KaydedilenlerDerginizi ekleyin

Dergiler / Şarkiyat / 2026 / Cilt: 18 Sayı: 1

ERKEN DÖNEM TEFSİR LİTERATÜRÜNDE BİR KİMLİK İLTİBASI: MUKÂTİL B. HAYYÂN’IN MUKÂTİL B. SÜLEYMAN’DAN AYRIŞTIRILMASI

AN IDENTITY CONFUSION İN EARLY TAFSÎR LITERATURE: DISTINGUISHING MUQÂTIL B. HAYYÂN FROM MUQÂTIL B. SULAYMÂN

Kadir İltir(KAFKAS ÜNİVERSİTESİ)0000-0002-5509-7095
İbrahim Ayhan(KAFKAS ÜNİVERSİTESİ)0000-0002-0442-8966
Sayfa
358–370
Yayın Tarihi
2026-07-04
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Hayyân’ın rivayet ve dirayet unsurlarını bir arada kullanan tefsir anlayışıyla, mevâlî âlimlerinin İslâm ilim geleneğine sunduğu katkının somut bir örneğini temsil ettiğini ortaya koymaktadır.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Bu makale, tebeu’t-tâbiîn dönemi İslâm tefsir geleneğinin önemli fakat son dönemlerde ihmal edilmiş isimlerinden biri olan Mukâtil b.
📊
Temel Bulgular & Veri:Hayyân’ın (ö. 150/767 ?) hayatı, ilmî şahsiyeti ve tefsir tarihindeki konumunu incelemektedir.
💡
Sonuç & Katkı:Hayyân’ın rivayet ve dirayet unsurlarını bir arada kullanan tefsir anlayışıyla, mevâlî âlimlerinin İslâm ilim geleneğine sunduğu katkının somut bir örneğini temsil ettiğini ortaya koymaktadır.
🔬Tür:Literatür & Derleme Çalışması
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Mukâtil b. Hayyân · tefsir · ricâl

Özet

Bu makale, tebeu’t-tâbiîn dönemi İslâm tefsir geleneğinin önemli fakat son dönemlerde ihmal edilmiş isimlerinden biri olan Mukâtil b. Hayyân’ın (ö. 150/767 ?) hayatı, ilmî şahsiyeti ve tefsir tarihindeki konumunu incelemektedir. Klasik biyografi ve ricâl kaynakları ışığında müfessirin nesebi, mevâlî statüsü, doğum ve vefatına dair rivayetler ele alınmakta; özellikle Mukâtil b. Süleymân ile karıştırıldıkları konulara dikkat çekilmektedir. Söz konusu müfessirin biyografisi Horasan, Irak ve Kâbil merkezli ilmî faaliyetleri tarihî ve sosyo-politik bağlam içinde değerlendirilmektedir. Çalışmada, Mukâtil’in yaşadığı çok kültürlü ve mezhebî açıdan çoğulcu ortamın, onun Kur’ân anlayışı ve tefsir rivayetleri üzerindeki etkisi vurgulanmaktadır. Ayrıca Mukâtil’in; Dahhâk b. Muzâhim, Mücâhid b. Cebr ve Katâde b. Diʿâme gibi önde gelen tâbiûn âlimleriyle kurduğu ilmî ilişkiler ile İbn Abbâs merkezli tefsir geleneğine bağlılığı ortaya konulmaktadır. Hadis ve ricâl literatüründe hakkında yapılan değerlendirmeler ışığında güvenilirliği tartışılmakta; Mukâtil b. Süleymân ile sıkça karıştırılmasının doğurduğu metodolojik sorunlara dikkat çekilmektedir. Çalışma, Mukâtil b. Hayyân’ın rivayet ve dirayet unsurlarını bir arada kullanan tefsir anlayışıyla, mevâlî âlimlerinin İslâm ilim geleneğine sunduğu katkının somut bir örneğini temsil ettiğini ortaya koymaktadır.

Abstract

This article examines the life, scholarly personality, and position in the history of exegesis of Mukâtil b. Hayyân (d. 150/767?), one of the important but neglected figures of the early Islamic exegetical tradition. In light of classical biographical and rical sources, the exegete's lineage, mawali status, and accounts of his birth and death are discussed, with particular attention paid to issues where he is confused with Mukâtil b. Süleymân. The biography of this exegete is evaluated within its historical and socio-political context, focusing on his scholarly activities centered in Khorasan, Iraq, and Kabul. The study emphasizes the impact of the multicultural and pluralistic environment in which Mukâtil lived on his understanding of the Qur'an and his exegetical traditions. Furthermore, Mukâtil’s scholarly relationships with leading Tabiun scholars such as Dahhâk b. Muzâhim, Mücâhid b. Cebr, and Katâde b. Diʿâme, as well as his adherence to the exegetical tradition centered on Ibn Abbas, are revealed. His reliability is debated in light of the assessments made about him in the hadith and rical literature; attention is drawn to the methodological problems arising from his frequent confusion with Mukâtil b. Sulaymân. The study demonstrates that Mukâtil b. Hayyân's approach to tafsir, which combines elements of narration and insight, represents a concrete example of the contribution made by mawālī scholars to the Islamic scholarly tradition.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

İltir, K., Ayhan, İ. (2026). ERKEN DÖNEM TEFSİR LİTERATÜRÜNDE BİR KİMLİK İLTİBASI: MUKÂTİL B. HAYYÂN’IN MUKÂTİL B. SÜLEYMAN’DAN AYRIŞTIRILMASI. Şarkiyat, Cilt: 18 Sayı: 1, 358–370. https://doi.org/10.26791/sarkiat.1860523

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (27)

  1. Alkan, Celalettin. “Müfessir Mukâtil b. Hayyân’ın Yaşamı ve Tefsir İlmindeki Yeri”, Burdur İlahiyat Dergisi. 10 (Haziran) 1-16.
  2. Askalânî, İbn Hacer. Tehzîbu’t-Tehzîb. Hindistan: Dâiretu’l-Maârifi’n-Nizâmiyye, 1908.
  3. Aynî, Bedruddîn. Meğânî’l-Ahyâr fî Şerhi Esâmi’r-Ricâl Meânî’l-Âsâr. ed. Muhammed Hasan Muhammed Hasen İsmâil. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2006.
  4. Buhârî, Muhammed b İsmâil. et-Târîhu’l-Evsat. Kahire: Dârü’t-Turâs, 1977.
  5. Buhârî, Muhammed b İsmâil. et-Târîhu’l-Kebîr. Haydarâbâd: Dâiratu’l-Maârifi’l-Osmâniyye, ts.
  6. Busti, Muhammed b Hibban. el-Mecruhin mine’l-Muhaddisin. Riyad: Daru’s-Semi’i, 2000.
  7. Busti, Muhammed b Hibban. es-Sikat. Beyrut: Daru’l-Fikr, 1975.
  8. Busti, Muhammed b Hibban. Meşâhîru ʿUlemâi’l-Emsâr ve Aʿlâmu Fukahâi’l-ʾAktâr. Beyrut: Daru’l-Vefa, 1991.
  9. Dāvūdī, Şemsuddīn. Ṭabakātu’l-Mufessirīn. Beyrut: Dāru’l-Kutubi’l-İlmiyye, ts.
  10. Gazzî, Takiyyüddîn b Abdülkâdir et-Temîmî ed-Dârî. et-Tabakâtü’s-Süniyye fî Terâcimi’l-Hanefiyye. ed. Abdulfettâh Muhammed el-Hulv. Dâru’r-Rifâî, ts.
  11. Hanbel, Ahmed b. el-Esâmî ve’l-Kunâ. ed. Yusuf b Muhammed ed-Dâhil. Riyad: Dâru’l-Gurebâ, 1994.
  12. Hazrecî, Safiyyuddîn. Hulâsatu Tezhîbi Tehzîbi’l-Kemâl fî Esmâi’r-Ricâl. ed. Abdulfettâh Ebû Gudde. Halep–Beyrut: Dâru’l-Beşâir, 1995.
  13. İbn Mencûyeh. Ricâlu Sahîhi Muslim. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, 1986.
  14. İbn Mende. Fethu’l-Elbāb fī’l-Kunā ve’l-Elkāb. Riyad: Mektebetu’l-Kevser, 1996.
  15. İbn Mibrad. Dab\ṭu Men Gabere fī men Kayyedehū \İbn Hacer. Beyrut, 2011.
  16. Mizzî, Cemâluddîn. Tehzîbu’l-Kemâl fî Esmâi’r-Ricâl. Beyrut: Müessesetu’r-Risâle, 1980.
  17. Rabât, Hâlid- İzzet, Seyyid. el-Câmi li-Ulûmi’l-İmâm Ahmed - er-Ricâl. ed. Hâlid er-Ribât - Seyyid İzzet Îyd. Dâru’l-Felâh, 2009.
  18. Razi, Abdurrahman b Ebi Hatim. Tefsiru’l-Kurani’l-Azim. Beyrut: Mektebetu Nizar Mustafa el-Baz, 1998.
  19. Râzî, İbn Ebî Hâtim. Tefsîru’l-Kur’âni’l-Azîm. Beyrut: Mektebetu Nizâr Mustafâ el-Bâz, 1998.
  20. Suyûtî, Celâlu’d-Dîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr. Tabakâtû’l-Huffâz. Beyrut: Dāru’l-Kutubi’l-İlmiyye, ts.
  21. Suyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed el-Hudayrî. ed-Dürrü’l-menssûr fi’t-tefsîr bi’l-meʾsûr. Beyrut, ts.
  22. İbn Şâhîn, Târîhu Esmâi’s-Sikât. Kuveyt, 1984.
  23. Taberî, Muhammed b Cerîr. Câmiu’l-Beyân an Te’vîli Âyi’l-Kur’ân. ed. Abdullâh b Abdilmuhsin et-Türkî. Kahire: Dâru Hicr, 2001.
  24. Usfurî, Halîfe b Hayyât. Tabakâtu Halîfe b. Hayyât. ed. Suheyl Zekkâr. Dâru’l-Fikr, 1993.
  25. Zehebî, Şemsuddîn. Mîzânu’l-İtidâl fî Nakdi’r-Ricâl. Dımaşk: Müessesetu’r-Risâle, 2009.
  26. Zehebî, Şemsüddîn Ebû Abdullâh Muhammed b. Ahmed b. Osmân b. Kâymâz. Siyeru aʿlâmi’n-nubelâ. 18 Cilt. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 2006.
  27. Zehrânî, Muhammed b Sâlim. Ekvâlü Mukâtil b. Hayyân fi’t-Tefsir. Riyad: Ümmü’l-Kurâ Üniversitesi, 2012.