Dergiler / Vakıflar Dergisi / 2026 / Sayı: 65-Haziran 2026

Anadolu’da Osmanlı Eklektik Tarzı Mimarisinin Bir Örneği: Söke Hacı Ziya Bey Camisi

An Anatolian Mosque in the Ottoman Eclectic Style: The Hacı Ziya Bey Mosque in Söke

Alper Atıcı(ONDOKUZ MAYIS ÜNİVERSİTESİ)0000-0002-4202-8170
Sayfa
89–122
Yayın Tarihi
2026-06-30
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Ayrıca yapı, Batı etkilerinin belirginleştiği bir dönemde inşa edilmiş olup neoklasik, barok ve ampir üsluplara ait biçimsel unsurların bir araya getirilmesiyle oluşturulmuş eklektik bir karakter sergilemektedir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Aydın’ın Söke ilçesinde yer alan Hacı Ziya Bey Camisi, 1895 yılında inşa edilmiş olup geç Osmanlı mimarisinin eklektik üslubunu yansıtan önemli bir yapıdır.
📊
Temel Bulgular & Veri:Caminin banisi Hacı Ziya Bey, Söke’nin önde gelen eşrafından biri olup dönemin sosyal ve ekonomik yaşamında etkili bir şahsiyet olarak bilinmektedir. 1912 yılında bir suikast sonucu hayatını kaybeden Hacı Ziya Bey tarafından inşa ettirilen bu yapı hem bir hayır eseri hem de inşa edildiği dönemin estetik niteliğini yansıtan özgün bir mimari örnektir.
💡
Sonuç & Katkı:Ayrıca yapı, Batı etkilerinin belirginleştiği bir dönemde inşa edilmiş olup neoklasik, barok ve ampir üsluplara ait biçimsel unsurların bir araya getirilmesiyle oluşturulmuş eklektik bir karakter sergilemektedir.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Aydın · Söke · Osmanlı mimarisi

Özet

Aydın’ın Söke ilçesinde yer alan Hacı Ziya Bey Camisi, 1895 yılında inşa edilmiş olup geç Osmanlı mimarisinin eklektik üslubunu yansıtan önemli bir yapıdır. Caminin banisi Hacı Ziya Bey, Söke’nin önde gelen eşrafından biri olup dönemin sosyal ve ekonomik yaşamında etkili bir şahsiyet olarak bilinmektedir. 1912 yılında bir suikast sonucu hayatını kaybeden Hacı Ziya Bey tarafından inşa ettirilen bu yapı hem bir hayır eseri hem de inşa edildiği dönemin estetik niteliğini yansıtan özgün bir mimari örnektir. Cami, plan ve mekân kurgusu bakımından Osmanlı mimarisinin erken dönemlerinden itibaren süreklilik gösteren geleneksel anlayışı yansıtmaktadır. Yapı; kare planlı ve tek kubbeli harim, üç bölümlü son cemaat yeri ve minareden oluşan bir düzenlemeye sahiptir. Son cemaat yeri iki katlı ve kapalı olarak tasarlanmıştır. Bu düzenleme, son cemaat yeri ile hünkâr mahfilinin kaynaşarak bütüncül bir kompozisyon oluşturduğu selatin camilerindeki uygulamayı hatırlatmaktadır. Ayrıca yapı, Batı etkilerinin belirginleştiği bir dönemde inşa edilmiş olup neoklasik, barok ve ampir üsluplara ait biçimsel unsurların bir araya getirilmesiyle oluşturulmuş eklektik bir karakter sergilemektedir.

Abstract

Located in the Söke district of Aydın, the Hacı Ziya Bey Mosque was constructed in 1895 and constitutes an important example of the eclectic style of late Ottoman architecture. The mosque’s patron, Hacı Ziya Bey, was one of Söke’s prominent notables and is known as an influential figure in the social and economic life of the period. Commissioned by Hacı Ziya Bey, who was assassinated in 1912, the structure represents both a philanthropic work and a distinctive architectural example embodying the aesthetic character of its time. The mosque’s plan and spatial organization exhibit a traditional architectural approach that continues the legacy of early Ottoman architecture. The building consists of a square-plan, single-domed main prayer hall (harim), a three-bay rear prayer area, and a minaret. The rear prayer area is designed as a two-story, enclosed space. This arrangement recalls the practice observed in imperial (selatin) mosques, where the rear prayer area and the sultan’s loge (hünkâr mahfili) merge to form a unified composition. Constructed during a period when Western influences became increasingly prominent, the structure exhibits an eclectic character resulting from the combination of formal elements derived from the Neoclassical, Baroque, and Empire styles.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Atıcı, A. (2026). Anadolu’da Osmanlı Eklektik Tarzı Mimarisinin Bir Örneği: Söke Hacı Ziya Bey Camisi. Vakıflar Dergisi, Sayı: 65-Haziran 2026, 89–122. https://doi.org/10.16971/vakiflar.1827861

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (70)

  1. Altun, Ara (1993). “Cihangir Camii”. İslam Ansiklopedisi. C. 7. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yay. 539-540.
  2. Arel, Ayda (1993). “Gothic Towers and Baroque Mihrabs: The Post-Classical Architecture of Aegean Anatolia in the Eighteenth and Nineteenth Centuries”. Muqarnas, (X), 212-218.
  3. Arel, Ayda (1999). “Aydın ve Yöresinde Bir Âyân Ailesi ve Mimarlık: Cihanoğulları”. Osmanlı’dan Cumhuriyet’e: Problemler, Araştırmalar, Tartışmalar 1. Uluslararası Tarih Kongresi, 24-26 Mayıs 1993. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yay. 184-221.
  4. Arel, Ayda (2002). Bir Şehr-i Ruşenâbâd, Kâr-ı Anka Bir Bender: Tanzimat Öncesi İzmir Sanatında Yeni Yönelimler. İzmir: İzmir Büyükşehir Belediyesi Kültür Yay.
  5. Arık, Rüçhan (1988). Batılılaşma Dönemi Anadolu Tasvir Sanatı. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay.
  6. Atıcı, Alper (2018). Söke’de Türk Mimarisi. Yüksek Lisans Tezi. Denizli: Pamukkale Üniversitesi.
  7. Atıcı, Alper (2023). 19. Yüzyılda Aydın Vilayetinde (İzmir, Aydın, Denizli, Muğla, Manisa) Alçı Mihraplar. Doktora Tezi. Denizli: Pamukkale Üniversitesi.
  8. Atıcı, Alper (2024). “Söke Kızılkarlar Köyü Camisi”. Anasay, (29), 131-151.
  9. Aydın, Önder (2009). “Sultan II. Abdülhamid Devri Camilerine Eskişehir Mahmudiye’den İki Örnek: Çarşı ve Hara Camileri”. Belleten, 73 (268), 695-704.
  10. Aydın, Önder (2012). “Sultan II. Abdülhamit Dönemi Yapılarında İmparatoru/İmparatorluğu Temsil Eden Semboller”. Mimarlık, (364), 74–78.
  11. Bakır, Betül (2003). Mimaride Rönesans ve Barok Osmanlı Başkenti İstanbul’da Etkileri. Ankara: Nobel Yay.
  12. Başaranbilek, Emin (2015). Lübbey Kışlağı ve Lübbey Camisi. İstanbul: Mas Matbaacılık.
  13. Batur, Afife (1994). “Teşvikiye Camii”. Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi. C. 7. İstanbul: Kültür Bakanlığı ve T.V.Y. Ortak Yay. 257-258.
  14. Batur, Selçuk (1970). “19. yüzyılın büyük camilerinde son cemaat yeri ve hünkâr mahfili sorunu üzerine”. Anadolu Sanatı Araştırmaları. C. 2. İstanbul: İTÜ Mimarlık Fakültesi Yay. 97-112.
  15. Batur, Selçuk (1994a). “Mecidiye Camii”. Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi. C. 5. İstanbul: Kültür Bakanlığı ve T.V.Y. Ortak Yay. 257-258.
  16. Batur, Selçuk (1994b). “Yıldız Camii”. Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi. C. 7. İstanbul: Kültür Bakanlığı ve T.V.Y. Ortak Yay. 514-515.
  17. Bozkurt, Tolga (2005). “19. yüzyıl Osmanlı seçmeciliğine bir örnek: Konya Aziziye Camisi mihrabı”. Konya Kitabı VIII. (Ed. K. Haşim ve O. Eravşar). Konya: Konya Ticaret Odası. 401-410.
  18. Bozkurt, Tolga (2007). Osmanlı Selâtin Cami Mihrapları. Doktora Tezi. Konya: Selçuk Üniversitesi.
  19. Bulut, Lale (1996). “İzmir Camilerinde Alçı Süsleme”. Sanat Tarihi Dergisi, 8 (8), 1-9.
  20. Çakmak, Şakir (1995). “Boğaziçi Kasabası Eski Cami (Baklan/Denizli)”. Dokuzuncu Milletlerarası Türk Sanatları Kongresi: 23-27 Eylül 1991. C. 1. Ankara: Kültür Bakanlığı Yay. 529-540.
  21. Çelik, Zeynep (1996). Değişen İstanbul. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yay.
  22. Çetinkaya, Hacer Sibel (2005). “Akhisar Ulu Camii”. Sanat Tarihi Dergisi, 14 (1), 45-60.
  23. Çopur, Hatice (2022). 19. Yüzyıl İstanbul Camilerinde Taçkapı-Mihrap İlişkisi. Doktora Tezi. Ankara: Gazi Üniversitesi.
  24. Demirtaş, Kenan (2010). Büyük Cevşen ve Türkçe Açıklaması. İstanbul: Nesil Yay.
  25. Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). İ.AZN, 117/23, H. 22/08/1332.
  26. Diyanet İşleri Başkanlığı (2013). Hadislerle İslâm. Cilt 2. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yay.
  27. Diyanet İşleri Başkanlığı (2013a). Hadislerle İslâm. Cilt 6. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yay.
  28. Doğanay, Aziz (2006). Sanat ve klasik-Türk yapı detaylarının klasik dili. İstanbul: Klasik Yay.
  29. Doğanay, Aziz (2015). Mimari ve Tezyinî Unsurlarıyla CÂMİ. İstanbul: Diyanet İşleri Başkanlığı Yay.
  30. Düzbakar, Ömer (2009). “XV-XVIII. Yüzyıllarda Osmanlı Devleti’nde Elçilik Geleneği ve Elçi İaşelerinin Karşılanmasında Bursa’nın Yeri”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 2(6): 184-186.
  31. Elhakan, Mohammed (2022). 18. Yüzyıl Barok Etkisindeki İstanbul Camilerinin Cephe Tipolojisi. Yüksek Lisans Tezi. Eskişehir: Osmangazi Üniversitesi.
  32. Erken, Sabih vd. (1983). Türkiye’de Vakıf Abideler ve Eski Eserler. C. 1. Ankara: Vakıflar Genel Müdürlüğü Yay.
  33. Eryılmaz, Halil İbrahim (2018). “Yuntdağı Yenice Mahallesi Camii Yazıları”. MCBÜ Sosyal Bilimler Dergisi, 16(3), 545-580.
  34. Eyice, Semavi (1991). “Ayyıldız”. İslâm Ansiklopedisi. C. 4. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yay. 297-298.
  35. Eyice, Semavi (2007). “Nusretiye Camii”. İslâm Ansiklopedisi. C. 33. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yay. 274-276.
  36. Görür, Muhammet (2013). “Turgutlu İlçesi”. (Ed.) Hakkı Acun. Türk Kültür Varlıkları Envanteri: Manisa İlçeleri 45. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yay. 485-509.
  37. Gülgen, Hicabi (2012). “Bursa Keles İlçesi Dedeler Köyü Camii ve Süslemeleri”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 21(1), 63-86.
  38. Gürbıyık, Cengiz (2020). “Demirci Küpeler Köyü Camii Duvar Resimleri”. Art-Sanat, (13), 143-167.
  39. Kalfazade, Selda (1994). “Dolmabahçe Camii”. İslam Ansiklopedisi. C. 9. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yay. 502-503.
  40. Karaman, Hayrettin vd. (2006). Kur’an Yolu Türkçe Meal ve Tefsir. C. 1. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yay.
  41. Karaman, Hayrettin vd. (2006a). Kur’an Yolu Türkçe Meal ve Tefsir. C. 2. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yay.
  42. Karaman, Hayrettin vd. (2006b). Kur’an Yolu Türkçe Meal ve Tefsir. C. 4. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yay.
  43. Kuban, Doğan (1954). Türk Barok Mimarisi Hakkında Bir Deneme. İstanbul: İTÜ Mimarlık Fakültesi Yay.
  44. Kunduracı, Osman (2007). Muğla-Yatağan Çevresindeki Türk Devri Mimarisi ve El Sanatları. Muğla: Muğla Valiliği Yay.
  45. Kuyulu, İnci (1990). “Kırkağaç Çîftehanlar Camii”. Sanat Tarihi Dergisi, 5(5), 103-115.
  46. Kuyulu Ersoy, İnci (2002). “Salepçioğlu Ailesinin İzmir’e Katkıları ve Salepçioğlu Camii”. Gönül Öney’e Armağan 10–13 Ekim 2001. İzmir: Ege Üniversitesi Basımevi. 281-294.
  47. Kuyulu Ersoy, İnci (2013). “Dinsel Yapılar Mimarisi I: Cami ve mescidler”. İzmir Kent Ansiklopedisi-Mimarlık. C. 1. İzmir: İzmir Büyükşehir Belediyesi Yay. 88-137.
  48. Ozak, Muzaffer (2025). Aşkî Dualar. Haz. Nureddin Ergür. E-kitap.
  49. Önkal, Hakkı (1992). Osmanlı Hanedan Türbeleri. Ankara: Kültür Bakanlığı Yay.
  50. Paköz, Aslıhan Ece vd. (2020). Dinar-Bademli Cami: Mimari Özellikleri ve Kalem İşleri. Megaron, 15 (2), 240-253.
  51. Paksu, Mehmet (2012). Peygamberimizden Günlük Dualar. İstanbul: Nesil Yay.
  52. Polatçı, Türkan (2011). “Osmanlı Batılılaşmasında Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi’nin Paris Sefaretnamesi’nin Önemi”. Çankırı Karatekin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2 (2), 249-263.
  53. Renda, Günsel (1977). Batılılaşma Dönemi Türk Resim Sanatı 1700-1850. Ankara: Hacettepe Üniversitesi Yay.
  54. Salbacak, Salih (2019). “Lale Devri’nin dekoru: III. Ahmed Yemiş Odası”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 12(67): 512-518.
  55. Sözen, Metin vd. (1975). Türk Mimarisinin Gelişimi ve Mimar Sinan. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yay.
  56. Sözlü, Halil (2022). Balıkesir’de Türk-İslam Dönemi Eserleri. Balıkesir: Balıkesir Büyükşehir Belediyesi Yay.
  57. Tanman, M. Baha (1993). “Cihanoğlu Külliyesi”. İslam Ansiklopedisi. C. 7. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yay. 542-544.
  58. Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü (2025). “Parsel Sorgu Sistemi”. https://parselsorgu.tkgm.gov.tr [Erişim: 24.04.2026].
  59. Tural Değirmenci, Tülin (2020). “Geleneğin Yeniden İcadı: Bulanıklaşan Sınırlarda Bir Köy Camisinin Tasvirleri”. Milli Folklor, 16 (126): 118-135.
  60. Uykur, Ramazan (2020). “Yunt Dağı Karakılınçlı Köyü Camii’nde Yazının Bezeme Unsuru Olarak Kullanımı ve Yapının Mimari Analizi”. Vakıflar Dergisi, (54), 257-282.
  61. Ünal, R. Hüseyin (1994). “Yukarı Kızılca Köyü, Halil Ağa Camii”. Sanat Tarihi Dergisi 7(7): 211-225.
  62. Ürer, Harun (1999). “Kemalpaşa ve çevresinde Türk-İslam eserleri-I (Camiler ve Türbeler)”. Kemalpaşa Kültür ve Çevre Sempozyumu (3-5 Haziran 1999, Kemalpaşa, İzmir). İzmir: Kemalpaşa Belediyesi Yay. 151-155.
  63. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi (VGM). 09.14.01.002-BN001 numaralı arşiv dosyası.
  64. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi (VGM). 09.14.01/002 numaralı arşiv dosyası.
  65. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi (VGM). 09.14.01/002-TF001 numaralı arşiv dosyası.
  66. Yalçınkaya, Kerim (2009). Ağalar Memleketi Söke. Söke.
  67. Yarar, Sibel (2021). “Gelendost Abdulgaffar Camii Planı ve Süsleme Programı Hakkında Bir Değerlendirme”. Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi (AEÜSBED), 7 (3), 1026-1045.
  68. Yavaş, Doğan (2007). “Pertevniyal Vâlide Sultan Külliyesi”. İslâm Ansiklopedisi. C. 34. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yay. 241-242.
  69. Yiğit, Mustafa (2001). Duâlar ve Tılsımlar. İstanbul: Demir Kitabevi.
  70. Zafer, Nihan (2022). Ampir Üslubun Osmanlı Çeşme Mimarisine Yansıması: İstanbul Örnekleri. Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi.