge, MA: Harvard University Press.
  10. Gerasimov, Ilya, Sergey Glebov ve Marina Mogilner. “Hybridity: Marrism and the Problems of Language of the Imperial Situation.” Ab Imperio 1 (2016): 29–58.
  11. İskakov, Ahmedi İskakoviç. “O klassifikatsii çastey reçi v kazahskom yazıke.” içinde Voprosy izuçeniya yazıkov narodov Sredney Azii i Kazahstana v svete uçeniya İ. V. Stalina o yazıke, edited by V. V. Reşetov, 119–120. Taşkent: Izd. AN UzSSR, 1952.
  12. Kamalov, F. K. İstoriya stanovleniya i razvitiya Uzbekskogo natsional’nogo yazıka. Taşkent: Izd. AN UzSSR, 1957. Alıntı yapılan bölüm: Aybek, A. “Genial’nıye trudı İ.V. Stalina po voprosam yazıkoznaniya i izuçeniye yazıkov narodov Sredney Azii i Kazahstana.” içinde Voprosy izuçeniya yazıkov narodov Sredney Azii i Kazahstana v svete uçeniya İ. V. Stalina o yazıke, edited by V. V. Reşetov. Taşkent: Izd. AN UzSSR, 1952.
  13. Marr, Nikolay Yakovleviç. Etapı razvitiya yafetiçeskoy teorii. Moskova: GAİMK, 1933.
  14. Marr, Nikolay Yakovleviç. “Aktual’nıye problemı i oçerednıye zadaçi yafetiçeskoy teorii.” içinde Izbrannıye rabotı, vol. 3, 61–77. Moskva; Leningrad: Gos. sots.-ek. izd-vo, 1934.
  15. Melioranski, Platon Mihayloviç. Kratkaya grammatika Kazak-kirgizskogo yazıka. T. 1, Sankt-Peterburg: Tipografiya İmperatorskoy Akademii nauk, 1894.
  16. Melniçuk, Aleksandr Savviç. “Metodologiya.” içinde Lingvistiçeskiy entsiklopediçeskiy slovar’, edited by V. N. Yartseva, Moskva: Sovetskaya entsiklopediya, 1990.
  17. Meşçaninov, İvan İvanoviç. Vvedeniye v yafetidologiyu. Leningrad: İzdatelstvo Priboy, 1929.
  18. Radlov, Vasili Vasilyeviç. Obraztsı narodnoy literaturı severnıh tyurkskih plemen. Cilt 3, Sankt-Peterburg: Tip. Akad. nauk, 1870.
  19. Reşetov, Viktor Vasilyeviç., ed. Voprosı izuçeniya yazıkov narodov Sredney Azii i Kazahstana v svete uçeniya İ. V. Stalina o yazıke. Taşkent: Izd. AN UzSSR, 1952.
  20. Saraç, Hanife ve Badegül Can Emir. “Devrim Dilbilim İlişkisi Ekseninde Nikolay Marr’ın Yafetik Teorisi.” Folklor/Edebiyat 30/117 (2024): 179–200.
  21. Sauranbayev, Nigmet Tnaliyeviç. 1952. “İzuçeniye slovarnogo sostava kazahskogo yazıka v svete trudov tovarişça Stalina.” içinde Voprosı izuçeniya yazıkov narodov Sredney Azii i Kazahstana v svete uçeniya İ. V. Stalina o yazıke, edited by V. V. Reşetov, 30–41. Taşkent: İzd. AN UzSSR.
  22. Sériot, Patrick. Un Paradigm perdu: la linguistique marriste. Cahiers de l’ILSL, no. 20. Lausanne: Université de Lausanne, 2005.
  23. Sidorçuk, İlya Viktoroviç. “N. Ya. Marr i gosudarstvennaya kul’turnaya politika 1917–1930 gg (N. Ya. Marr and the state cultural policy of 1917–1930).” Vestnik SPBGU 2/4 (2011): 88–93.
  24. Stalin, İosif Vissarionoviç. Marksizm i voprosı yazıkoznaniya. Moskva: Gos. izdatel'stvo polit. Lit, 1950b.
  25. Stalin, İosif Vissarionoviç. “K nekotorym voprosam yazıkoznaniya: Otvet tovarishchu B. Krasheninnikovoy [К некоторым вопросам языкознания: Ответ товарищу Б. Крашенниковой].” Pravda, 4 Haziran 1950a.
  26. Stalin, İosif Vissarionoviç, İ. V. Voprosı yazıkoznaniya. Moskva: Gosizdat, 1951.
  27. Suhotin, Viktor Petroviç. 1951. “Kritika ‘uçeniya’ N. Ya. Marra o ‘klassovosti’ yazıka.” içinde Protiv vulgarizatsii i izvrashçeniya marksizma v yazıkoznanii, 14–25. Moskva: Izdatel'stvo AN SSSR. https://crecleco.seriot.ch/textes/Suxotin51.html
  28. Şamiyeva, Ayşam. 1952. “K voprosu ob izuçenii uygurskogo yazıka.” içinde Voprosı izuçeniya yazıkov narodov Sredney Azii i Kazahstana v svete uçeniya I. V. Stalina o yazıke, edited by V. V. Reşetov, 181–188. Taşkent: Izd. AN UzSSR.
  29. Tihanov, Galin. 2012. “Framing Semantic Paleontology: The 1930s and Beyond.” Russian Literature LXXII (III/IV): 361–384.
  30. Tolz, Vera. 2011. The Politics of Identity and Oriental Studies in the Late Imperial and Early Soviet Periods. Oxford: Oxford University Press.
  31. Tsıpkin, Denis Olegoviç. 2007. “Fotografikçeskoye issledovaniye rukopisno-knijnıh pamyatnikov v Rossii. Naçalo: 1898–1919 gg.” içinde Russkaya istoriya i kul'tura: Stat’i. Vospominaniya. Esse, edited by Yu. K. Rudenko, 208–230. SPb.: Nauka.
  32. Ubaydullayev, K. 1952. “Ob izuçenii karakalpakskogo yazıka v svete trudov tovarişça İ. V. Stalina o yazıke.” içinde Voprosy izuçeniya yazıkov narodov Sredney Azii i Kazahstana v svete uçeniya I. V. Stalina o yazıke, edited by V. V. Reşetov, 74–79. Taşkent: Izd. AN UzSSR.
  33. Usmanov, A. 1952. “Voprosı uzbekskoy nauçnoy terminologii v svete uçeniya tovarişça Stalina o yazıke.” içinde Voprosy izuçeniya yazıkov narodov Sredney Azii i Kazahstana v svete uçeniya I. V. Stalina o yazıke, edited by V. V. Reşetov, 153–173. Taşkent: Izd. AN UzSSR.
  34. Young, Robert J. C. “Resituating Nikolai Marr.” Interventions 24, no. 5 (2022): 621–637.
  35. Yunusaliyev, Bolot Murataliyeviç. 1952. “K voprosu ob issledovanii leksiki sovremennogo kirgizskogo yazıka v svete Stalinskogo uçeniya o yazıke.” içinde Genial’nıye trudı İ.V. Stalina po voprosam yazıkoznaniya i izuçeniye yazıkov narodov Sredney Azii i Kazahstana, edited by A. Aybek, 61–74. Taşkent: Izd. AN UzSSR.
  36. Zaynetdinova, Regina Alikovna. 2013. “Sobaka – rod – sto (k voprosu o lingvofilosofskom diskurse v SSSR).” Diskurs-Pi, 118–121.
  37. Zinder, Lev Rafailoviç ve Tatyana Viktorovna Stroyeva, “İnstitut reçevoy kul’turı i sovetskoye yazıkoznaniye 20–30-h godov,” Yazık i reçevaya deyatel’nost’, 2 (1999): 206–211.
  38. URL 1 – Harvey, Lee. “Social Research Glossary.” Quality Research International. Erişim 30 Mart 2025. https://qualityresearchinternational.com/socialresearch/superstructure.htm