KaydedilenlerDerginizi ekleyin

Dergiler / Türkiyat Mecmuası / 2025 / Cilt: 35 Sayı: 1 Özel Sayı

Kırgızlarda Kayberen İnanışı

The Kaiberen Belief Among The Kyrgyz

Eray Amasya(KIRGIZİSTAN-TÜRKİYE MANAS ÜNİVERSİTESİ)0000-0003-2736-347X
Alpaslan Aşık(KIRGIZİSTAN-TÜRKİYE MANAS ÜNİVERSİTESİ)0000-0003-3162-7378
Sayfa
17–33
Yayın Tarihi
2026-03-04
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Çalışmanın sonuçları, Kayberen inancının tarihsel süreç içerisinde dönüşerek, yalnızca av hayvanlarının koruyucusu olmanın ötesine geçen bir figür hâline geldiğini göstermektedir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Tarihî kaynaklarda adı geçen en eski Türk boylarından olan Kırgızlar, eski dönemlerden itibaren konar-göçer hayat tarzını benimsemişlerdir.
📊
Temel Bulgular & Veri:Bu yaşam biçimi, kültürel, askerî, sanatsal (hayvan üslubu) ve inanç gibi farklı alanlarda etkilerini göstermiştir.
💡
Sonuç & Katkı:Çalışmanın sonuçları, Kayberen inancının tarihsel süreç içerisinde dönüşerek, yalnızca av hayvanlarının koruyucusu olmanın ötesine geçen bir figür hâline geldiğini göstermektedir.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Kayberen · Kırk Çilten · Kırgız inançları

Özet

Tarihî kaynaklarda adı geçen en eski Türk boylarından olan Kırgızlar, eski dönemlerden itibaren konar-göçer hayat tarzını benimsemişlerdir. Bu yaşam biçimi, kültürel, askerî, sanatsal (hayvan üslubu) ve inanç gibi farklı alanlarda etkilerini göstermiştir. Ekonominin daha çok hayvancılığa ve avcılığa dayandığı konar-göçer hayat tarzı, diğer Türk boylarıyla birlikte Kırgızların inanç sistemine de tesir etmiş, hayvanlarla ilgili birtakım geleneklerin ve inançların doğmasına zemin hazırlamıştır. Bu süreçte, bazı hayvanlara kutsallık atfedilirken bazıları da ongon olarak kabul edilmiştir. Bozkır yaşam biçiminin bir sonucu olarak ortaya çıkan hayvan inançlarından biri de Kırgızlar arasında görülen Kayberen inancıdır. Kırgızlar arasında, genel anlamda geviş getiren av hayvanlarının ve dar anlamda özellikle geyiklerin koruyucusu olarak tanımlanan Kayberen, fazla avlanarak av hayvanlarının neslini tehlikeye sokan avcıların cezalandırıcısı rolünü de üstlenmektedir. Zaman içerisinde, Kırgız destanlarında Kayberen’e farklı özellikler atfedilerek dağlarda yaşayan, olağanüstü güçlere sahip ve kahramanlara yardımcı olan bir varlık olarak da tasvir edildiği görülmektedir. Halk inançlarında Kayberen’in farklı şekillerde tasavvur edilmesi, inancın çok katmanlı yapısını ortaya koymaktadır. Çalışmanın sonuçları, Kayberen inancının tarihsel süreç içerisinde dönüşerek, yalnızca av hayvanlarının koruyucusu olmanın ötesine geçen bir figür hâline geldiğini göstermektedir. Ayrıca, bu dönüşüm sürecinde Kayberen’in İslami etkilere de uğramış olduğu ancak koruyucu rolünü kaybetmediği görülmektedir.

Abstract

The Kyrgyz, one of the oldest Turkic tribes mentioned in historical sources, adopted a nomadic lifestyle from early periods. This way of life profoundly influenced their cultural, military, artistic (animal style), and religious practices. The nomadic economy, primarily based on animal husbandry and hunting, also shaped their belief systems, leading to traditions and rituals associated with animals. Some animals were considered sacred, while others were regarded as ongon. One belief that emerged from this nomadic lifestyle is the Kaiberen belief. Kaiberen is regarded as the guardian of ruminant game animals, particularly deer, and is also seen as the punisher of hunters who overhunt, thereby threatening the survival of these animals. Over time, Kyrgyz epics have attributed additional characteristics to Kaiberen, portraying the entity as one that dwells in the mountains, possesses extraordinary powers, and assists heroes. The diverse conceptualizations of Kaiberen in popular belief underscore the multifaceted nature of the faith. The findings of this study indicate that the Kaiberen belief has evolved over time into a figure that transcends the mere role of guardian of game animals. Furthermore, during this transformation, Kaiberen appears to have been influenced by Islamic elements without losing its protective function.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Amasya, E., Aşık, A. (2026). Kırgızlarda Kayberen İnanışı. Türkiyat Mecmuası, Cilt: 35 Sayı: 1 Özel Sayı, 17–33. https://doi.org/10.26650/iuturkiyat.1570629

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (83)

  1. Abramzon, S.M. Kırgız cana Kırgızıstan Tarıhı Boyunca Tandalma Emgekter. Bişkek: Soros Fondu, 1999. google scholar
  2. Ahmetbeyoğlu, Ali. Avrupa Hun İmparatorluğu. Ankara: TTK Yayınları, 2001.google scholar
  3. Aitpaeva, Gulnara. “The Triad of Crime, Punishment and Forgiveness in the Kyrgyz Epic Kojojash”, Journal of Folklore Research 43/2, (May – Aug., 2006): 109-128. google scholar
  4. Aitpaeva, Gulnara. Sacred Sites of the Southern Kyrgyzstan: Nature, Manas, Islam, Bishkek: Aigine Cultural Research Center, 2013. google scholar
  5. Akmataliev, Abdıldacan ve Kırbaşev Keneş. Kococaş. Bişkek: Şam Basması, 1996. google scholar
  6. Akmataliyev, A. ve Kırbaşev, K. Kırgız Destanları III Kococaş Destanı. Ankara: TDK Yayınları, 2007. google scholar
  7. Akmataliyev, A., Kıdırbayeva, R.Z., Kebekova, B.K., Caynakova, A., Orozova, G., Sooronov, O. ve Mukasov, M. Munduk, Zarlık, Kız Darıyka, Narikbay: El Adabiyatı Seriyası 11. Bişkek: Şam Basması, 2002. google scholar
  8. Akmataliyev, A., Kıdırbayeva, R.Z., Kebekova, B.K., Caynakova, A., Orozova, G., Sooronov, O. ve Mukasov, M. El Adabiyatı Seriyası 31: Eldik Poemalar. Bişkek: Biyiktik Basması, 2012. google scholar
  9. Akmataliyev, A., Mukasov, M. ve Orozova, G. Kırgız Destanları 2, çeviren Caştegin Turgunbayer. Ankara: TDK Yayınları, 2007. google scholar
  10. Akyüz, Çiğdem. “Bagış Destanı İnceleme Metin”. Doktora tezi, Ege Üniversitesi, 2013. Ulusal Tez Merkezi (322003). google scholar
  11. Alekseyev, N. A. Yakutskiye Mifı – Saha Es Nomohtoro. Novosibirsk: Nauka, 2004. google scholar
  12. Alekseyev, N.A. Türk Dilli Sibirya Halklarının Şamanizmi. çeviren Metin Ergun. Konya: Kömen Yayınları, 2013. google scholar
  13. Alimova, Cıldız. Kırgız Destanları XIV: Coodarbeşim Destanı, Ankara: TDK Yayınları, 2017. google scholar
  14. Amasya, Eray., Eraslan, Derviş U. (2023). “Bozkır Toplumlarında Toplumsal Tabakanın Göstergesi Olarak Halka Avları”, Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi 39 (2023): 241-259. google scholar
  15. Anohin, A.V. Altay Şamanlığına Ait Materyaller. çeviren Z. Karadavut ve J. Meyermanova. Konya: Kömen Yayınları, 2006. google scholar
  16. Arıkan, Engin. (2020). “Çevrecı̇ Dü ş ü nce ve Çevre Hukuku İç n kal r Kılavuz: Arne n n Yaklaş ımı”, Türk-Alman Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 2 / 1 (2020): 191-220. google scholar
  17. Âşık Paşazade. Osmanoğulları’nın Tarihi. çeviren Yavuz, K. ve M.A.Y. Saraç. İstanbul: K Kitaplığı, 2003. google scholar
  18. Aytpayeva, Gulnara. Svyatıye Mesta Severa Kırgızstana: Priroda, Çelovek, Duhovnost. Bişkek: 2015. google scholar
  19. Azamat, Nihat. “Kaygusuz Abdal”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde, 25: 74-76, Ankara: TDV Yayınları, 2022. google scholar
  20. Bakçiyev, T.A. “O Ponyatii Kayıp v Epose Manas”, Vestnik Severo-Vostoçnogo Universiteta Federalnogo Universiteta İmeni M.K. Ammosova Seriya Eposovedeniye, 3/15 (2019): 25-32. google scholar
  21. Bakçiyev, T.A. Manosovedeniye, Bişkek: 2012. google scholar
  22. Basilov, V.N. Kult Svyatıh v İslame. Moskva: İzd. Mısl, 1970. google scholar
  23. Basilov, V.N. Şamanstvo u Narodov Sredney Azii i Kazahstana. Moskva: Nauka, 1992. google scholar
  24. Bayalieva, T. D. Doislamskie Verovaniya i İh Perejitki u Kirgizov. Frunze: İlim, 1972. google scholar
  25. Bayat, Fuzuli. “Sosyo-Ekonomik Bağlamda Avcılık Kültü ve Av İyesi”, Folklor / Edebiyat Dergisi 11/44, (2005): 49-62. google scholar
  26. Bayat, Fuzuli. Ana Hatlarıyla Türk Şamanlığı. İstanbul: Ötüken Yayınları, 2006. google scholar
  27. Berkes, F., Folke, C., Gadgil, M. “Traditional Ecological Knowledge, Biodiversity, Resilience, and Sustainability”. In: Biodiversity Conservation: Problems and Policies, ed. C.A. Perrings, K.G. Maler, C. Folke, C.S. Holling and B.O. Jansson, 281-289. google scholar
  28. Beydili, Celal. Türk Mitolojisi Ansiklopedik Sözlük. çeviren Eren Ercan. Ankara: Yurt Kitap Yayın, 2004. google scholar
  29. Boratav, Pertev N. 100 Soruda Türk Folkloru. İstanbul: Gerçek Yayınevi, 1984. google scholar
  30. Caparov, A.Z. i Akcolov, O.A. “Ohota”, Kırgızı Seriya: Narodı i Kulturı içinde. editör A.A. Asankanov, O.İ. Brusina, A.Z. Caparov, 134-144. Moskva: Nauka, 2016. google scholar
  31. Çelepi Mehmet S, “Türk Tasavvufunda Hayvan Ruhu ve Koruyucu Pirler Sembolizmi”, IV. Uluslararası Alevilik ve Bektaşilik Sempozyumu Bildiriler Kitabı I İçinde, ed. Orhan Kurtoğlu ve Ayşe Ç. Erginer, 261-285. Ankara: 2018. google scholar
  32. Çoruhlu, Yaşar. Türk Mitolojisinin Ana Hatları. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2000. google scholar
  33. Dırenkova, N. P. Tyurki Sayano-Altaya: Stati i Etnografiçeskie Materialı. Sankt-Peterburg: Nauka, 2012. google scholar
  34. Dıykanbay, Mayramgül. “Kırgızlarda Dağ Keçilerinin Koruyucu İyesi Kayberen”, Ardahan Üniversitesi İnsani Bilimler ve Edebiyat Fakültesi Belgü Dergisi (Özel Sayı) (2023): 48-54. google scholar
  35. Gezer, Şule. “Alageyik Efsanesi İle Kococaş Destanında Ortak Unsurlar”, Folklor/ Edebiyat 23/89 (2017): 9-25. google scholar
  36. Gökyay, Orhan Şaik. Dede Korkut Hikayeleri. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2006. google scholar
  37. Güngör, Harun. Türk Din Etnolojisi. İstanbul: Iq Kültür Sanat Yayınları, 2012.google scholar
  38. Hoppal, Mihaly. Avrasya’da Şamanlar. çeviren B. Bayram ve H. Şevket Çağatay Çapraz. İstanbul: Yky Yayınları, 2012. google scholar
  39. İnan, Abdülkadir, “Müslüman Türklerde Şamanizm Kalıntıları”. A.Ü İlahiyat Fakültesi Dergisi, 1/4 (1952):19-30. google scholar
  40. İnan, Abdülkadir. Tarihte ve Bugün Şamanizm. Ankara: TTK Yayınları, 1986.google scholar
  41. İsakov, Baktybek. “Kırgız Konargöçerleri Arasında Geleneksel Takvim Anlayışı”. Gazi Akademik Bakış 6 / 11 (2012): 201-210. google scholar
  42. Kalafat, Yaşar. Altaylardan Anadolu’ya İnanç Göçü. Ankara: Berikan Yayınevi, 2012. google scholar
  43. Kara, David, Somfai. “Kirghiz Shamanism”, In: Shamanism, an Encyclopedia of World Beliefs, Practices and Culture, ed. N. Mariko Walter and E. J. N. Fridman, 579-582. Denver: ABC Clio, 2004. google scholar
  44. Kara, David, Somfai. “Mazar, Avagy Az Animista Termeszetkultusz A Kirgiz Nepi İszlamban”. Ethnolore, MTA Neprajzi Kutatointezetenek Evkönyve 25 (2008): 40-54. google scholar
  45. Karatayev, Olcobay ve Eraliyev, Salaydin N. Kırgız Etnografiyası Boyunça Sözdük. Bişkek: Biyiktik, 2005. google scholar
  46. Karıpkulov, A. Manas Etntsiklopediyası I, Bişkek: Muras, 1995. google scholar
  47. Kasımaliyeva, G.M. “Duhovnıye Osnovı Ekologiçeskoy Kulturı Kırgızskogo Etnosa”. Kultura v Evraziyskom Prostranstve: Traditsii i Novatsii 1 / 2 (2018): 25-30. google scholar
  48. Kaya, Doğan, Kırgız Destanları. Ankara: Salkımsöğüt Yayınları, 2015. google scholar
  49. Kebekova, Batma. Kırgız Elinin Kaada-Salt Irları, Bişkek: Şam Basması, 2001. google scholar
  50. Kırbaşev, K., Akmataliyev, A. ve Bekbolotov, A. Coodarbeşim: Kence Epos 7. Tom, Bişkek: Avrasiya Press, 2015. google scholar
  51. Kulaliyeva, Kaliya, O. “Realizatsiya Slova Duh (Arbak) Na Materiale Folklornıh İ Literaturnıh Proizvedeniy Kırgızskogo Naroda”, Nauçnıy Aspekt, 4/1 (2019): 384-389. google scholar
  52. Küçük, Mehmet A. “Orta Asya’dan Anadolu’ya Türk Geleneğinde Don Değiştirme”, Bilig, 94, (2020): 97-122. google scholar
  53. Levin, M.G. i Potapov, L. P. Narodı Sibiri Etnografiçeskie Oçerki. İzdatelstvo Akademii Nauk Sssr, 1956. google scholar
  54. Litvinov, V.P. “Reliktı Yazıçeskih Verovaniy v İslamskom Kulte Svyatıh”, İslamovedeniye, 10/3 (2019): 61-69. google scholar
  55. Mahmud, Kâşgarlı. Dîvânu Lugâti’t-Türk. hazırlayan Ahmet B. Ercilasun ve Ziyat Akkoyunlu. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2014. google scholar
  56. Maltaş, Arzu. “Ekoloji Ekseninde İnsan-Doğa İlişkisi ve Özne Sorunu”, Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Sosyal ve Ekonomik Araştırmalar Dergisi 17 / 29 (2015): 1-8. google scholar
  57. Mancigeev, İ. Alekseyeviç. Buryatskie Şamanistiçeskie i Doşamanistiçeski Terminı. Moskva: Nauka, 1978. google scholar
  58. Maniçkin, Nestor A. “Svyaşennıye Mesta i Fenomenologiya Skrıtogo Mira”, Nauka, Novıye Tehnologii i İnnovatsii, 3 (2015): 185-187. google scholar
  59. Maniçkin, Nestor, A. Şamanizm i Duhovno-Magiçeskiye Praktiki Kırgızov. Moskva: Smart İvent, 2020. google scholar
  60. Moldokulova, T., Dinara. Kırgızdardın Salttık Cürüm-Turum Madaniyatı: (XIX Kılımdın Ayagı - XX Kılımdın Başı). Bişkek: 2016. google scholar
  61. Murzakmetov Abdimitalip, “Kırgız Ançılıgı Cana Aga Baylanışkan İşenimder”, Türk Elderinin Salttuu Sporttuk Oyundarı içinde, editör Anvarbek Mokeev, Fahri Unan, Olcobay Karateyev, Osman Yorulmaz, Ceenbek Alımbayev, Cengiz Buyar, 119-122. Bişkek: Ktmü Yayınları, 2015.google scholar
  62. Musayev, S. ve Akmataliyev, A.A. Kırgız Destanları 6 Manas Destanı. çev. Fikret Türkmen ve Şurubu Uraimova. Ankara: TDK Yayınları, 2007. google scholar
  63. Naess, Arne. (1973). “The Shallow and The Deep, Long‐Range Ecology Movement”, Inquiry: an Interdisciplinary Journal of Philosophy 16 / 1 (1973): 95-100. google scholar
  64. Narınbayeva, N. “K Voprosu O Totemizme v Drevnetyurskoy Kulture”, Problemı Traditsii i İnnovatsionnoy Noviznı Hudojestvennogo Voploşeniya Natsionalnoy İdei i İdei “Mengilik El” v Literature. 39-42. Almatı: Kaznu, 2015. google scholar
  65. Nikolaeva, N.N., Dampilpva, L.S., Sundueva, E.V. “Metamorfozı Mifologiçeskih Personajey v Obryadovıh Deystviyah Tyurko-Mongolskih Narodov”, Tomskiy Jurnal Ling. i Antropologiya 2/24 (2019): 179-188. google scholar
  66. Nusubaliyeva, G.B. “Kayıp Düynö: Semeteydin Kayıp Boluşu (Cusup Mamaydın Variantı Boyunça)”, Nauka, Novıye Tehnologii i İnovatsii Kırgızstana, 3 (2017): 179-182. google scholar
  67. Ocak, Ahmet Yaşar. Alevi ve Bektaşi İnançlarının İslam Öncesi Temelleri. İstanbul: İletişim Yayınları, 2002. google scholar
  68. Ogudin, V.L. “Gora Boboi-Ob Drevnyaya Svyatınya Narodov Severo-Zapadnoy Ferganı”, v Podvicniki İslama Kult Svyatıh i Sufizm v Sredney Azii i Na Kavkaze, ed. S. N. Abashin i V. O. Bobrovnikov, 41-68. Moskva: Vost. Literatura, 2003. google scholar
  69. Orozobaev, Mayrambek. “Kırgızcadaki Pir İnancıyla İlgili Bazı Kelimeler Üzerine”, Bilig, 59 (2011): 191-202. google scholar
  70. Ögel, Bahaeddin. Türk Mitolojisi. I. cilt. Ankara: TTK Yayınları, 2010. google scholar
  71. Potanin, G.N. Gromovnik Po Poverym i Skazaniyam Plemen Yujnoy Sibiri i Severnoy Mongolii, St. Petersburg: 1882. google scholar
  72. Potapov, L.P. “Sledı Totemistiçeskih Predstavleniy u Altaytsev”, Sovyetskaya Etnografiya, 4/5 (1935): 134-152. google scholar
  73. Poyarkov, F. “İz Oblasti Kirgizskih Verovaniy”, Etnografiçeskoye Obozreniye, 11/4 (1891): 20-43. google scholar
  74. Snesarev, G.P. Reliktı Domusulmanskih Verovaniy i Obryadov u Uzbekov Horezma. Moskva: Nauka, 1969. google scholar
  75. Tavkul Ufuk. “Karaçay-Malkar Kültüründe Avcılık ve Av Tanrısı Apsatı”, Kırım Dergisi 9/34 (2001): 36-41. google scholar
  76. Tekin, Talat. Orhon Yazıtları. İstanbul: Simurg Yayınları, 1998. google scholar
  77. Tölöbayev, M.Ş. “Kırgız Elinin Ekologiyalık An-Sezimi Cana Anın Körköm Önör Adabiyatta Çagıldırılışı”, Kmktau Carçısı 3/65 (2019): 436-440. google scholar
  78. Uludağ, Süleyman. “Ricâlü’l-Gayb”. TDV İslam Ansiklopedisi içinde. 35: 81-83. İstanbul: TDV Yayınları, 2008. google scholar
  79. Urmanbetova, C.K. i Abdrasulov, S.M. İstoki i Tendentsii Razvitiya Kırgızskoy Kulturı. Bişkek: İlim, 2009. google scholar
  80. Ushnıtsky, V. V. “Svetlıye Bojestva Yakutskoy Religii Ayıı, Rodovıye Totemı, Animizm i Şamanizm”, Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi 36 (2017): 212-223. google scholar
  81. Yolcu, Mehmet Ali, Aça, Mehmet. “Geleneksel Ekolojik Bilgi ve Folklor”, Folklor/Edebiyat 25/100 (2019): 861-871. google scholar
  82. Yörükan, Yusuf, Ziya. Müslümanlıktan Evvel Türk Dinleri Şamanizm. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2014. google scholar
  83. Yudahin, K. K. Kırgızsko-Russkiy Slovar. Tom I. Frunze: Sovyetskaya Entsiklopediya, 1985. google scholar