Dergiler / Gazi Akademik Bakış / 2024 / Cilt: 17 Sayı: 34

Sitti Zübeyde’den Zümrüd Hatun’a Bir Türbenin Kimliği Meselesi

Abdulhamit Dündar(İZMİR KATİP ÇELEBİ ÜNİVERSİTESİ, SOSYAL VE BEŞERİ BİLİMLER FAKÜLTESİ, TARİH BÖLÜMÜ)0000-0002-3126-6640
Sayfa
363–385
Yayın Tarihi
2024-06-11
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Sekizgen planlı gövdeden kubbeye geçişin on altı hücreden oluşan tromplarla sağlanması, mukarnas hücrelerine yerleştirilen aydınlatma delikleri ve beden duvarlarının dış cephelerinde uygulanan hezârbâf tuğla işçiliği, yapıyı bu mimari tarzın 7/13. yüzyıldaki en seçkin örneklerinden biri olarak öne çıkarmaktadır. 1780 yılında kayda alınan ancak günümüze ulaşmayan türbe kitabesinde, burada Halife Hârûnürreşîd’in hanımı Zübeyde bint Ca‘fer’in medfun olduğu yazmakta ve türbe halk arasında Sitti Zübeyde adıyla bilinmekteydi. 20. yüzyılın başlarında yapılan araştırmalarda, türbede bulunan kitabenin üslup ve içerik yönünden yapının mimari özellikleriyle uyumlu olmadığı, türbenin tipik bir 7/13. yüzyıl eseri olmasına rağmen kitabesinin daha geç bir tarihe ait olduğu, Zübeyde’nin mezarının ise türbenin yaklaşık altı kilometre kuzeyinde bulunduğuna dair deliller ortaya konmuştur. 1900-1950 yılları arasında neşredilen bir dizi çalışmayla türbenin Halife Nâsır-Lidînillâh’ın annesi Zümrüd Hatun’a ait olduğu görüşü benimsenmiştir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Bu çalışma, Bağdat’ın batı yakasının güneyinde bulunan ve Abbâsî Halifesi Nâsır-Lidînillâh’ın Türk asıllı annesi Zümrüd Hatun’a nispet edilen konik formlu mukarnas kubbeli türbenin kimliği, mimari özellikleri ve sembolizmi konularını ele almaktadır.
📊
Temel Bulgular & Veri:Maveraünnehir’den Endülüs’e kadar uzanan geniş bir coğrafyada örneklerine rastlanan bu karakteristik yapıların önemli bir kısmı 5/11. yüzyıl ile 7/13. yüzyıl arasına tarihlendirilmekte olup, bu özelliğe sahip yapılar alimler, büyük mutasavvıflar ve dindarlığıyla öne çıkan devlet adamlarına aittir. 7/13. yüzyılın başlarına tarihlenen Zümrüd Hâtun Türbesi, Abbâsîler döneminden günümüze kalan mukarnas kubbeli türbelerin nadir mimari örneklerinden kabul edilmektedir.
💡
Sonuç & Katkı:Sekizgen planlı gövdeden kubbeye geçişin on altı hücreden oluşan tromplarla sağlanması, mukarnas hücrelerine yerleştirilen aydınlatma delikleri ve beden duvarlarının dış cephelerinde uygulanan hezârbâf tuğla işçiliği, yapıyı bu mimari tarzın 7/13. yüzyıldaki en seçkin örneklerinden biri olarak öne çıkarmaktadır. 1780 yılında kayda alınan ancak günümüze ulaşmayan türbe kitabesinde, burada Halife Hârûnürreşîd’in hanımı Zübeyde bint Ca‘fer’in medfun olduğu yazmakta ve türbe halk arasında Sitti Zübeyde adıyla bilinmekteydi. 20. yüzyılın başlarında yapılan araştırmalarda, türbede bulunan kitabenin üslup ve içerik yönünden yapının mimari özellikleriyle uyumlu olmadığı, türbenin tipik bir 7/13. yüzyıl eseri olmasına rağmen kitabesinin daha geç bir tarihe ait olduğu, Zübeyde’nin mezarının ise türbenin yaklaşık altı kilometre kuzeyinde bulunduğuna dair deliller ortaya konmuştur. 1900-1950 yılları arasında neşredilen bir dizi çalışmayla türbenin Halife Nâsır-Lidînillâh’ın annesi Zümrüd Hatun’a ait olduğu görüşü benimsenmiştir.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Bağdat · Sitti Zübeyde · Zümrüd Hatun

Özet

Bu çalışma, Bağdat’ın batı yakasının güneyinde bulunan ve Abbâsî Halifesi Nâsır-Lidînillâh’ın Türk asıllı annesi Zümrüd Hatun’a nispet edilen konik formlu mukarnas kubbeli türbenin kimliği, mimari özellikleri ve sembolizmi konularını ele almaktadır. Mukarnas kubbe Ortaçağ İslam türbe mimarisinin en dikkat çekici özelliklerinden kabul edilmektedir. Maveraünnehir’den Endülüs’e kadar uzanan geniş bir coğrafyada örneklerine rastlanan bu karakteristik yapıların önemli bir kısmı 5/11. yüzyıl ile 7/13. yüzyıl arasına tarihlendirilmekte olup, bu özelliğe sahip yapılar alimler, büyük mutasavvıflar ve dindarlığıyla öne çıkan devlet adamlarına aittir. 7/13. yüzyılın başlarına tarihlenen Zümrüd Hâtun Türbesi, Abbâsîler döneminden günümüze kalan mukarnas kubbeli türbelerin nadir mimari örneklerinden kabul edilmektedir. Sekizgen planlı gövdeden kubbeye geçişin on altı hücreden oluşan tromplarla sağlanması, mukarnas hücrelerine yerleştirilen aydınlatma delikleri ve beden duvarlarının dış cephelerinde uygulanan hezârbâf tuğla işçiliği, yapıyı bu mimari tarzın 7/13. yüzyıldaki en seçkin örneklerinden biri olarak öne çıkarmaktadır. 1780 yılında kayda alınan ancak günümüze ulaşmayan türbe kitabesinde, burada Halife Hârûnürreşîd’in hanımı Zübeyde bint Ca‘fer’in medfun olduğu yazmakta ve türbe halk arasında Sitti Zübeyde adıyla bilinmekteydi. 20. yüzyılın başlarında yapılan araştırmalarda, türbede bulunan kitabenin üslup ve içerik yönünden yapının mimari özellikleriyle uyumlu olmadığı, türbenin tipik bir 7/13. yüzyıl eseri olmasına rağmen kitabesinin daha geç bir tarihe ait olduğu, Zübeyde’nin mezarının ise türbenin yaklaşık altı kilometre kuzeyinde bulunduğuna dair deliller ortaya konmuştur. 1900-1950 yılları arasında neşredilen bir dizi çalışmayla türbenin Halife Nâsır-Lidînillâh’ın annesi Zümrüd Hatun’a ait olduğu görüşü benimsenmiştir.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Dündar, A. (2024). Sitti Zübeyde’den Zümrüd Hatun’a Bir Türbenin Kimliği Meselesi. Gazi Akademik Bakış, Cilt: 17 Sayı: 34, 363–385. https://doi.org/10.19060/gav.1498993

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (8)

  1. ÂLÛSÎ, Mahmûd Şükri, ESERÎ, Muhammed Behcet, Târîhu Mesâcidi Bağdâd ve Âsârahâ, Matbaatu Dâri’s-Selâm, Bağdat 1346.
  2. AZZÂVÎ, Abbâs, Târîhu’l-‘Irâk Beyne İhtilâleyn V, Şeriketü’t-Ticâre ve’t-Tıbâa el-Mahdûde, 1372/1953.
  3. BOZKURT, Nahide, “Mansûr”, TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA), XXVIII, s. 5-10.
  4. CEVAD, Mustafa, “el-İmârâtü’l-İslâmiyyeti’l-‘Atîkati’l-Kâime fî Bağdâd, Sumer, III/1, 1947, s. 38-59.
  5. CEVAD, Mustafa, “İmârâtü’l-Karni’s-Sâdis ed-Dahme”, Sumer, II/1, 1946, s. 55-76.
  6. CEVAD, Mustafa, Seyyidâtü Balâti’l-‘Abbâsî, Dâru’l-Keşşâf, Beyrut 1950.
  7. CEVAD, Mustafa, SÛSE, Ahmed, Delîlü Hâritati Bağdâd el-Mufassal fî Hıtati Bağdâd Kadîmen ve Hadîsen, el-Mecmau’l-İlmiyyi’l-‘Irâkî, Bağdat 1958.
  8. CRESWELL, K. A. C., A Short Account of Early Muslim Architecture, Scholar Press: Aldershot 1989.