Dergiler / Türkiyat Mecmuası / 2025 / Cilt: 35 Sayı: 1 Özel Sayı

Del Uul Yazıtları ve Damgaları

Del Uul Inscriptions and Tamgas

Azzaya Badam(Moğolistan Devlet Üniversitesi)0000-0002-6278-6251
Sayfa
72–84
Yayın Tarihi
2026-03-04
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Elimizdeki verilere göre, Del Uul üçüncü yazıtının oluşumu çok şüpheli ve önceki araştırma eserlerinde yazılışı ve yazıtın kapsamı detaylı olarak vurgulanmadığı tespit edilmiştir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Moğolistan toprakları eski Türk ve Uygurlara ait tarihî eserlerle zengindir.
📊
Temel Bulgular & Veri:Bu çalışmada, Del Uul’daki yazıtlara ait damgaları ve üçüncü yazıtının oluşumuna dair bir görüşümüzü sunmaktayız. 1987 yılında Moğol bilim adamları Khüükhenbaatar Dashdavaa ve Sanjmyatav Tovuudorj tarafından Del Uul’daki birinci yazıt keşfedilmiş ve Prof.
💡
Sonuç & Katkı:Elimizdeki verilere göre, Del Uul üçüncü yazıtının oluşumu çok şüpheli ve önceki araştırma eserlerinde yazılışı ve yazıtın kapsamı detaylı olarak vurgulanmadığı tespit edilmiştir.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:2014 Verileri
⚙️Değişkenler:Runik yazıt · Yazıt oluşumu · Dundgovi

Özet

Moğolistan toprakları eski Türk ve Uygurlara ait tarihî eserlerle zengindir. Bunlardan yazıt ve onunla ilgili kültürel gelenekler kendisine özgü bir niteliktedir. Bugüne kadar, Moğolistan’ın güney bölgesinde yer alan Dundgovi aymağının dört sumundaki beş bölgeden on bir tane Runik yazıtı bulunarak kaydedilmiştir. Bu on bir yazıtının beş tanesi Del Uul bölgesinden, iki yazıtı Jirimiin Khudag, birer tanesi Derst Khötöl, Ikh Bichigt, Khanangiin Buuts bölgelerinden bulunmuştur. Ayrıca üzerinde Runik alfabesiyle yazılan bir kelimesi olan bronz mühür de bulunmaktadır. Bu çalışmada, Del Uul’daki yazıtlara ait damgaları ve üçüncü yazıtının oluşumuna dair bir görüşümüzü sunmaktayız. 1987 yılında Moğol bilim adamları Khüükhenbaatar Dashdavaa ve Sanjmyatav Tovuudorj tarafından Del Uul’daki birinci yazıt keşfedilmiş ve Prof. Dr. Boldbaatar Yundenbat ve Prof. Dr. Battulga Tsend tarafindan deşifre edilmiştir. Del Uul’daki iki, üç ve dördüncü yazıtlar ilk 1997 yılında Prof. Dr. Battulga Tsend tarafından keşfedilmiş ve inceleme yapılmış, 1998 yılında bilimsel makale olarak yayımlanmıştır. Beşinci yazıt 2014 yılında Moğolistan Devlet Üniversitesinin Bilimler Fakültesinin Asya Araştırmalar Bölümünün Türkoloji Anabilim Dalının öğrencilerinin staj sırasında Öğretim Görevlisi Ariyajav Batchuluun tarafından bulunup Doç. Dr. Azzaya Badam tarafından çözümlenip araştırma makalesi yayımlanmıştır. Araştırma ekibimiz, 2014, 2016, 2018 ve 2020 yıllarında yazıtı yerinde inceledik. Elimizdeki verilere göre, Del Uul üçüncü yazıtının oluşumu çok şüpheli ve önceki araştırma eserlerinde yazılışı ve yazıtın kapsamı detaylı olarak vurgulanmadığı tespit edilmiştir.

Abstract

Mongolia is rich in historical artifacts belonging to the ancient Turkic and Uyghur peoples. Among these, inscriptions and related cultural traditions are unique. To date, eleven inscriptions from five sites belongs four soums in the province of Dundgovi, which is located in southern region of Mongolia have been registered. In this artıcle, we present the tamgas belonging to the inscriptions at Del Uul and our view on the formation of the third inscription. In 1987, the first inscription in Del Uul was discovered by Khüükhenbaatar Dashdavaa and Sanjmyatav Tovuudorj and deciphered by Boldbaatar Yundenbat and Battulga Tsend. The second, third and fourth inscriptions at Del Uul were discovered and studied by Battulga Tsend in 1997 and published as a scientific article in 1998. Fifth inscription was found in 2014 by Ariyajav Batchuluun, a lecturer at the National University of Mongolia, during the internship of students. It was analyzed and decoded by Assoc.Prof. Dr. Azzaya Badam, and a research article was published. Our research team examined the inscription in situ in 2014, 2016, 2018, and 2020. Based on our data, the formation of the Del Uul III inscription is highly questionable and has not been emphasized in previous research.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Badam, A. (2026). Del Uul Yazıtları ve Damgaları. Türkiyat Mecmuası, Cilt: 35 Sayı: 1 Özel Sayı, 72–84. https://doi.org/10.26650/iuturkiyat.1745091

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (11)

  1. Badam, Azzaya. “Ertnii Türeg Khelnii WD buyu ‘Odos’ Khemeekh Ügiin Tukhai” Ertnii Türegiin Tüükh Soyol Olon Ulsyn Erdem Shinjilgeenii Khurlyn Emkhtgel 1 (December 2015): 62–67. google scholar
  2. Batchuluun, Ariyajav ve Azzaya Badam. “Ükher Jil Bichsen Ertnii Negen Bichees (Uridchilsan Sudalgaa).” Spiritual Strings 1 (11), 30 (2014): 233–234.google scholar
  3. Şirin, Hatice. Eski Türk Yazıtları Söz Varlığı İncelemesi. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2016. google scholar
  4. Tsend, Battulga. “Del Uulyn Baruun Bilüünii 4-r Bichees”, MUIS, Mongol Sudlalyn Surguuli, Erdem Shinjilgeenii Bichig 14(151), 12 (1999): 74–79.google scholar
  5. Tsend, Battulga. “Del Uulyn Baruun Bilüünii II, III Bichees”, Studia Archaeologica, 18/9 (1998): 109–115. google scholar
  6. Tsend, Battulga. “Del Uulyn Negdügeer Bicheesiig Dakhin Nyagtlakh Ni.” MUIS, Mongol Sudlalyn Surguuli, Erdem Shinjilgeenii Bichig 22 (227), 3 (2004): 12–17. google scholar
  7. Tsend, Battulga. “Mongol Solongosyn Erdemtdiin Khamtarsan ‘Del Uulyn Dursgalyn Sudalgaa’-Ny Uridchilsan Düngees”, Mongol Solongosyn Erdemtdiin Khamtarsan Erdem Shinjilgeenii III Khural içinde, 88-98. Ulaanbaatar, 2002. google scholar
  8. Tsend, Battulga. Mongolyn Runi Bichgiin Baga Dursgaluud. Ulaanbaatar: Admon, 2005. google scholar
  9. Tsend, Battulga. Mongolyn Runi Bichgiin Dursgalyn Shine Sudalgaa. III: Mongolyn Züün, Ömnöd Büs Nutag Dakhi Runi Bichgiin Dursgal. Ulaanbaatar: Admon, 2022. google scholar
  10. Tsend, Battulga. The Small Monuments of Mongolian Runic Inscription. Ulaanbaatar: Admon, 2020. google scholar
  11. Yundenbat, Boldbaatar. “Del Uulyn Negdügeer Bichees” Mongolica 10(31) (2000): 219–226. google scholar