KaydedilenlerDerginizi ekleyin

Dergiler / Şarkiyat / 2026 / Cilt: 18 Sayı: 1

Düzeltme: TANZİMAT SONRASI VAN VİLAYETİ’NDE İBTİDAİ MEKTEPLERİN YAYGINLAŞTIRILMA SÜRECİ

Düzeltme: THE DISSEMINATION OF ELEMENTARY EDUCATION IN THE VAN PROVINCE IN THE POST-TANZIMAT PERIOD

Mehmet Emin Genli(DİCLE ÜNİVERSİTESİ)0000-0002-9032-8565
Veysel Gürhan(Dicle Üniversitesi)0000-0002-6047-7930
Sayfa
582–601
Yayın Tarihi
2026-07-04
DOI
—
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Bu çalışmada, Van Vilayeti özelinde Osmanlı Devleti’nin eğitim alanındaki modernleşme çabalarının taşradaki etkileri incelenmiştir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Osmanlı Devleti’nde ilköğretim seviyesindeki eğitim Tanzimat döneminden önce Sıbyan mektepleri tarafından sürdürülmekteydi.
📊
Temel Bulgular & Veri:Bu dönemde, ortaokul seviyesinde eğitim veren Rüşdiye ve İdadi mekteplerinde devam eden talebelerin eğitim seviyesinin düşük olduğu fark edilince, Sıbyan mekteplerinin yetersizliği de ortaya çıkmıştır.
💡
Sonuç & Katkı:Bu çalışmada, Van Vilayeti özelinde Osmanlı Devleti’nin eğitim alanındaki modernleşme çabalarının taşradaki etkileri incelenmiştir.
🔬Tür:Düzeltme
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Van Vilayeti · İbtidai Mektepler · Tanzimat Dönemi

Özet

Osmanlı Devleti’nde ilköğretim seviyesindeki eğitim Tanzimat döneminden önce Sıbyan mektepleri tarafından sürdürülmekteydi. Bu dönemde, ortaokul seviyesinde eğitim veren Rüşdiye ve İdadi mekteplerinde devam eden talebelerin eğitim seviyesinin düşük olduğu fark edilince, Sıbyan mekteplerinin yetersizliği de ortaya çıkmıştır. Bunun sonucunda, vakıfların denetimi dışında, doğrudan Maarif Nezareti’ne bağlı ve yeni usullerle eğitim verecek İbtidai mekteplerinin açılması zaruri hale gelmiştir. İlk olarak 1863 yılında gündeme gelen bu düşünce, 1869 tarihli Maarif-i Umumiye Nizamnamesi ile yasal bir zemine oturtulmuştur. Ancak, İbtidai mekteplerinin yaygınlaştırılması ve sistemli bir şekilde hayata geçirilmesi Sultan II. Abdülhamid devrinde mümkün olmuştur. Bu süreçte, İbtidai mekteplerinin ülke genelinde yaygınlaştırılmasıyla Müslüman halkın cehaletten kurtarılması hedeflenerek bir eğitim seferberliği başlatılmıştır. Böylece Osmanlı Devleti’nde okullaşma oranı hızla artmıştır. Bu okullaşma hamlesi Osmanlı Devleti’nin diğer vilayetlerinde olduğu gibi Van Vilayeti’nde de hayata geçirilmeye çalışılmış ve vilayetteki okul sayısının artırılması için çeşitli çabalar gösterilmiştir. Bu çalışmada, Van Vilayeti özelinde Osmanlı Devleti’nin eğitim alanındaki modernleşme çabalarının taşradaki etkileri incelenmiştir.

Abstract

Osmanlı Devleti’nde ilköğretim seviyesindeki eğitim Tanzimat döneminden önce Sıbyan mektepleri tarafından sürdürülmekteydi. Bu dönemde, ortaokul seviyesinde eğitim veren Rüşdiye ve İdadi mekteplerinde devam eden talebelerin eğitim seviyesinin düşük olduğu fark edilince, Sıbyan mekteplerinin yetersizliği de ortaya çıkmıştır. Bunun sonucunda, vakıfların denetimi dışında, doğrudan Maarif Nezareti’ne bağlı ve yeni usullerle eğitim verecek İbtidai mekteplerinin açılması zaruri hale gelmiştir. İlk olarak 1863 yılında gündeme gelen bu düşünce, 1869 tarihli Maarif-i Umumiye Nizamnamesi ile yasal bir zemine oturtulmuştur. Ancak, İbtidai mekteplerinin yaygınlaştırılması ve sistemli bir şekilde hayata geçirilmesi Sultan II. Abdülhamid devrinde mümkün olmuştur. Bu süreçte, İbtidai mekteplerinin ülke genelinde yaygınlaştırılmasıyla Müslüman halkın cehaletten kurtarılması hedeflenerek bir eğitim seferberliği başlatılmıştır. Böylece Osmanlı Devleti’nde okullaşma oranı hızla artmıştır. Bu okullaşma hamlesi Osmanlı Devleti’nin diğer vilayetlerinde olduğu gibi Van Vilayeti’nde de hayata geçirilmeye çalışılmış ve vilayetteki okul sayısının artırılması için çeşitli çabalar gösterilmiştir. Bu çalışmada, Van Vilayeti özelinde Osmanlı Devleti’nin eğitim alanındaki modernleşme çabalarının taşradaki etkileri incelenmiştir.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Genli, M. E., Gürhan, V. (2026). Düzeltme: TANZİMAT SONRASI VAN VİLAYETİ’NDE İBTİDAİ MEKTEPLERİN YAYGINLAŞTIRILMA SÜRECİ. Şarkiyat, Cilt: 18 Sayı: 1, 582–601. https://ajindex.com/articles/1084468

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (42)

  1. Akyüz, Yahya. Türk Eğitim Tarihi (M.Ö. 1000–M.S. 2016). Ankara: Pegem Akademi, 2016.
  2. Alkan, Mehmet Ö. Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Eğitim İstatistikleri 1839-1924. Ankara: DİE Yayınları, 2000.
  3. Averyanov, P. İ. vd. Osmanlı İran Rus Savaşlarında Kürtler (19. Yüzyıl). İstanbul: Avesta Yayınları, 2010.
  4. BOA, Bâb-ı Âlî Evrak Odası [BEO]. No. 3162/237130, 337/25253.
  5. BOA, Dahiliye Nezareti İdare Kalemi [DH.İD]. No. 26/21.
  6. BOA, Dahiliye Nezâreti Kalemi Mahsus [DH.KMS]. No. 20/49.
  7. BOA, Dahiliye Nezareti Şifre Kalemi [DH.ŞFR]. No. 368/28.
  8. BOA, Dahiliye Nezareti Tahrirat-ı Umumiye İkinci Şube [DH.TMIK.S]. No. 32/3, 51/3.
  9. BOA, Dahiliye Nezareti Umûr-ı Mahalliye ve Vilâyât Müdürlüğü [DH.UMVM]. No. 155/20.
  10. BOA, İrade Meclis-i Vâlâ [İ.MVL]. No. 532/23870.
  11. BOA, Maarif İbtidaî [MF.İBT]. No. 105/70, 109/3, 216/35, 241/13, 243/23, 244/45, 253/31, 29/85, 303/34, 322/6, 326/34, 328/80, 380/39, 404/49, 409/64, 441/18, 455/39, 458/7, 459/45, 460/31, 467/27, 469/99, 481/48, 481/50, 481/52, 481/53, 481/58, 481/59, 481/60, 482/58, 489/14, 498/81.
  12. BOA, Maarif Mektubi Kalemi [MF.MKT]. No. 1019/38, 1020/70, 1031/48, 1049/1, 106/79, 1196/61, 142/90, 197/26, 248/24, 294/6, 362/23, 403/50, 440/12, 456/3, 456/8, 667/39, 748/10, 84/2, 867/40, 917/18, 917/68, 929/47, 942/34, 945/62, 640/33.
  13. BOA, Meclis-i Vükelâ Mazbataları [MV]. No. 67/13.
  14. BOA, Mektubi Kalemi Evrak-ı Mühimme [ML.EEM]. No. 872/8.
  15. BOA, Sadâret Mektûbî Kalemi Meclis-i Vâlâ Tasnifi [Y.MTV]. No. 87/133.
  16. BOA, Sadaret Mektubi Kalemi Mühimme Evrakı [A.MKT.MHM]. No. 682/39.
  17. BOA, Tasnif Edilmemiş Evrak [TS.MA.e]. No. 1381/59.
  18. BOA, Yıldız Esas Evrakı [Y.EE]. No. 8/21.
  19. BOA, Yıldız Müteferrik Evrakı [Y.MTV]. No. 87/133.
  20. BOA, Yıldız Perakende Evrakı Maarif Nezareti Maruzatı [Y.PRK.MF]. No. 4/54.
  21. Emiroğlu, Gülmisal. “II. Abdülhamid Döneminde İlköğretim Konulu Layihalar (1876-1908)”. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, sayı 8 (2002): 167-190.
  22. Ergin, Osman. Türk Maarif Tarihi. C. 1-2-3-4 İstanbul: Eser Matbaası, 1977.
  23. Genli, M. E. (2024). “Osmanlı modernleşme döneminde Muş mülki rüşdiye mektebi”. MECMUA-Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 9(17), 52-69.
  24. İbnü’ş Şeyh Nafi, Mahmut Cevat. “Maarif-i Umumiye Nezareti Tarihçe-i Teşkilat ve İcraatı”. Hazırlayan Taceddin Kayaoğlu. XIX. Asır Osmanlı Maarif Tarihi. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 2001, 424-459.
  25. İstek, Gülşen. İlk Yenileşme Döneminde Avusturya’da Eğitim ve Osmanlı Sistemi ile Mukayesesi (1774-1824). Yayımlanmamış Doktora Tezi, Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2017.
  26. Karaca, Ali. Anadolu Islahatı ve Ahmet Şakir Paşa (1838-1899). İstanbul: Eren Yayınları, 1993.
  27. Kieser, Hans Lukas. Iskalanmış Barış: Doğu Vilayetlerinde Misyonerlik, Etnik Kimlik ve Devlet 1839-1938. İstanbul: İletişim Yayınları, 2018.
  28. Klein, Janet. Hamidiye Alayları: İmparatorluğun Sınır Boyları ve Kürt Aşiretleri. İstanbul: İletişim Yayınları, 2020.
  29. Kodaman, Bayram. Abdülhamid Devri Eğitim Sistemi. Ankara: TTK Yayınları, 1991.
  30. Lynch, Harry Finnis. Armenia: Travels and Studies: Vol. 2 The Turkish Provinces. New York and Bombay, 1901.
  31. Maarif Salnamesi. H. 1317 (1899), 1318 (1900), 1319 (1901), 1321 (1903).
  32. Nalcı, Ahmet. Osmanlı Modernleşme Döneminde Malatya’da Eğitim (1869-1919). Yayımlanmamış Doktora Tezi, Mersin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2020.
  33. Namık Kemal. “Lisan-ı Türki’nin Ehemmiyeti”. Hürriyet, 1869. Aktaran: Masami Arai. Jön Türk Dönemi Türk Milliyetçiliği. Çev. Tansel Demirel. 5. Baskı. İstanbul: İletişim Yayınları, 2011.
  34. Nurdoğan, Arzu M. Osmanlı Modernleşme Sürecinde İlköğretim (1869-1922). Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2005.
  35. Nursi, B. S. Asar-ı Bediiyye. İstanbul: Enver Neşriyat, 2010.
  36. Öztürk, Cemil. “Selim Sabit Efendi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. C. 36. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 2009, 429-430.
  37. Özyalvaç, Ali Naci. Bir Müfettiş Raporuna Göre Erken 20. Yüzyıl İstanbul’unda Suriçi Sıbyan Mektepleri. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Yıldız Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, 2010.
  38. Sarıçelik, Kerim. Osmanlı Devri Konyası’nda Modern Eğitim-Öğretim (1869-1919). Yayımlanmamış Doktora Tezi, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2009.
  39. Somel, Selçuk Akşin. Osmanlı’da Eğitimin Modernleşmesi (1839-1908). İstanbul: İletişim Yayınları, 2015.
  40. Takvim-i Vekâyi. nr. 77, 10 Safer 1309 / 15 Eylül 1891.
  41. Yazıbaşı, Muhammed Ali. II. Meşrutiyet Dönemi Sıbyan/İbtidâî ve Rüşdiye Mekteblerinde Ahlak Eğitimi ve Öğretimi (1908-1918). Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2014.
  42. Yıldız, Hatip. “II. Abdülhamid’in Doğu Vilayetleri (Vilayat-ı Sitte) Eğitim Politikası.” Tarih ve Gelecek Dergisi 7/4 (Aralık 2021): 765–782.