Dergiler / Vakıflar Dergisi / 2025 / Sayı: 64-Aralık 2025

Celâyirliler Dönemi Müesseselerinden Bağdat Mercâniye Medresesi ve Vakıflarının Kitabeleri: Metin, Çeviri, İnceleme

The Inscriptions of the Marjānıyya Madrasa in Baghdad and Its Waqf Institutions During the Jalayirid Period: Text, Translation, Analysis

Abdulhamit Dündar(SAKARYA ÜNİVERSİTESİ)0000-0002-3126-6640
Sayfa
33–58
Yayın Tarihi
2025-12-31
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Bu çerçevede, çalışma ortaçağ İslâm epigrafisi ile vakıf, mimarî ve şehir tarihine önemli katkılar sağlayan bir inceleme niteliği taşımaktadır.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Bu çalışma, Celâyirliler hanedanının kurucusu Şeyh Hasan ve oğlu Şeyh Üveys döneminde Bağdat valisi olarak görev yapan Emînüddîn Mercân tarafından 758/1357 yılında Bağdat’ın doğu yakasında inşa ettirilen Mercâniye Medresesi’nde ve mevkûfâtından olan Mercân Han’da (Örtme Han) tespit edilen kitabelerin Arapça metinlerinin deşifresini ve Türkçe çevirisini içermektedir.
📊
Temel Bulgular & Veri:Bu tarihsel çerçeveyi, medresenin mimarî yapısı ile mevkûfatın tespiti ve tasnifine ilişkin değerlendirilme takip etmektedir.
💡
Sonuç & Katkı:Bu çerçevede, çalışma ortaçağ İslâm epigrafisi ile vakıf, mimarî ve şehir tarihine önemli katkılar sağlayan bir inceleme niteliği taşımaktadır.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Bağdat · Mercâniye Medresesi · Mercân b. Abdullah

Özet

Bu çalışma, Celâyirliler hanedanının kurucusu Şeyh Hasan ve oğlu Şeyh Üveys döneminde Bağdat valisi olarak görev yapan Emînüddîn Mercân tarafından 758/1357 yılında Bağdat’ın doğu yakasında inşa ettirilen Mercâniye Medresesi’nde ve mevkûfâtından olan Mercân Han’da (Örtme Han) tespit edilen kitabelerin Arapça metinlerinin deşifresini ve Türkçe çevirisini içermektedir. Çalışma kapsamında medrese ve vakıfların ortaya çıktığı tarihî ve siyasî zemini ortaya koymak amacıyla, vâkıfın menşei, Celâyirliler hanedanıyla ilişkisi ve Celâyirli yönetimine karşı isyanı gibi konulara temas edilmektedir. Bu tarihsel çerçeveyi, medresenin mimarî yapısı ile mevkûfatın tespiti ve tasnifine ilişkin değerlendirilme takip etmektedir. Medrese ve han kitabelerinin tespiti, Arapça metinlerinin deşifre edilmesi, epigrafik yöntemlerle tenkitli neşrinin yapılması ve ortaya çıkan metnin tarihi değerinin ortaya konulması çalışmanın odak noktasını oluşturmaktadır. 7/14. yüzyıl celî sülüs hattının nadir örneklerini muhafaza eden kitabelerin neşri, hat sanatı tarihi araştırmaları için de önemli bir referans noktası oluşturmaktadır. Safevîler dönemine ait han kitabesi ile Osmanlı dönemindeki tamirini belgeleyen tecdit kitabesi ise kurumların zaman içindeki dönüşümünü birinci elden malzeme üzerinden takip etme imkânı sunmaktadır. Bu çerçevede, çalışma ortaçağ İslâm epigrafisi ile vakıf, mimarî ve şehir tarihine önemli katkılar sağlayan bir inceleme niteliği taşımaktadır.

Abstract

This study presents the decipherment and Turkish translation of the Arabic inscriptions identified in the Marjāniyya Madrasa, commissioned in AH 758/AD 1357 by Amīn al-Dīn Marjān, the governor of Baghdad during the reigns of Sheikh Ḥasan, the founder of the Jalayirid dynasty, and his son Sheikh Uways, and in the Marjān Khān (also known as Ortmah Khān), which formed part of its endowments. To contextualize the emergence of the madrasa and its waqf institutions, the study touches upon the origin of the founder, his relationship with the Jalayirid dynasty, and his revolt against the Jalayirid administration. This historical framework leads to an examination of the architectural features of the madrasa, as well as the identification and classification of its endowed properties. The core focus of the study lies in the documentation of the madrasa and khan inscriptions, the decipherment of their Arabic texts, their critical edition through epigraphic methods, and the evaluation of the historical significance of the resulting material. The publication of these inscriptions, which preserve rare examples of AH 7th-/AD 14th-century jalī thuluth script, also provides an important point of reference for the history of Islamic calligraphy. Moreover, the Safavid period khan inscription and the restoration (tajdīd) inscription recording its Ottoman period restoration allow the institutional transformation of these structures to be traced directly through primary material. In this regard, the study constitutes a significant contribution to the fields of medieval Islamic epigraphy, and to the waqf, architectural, and urban history of Baghdad.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Dündar, A. (2025). Celâyirliler Dönemi Müesseselerinden Bağdat Mercâniye Medresesi ve Vakıflarının Kitabeleri: Metin, Çeviri, İnceleme. Vakıflar Dergisi, Sayı: 64-Aralık 2025, 33–58. https://doi.org/10.16971/vakiflar.1589217

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (57)

  1. Arşiv Kaynakları
  2. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivleri (BOA)
  3. BOA, Evkaf Defterleri Ev.d. Nu. 26060.
  4. BOA, İbnülemin Evkâf İE.EV. Nu. 48-5359.1.
  5. BOA, İrade Meclis-i Mahsûs İ.MMS. Nu. 00122.1.
  6. Başvuru Eserleri
  7. Abū Bakr Al-Ahari al-Qutbī (1954). Ta’rîkh-i Shaikh Uwais (History of Shaikh Uwais): An important source for the history of Adharbijan in the fourteenth century. Çev. J. B. Van Loon. The Hague: Mouton & Co.
  8. Ahmed b. Hanbel (2001). Müsnedü’l-İmâm Ahmed b. Hanbel. Thk. Ş. el-Arnaût, Â. Mürşid. Müessesetü’r-Risâle.
  9. Altınbaş, M. Vâmık Şükrü (1940). Evkâf-ı Ümem Tarihi. Yazma Eser: GT 1458 1915. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Kütüphanesi.
  10. Anonim (1975). et-Târîhu’l-Ğıyâsî. Thk. Târık Nâfi‘ el-’amdânî. Bağdat: Matba’atü Es’ad.
  11. es-Sem‘ânî, Ebû Sa‘d Abdülkerîm b. Muhammed (1962). el-Ensâb.C. 6. Thk. Abdurrahman b. Yahyâ.
  12. el-Muallimî el-Yemânî. Haydarâbâd: Dâiretü’l-Ma‘ârif el-Osmâniyye.
  13. Evliya Çelebi b. Derviş Mehmed Zıllî (t.y.). Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi. C. 4. Haz. R. Dankoff vd. İstanbul: Yapı Kredi Yay.
  14. Hatîb el-Bağdâdî (2004). Târîhü Bağdâd. C. 1. Thk. Mustafa Abdülkâdir ‘Atâ. Beyrut: Dârü’l-Kutubi’l-’İlmiyye.
  15. İbn Hacer el-Askalânî (1972). ed-Dürerü’l-Kâmine fî A‘yâni’l-Mieti’s-Sâmine. C. 6. Thk. Fritz Krenkow/Muhammed Sâlim. Haydarâbâd: Dâretü’l-Ma‘ârifi’l-Osmaniyye.
  16. İbn Kesîr (1988). el-Bidâye ve’n-Nihâye. C. 14. Thk. Ali Şîrî. Beyrut: Dâr İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî.
  17. İbnü’l-Fakîh (2009). Kitâbü’l-Büldân. Thk. Yûsuf el-Hâdî. Beyrut: ‘Âlemü’l-Kütüb.
  18. Safiyyüddîn Abdülmü’min el-Bağdâdî (1992). Merâsıdü’l-İttılâ‘ ‘alâ Esmâi’l-Emkineti ve’l-Bikâ‘. C. 1, 3. Beyrut: Dârü’l-Cîl.
  19. Takıyyüddîn el-Makrîzî (1997). es-Sülûk li-Ma’rifeti Düveli’l-Mülûk. C. 4. Thk. Muhammed Abdulkâdir Atâ. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye.
  20. Yâkût el-Hamevî (1995). Mu’cemu’l-Buldân. C. 1-4. Beyrut: Dâru Sâdır.
  21. Araştırma ve İnceleme Eserleri
  22. Al-Janâbî, Tariq Jawad (1975). Studies in Medieval Iraqi Architecture I-II. Doktora Tezi. Edinburgh: Edinburgh University.
  23. Cevâd, Mustafa (1929). “Mâ Fevka Bâbî Örtme Mine’l-Kitâbeti ve-mâ Fîhâ/I’Inscription du Khân Ortmah”. Luğatu’l-Arab, 7: 615-617.
  24. Cevâd, Mustafa ve Ahmed Sûse (1958). Delîlü Hâritati Bağdâd el-Mufassal fî Hitati Bağdâd Kadîmen ve Hadîsen. Bağdat: Matbaatü’l-Mecmai’l-İlmiyyi’l-Irâkî.
  25. Clauson, Gerard (1972). An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. Oxford: Clarendon Press.
  26. Doğan Us, Demet (2019). Zeynüddîn b. Hamdullah Müstevfî-yi Kazvînî’nin Zeyl-i Târîh-i Güzîde İsimli Eserinin Tercüme ve Değerlendirmesi. Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi.
  27. Dündar, Abdulhamit (2012). Selçuklular Devri Bağdat Medreseleri: İmâm-ı Âzam Ebû Hanîfe Medresesi Örneği. Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: Marmara Üniversitesi.
  28. Dündar, Abdulhamit (2019). 4/10. Yüzyılda Bağdat (Topografya, Toplumsal Yapı, Gündelik Hayat). Doktora Tezi. Bilecik: Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi.
  29. El-Âlûsî, Mahmûd Şükrî (1927). Târîhu Mesâcidi Bağdâd ve Âsâruhâ. Haz. Muhammed Behcet el-Eserî. Bağdat: Matbaatu Dârü’s-Selâm.
  30. El-Azzâvî, Abbâs (1947). “Hattâtu Câmi’i’l-Mercân”. Sumer, 3/1: 312–317.
  31. El-Azzâvî, Abbâs (1958). Târîhu’d-Darâ’ibi’l-’Irâkiyye: Min Sadri’l-İslâm ilâ Âhiri’l-’Ahdi’l-’Osmânî 12H/633M-1335 H/1917M. Bağdat: Vezâretü’t-Terbiyye ve’t-Ta’lîm.
  32. El-Azzâvî, Abbâs (2004). Mevsûatü Târîhü’l-Irâk Beyne İhtilâleyn. C. 2. Beyrut: Dârü’l-Arabiyye li’l-Mevsûât.
  33. Esin, Emel (1979). “Böri Tigin Tamğaç Buğra Kara Hakan İbrahim’in (H.444–60 / 1052–68) Samarkand’da Yaptırdığı Abideler”. Sanat Tarihi Yıllığı, 8: 43.
  34. Gülcü, Ersin (2023). Osmanlı İdaresinde Bağdat 1534-1623 (İdari ve Fiziki Yapı). Ankara: İksad Yay.
  35. Hinz, Walter (1949). “Ortaçağ Yakın Şarkına Ait Vergi Kitabeleri”. Çev. Fikret Işıltan). Belleten, 13/52: 771-794.
  36. Makdisi, George (2007). “Onbirinci Yüzyıl Bağdad’ında İslâm Eğitim Müesseseleri”. Çev. H. Tuncay Başoğlu. İslâm'ın Klasik Çağında Din, Hukuk, Eğitim. İstanbul: Klasik Yayınları. 203-272.
  37. Massignon, Louis (1912). Mission en Mésopotamie (1907-1908). C. 2. Caire: Impr. de l’Institut Français d’Archéologie Orientale.
  38. Nakşibendî, Nâsır (1946). “el-Medresetü’l-Mercâniyye”. Sumer, 2/1: 33-45.
  39. Özgüdenli, Osman G. (2002). “14. Yüzyılda Tebriz’de Bir Hayır ve Kültür Kurumu: Şenb-i Gazan (Gazaniyye)”. Tarih Dergisi, 37: 253–289.
  40. Max Van Berchem, Sarre, Friedrich ve Ernst E. Herzfeld (1911). Archäologische Reise im Euphrat- und Tigris-Gebiet. C. 1. Berlin: D. Reimer.
  41. Sarre, Friedrich ve Ernst E. Herzfeld (1920). Archäologische Reise im Euphrat- und Tigris-Gebiet. C. 2. Berlin: D. Reimer.
  42. Wing, Patrick (2016). The Jalayirids: Dynastic State Formation in the Mongol Middle East. Edinburgh: Edinburgh University Press.
  43. Yılmaz, Harun (2017). Zengî ve Eyyûbî Dımaşk’ında Ulema ve Medrese (1154–1260). İstanbul: Klasik Yayınları.
  44. Yılmaz, Okan Kadir (2023). İsam Tahkikli Neşir Kılavuzu. İstanbul: İslam Araştırmaları Merkezi (İSAM)Yay.
  45. Yılmaz, Bülent (2002). Celayirliler Kabile-Devlet. Doktora Tezi. Erzurum: Atatürk Üniversitesi.
  46. Ansiklopedi Maddeleri
  47. Alak, Musa (2016). “İbn Sened el-Basrî”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Ek C. 1. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yay. 598–599.
  48. Aybakan, Bilal (2010). “Şâfiî”. TDV İslâm Ansiklopedisi. C. 38. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yay. 223-233.
  49. Bosworth, C. Edmund (2000). “Uways: Shaykh Uways (I)”. Encyclopaedia of Islam (EI2). C. 10. Leiden: Brill. 957–958.
  50. Bozkurt, Nebi (2003). “Medrese”. TDV İslâm Ansiklopedisi. C. 28. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yay. 323–327.
  51. Ed-Dûrî, Abdülazîz (1991). “Bağdat”. TDV İslâm Ansiklopedisi. C. 4. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yay. 425-433.
  52. Eroğlu, Muhammed (1989). “Âlûsî, Şehâbeddin Mahmûd”. TDV İslâm Ansiklopedisi. C. 1. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yay. 550–551.
  53. Gündüz, Tufan (2010). “Şah İsmâil”. TDV İslâm Ansiklopedisi. C. 38. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yay. 253–255.
  54. Halaçoğlu, Yusuf (1994). “Dellâl”. TDV İslâm Ansiklopedisi. C. 9. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yay. 145–146.
  55. Özaydın, Abdülkerim (1988). “Abbas el-Azzâvî”. TDV İslâm Ansiklopedisi. C. 1. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yay. 22–23.
  56. Uzunpostalcı, Mustafa (1994). “Ebû Hanîfe”. TDV İslâm Ansiklopedisi. C. 10, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yay. 131-134.
  57. Yuvalı, Abdülkadir (1997). “Hasan-ı Büzürg”. TDV İslâm Ansiklopedisi. C. 16, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yay. 311–312.