Journals / History Studies / 2026 / Cilt: 18 Sayı: 4

Scholarly Life in Mosul During the Zengid Atabeg Period

Zengîler Atabegliği Devri’nde Musul’da İlmî Hayat

Haşim Şahin(ANADOLU ÜNİVERSİTESİ)0000-0001-8720-2817
Pages
1149–1168
Publication Date
2026-10-29
🏛️Bibliographic metadata and full text access for this article are provided via DergiPark.
DergiPark Record ↗
✨

AI Summary & Key Takeaways

AI Insight
⚡ TL;DR(Too Long; Didn't Read)

These findings contribute to a more comprehensive understanding of the Zengid Atabegate’s role in medieval Islamic scholarship.

📌 3 Key Takeaways

🎯
Objective & Hypothesis:This study examines scholarly activities in the city of Mosul during the Zengid Atabegate (521–630/1127–1231).
📊
Key Findings & Data:Employing a literature review methodology, this study demonstrates that Mosul became a major center of learning and an attractive destination for scholars within the first half-century of Zengid rule.
💡
Conclusion & Impact:These findings contribute to a more comprehensive understanding of the Zengid Atabegate’s role in medieval Islamic scholarship.
🔬Design:Review & Systematic Survey
📍Scope:Comprehensive Sample
⚙️Variables:Zengîler · Musul · Nûreddin Mahmud Zengî

Abstract

This study examines scholarly activities in the city of Mosul during the Zengid Atabegate (521–630/1127–1231). It aims to identify the Atabegate’s contributions to learning by analyzing evidence concerning intellectual life in Mosul. Previous scholarship has either overlooked these contributions or treated them as secondary to the scholarly initiatives of Nūr al-Dīn Maḥmūd Zengī in Syria. Moreover, existing studies have offered only limited findings on scholarly activities in Mosul and have largely neglected their influence beyond the Atabegate. Employing a literature review methodology, this study demonstrates that Mosul became a major center of learning and an attractive destination for scholars within the first half-century of Zengid rule. In subsequent decades, these scholars transmitted Mosul’s intellectual legacy to other regions, particularly Syria. The scholarly initiatives of Nūr al-Dīn Maḥmūd Zengī and later the Ayyubids were significantly shaped by the intellectual foundations established in Mosul. These findings contribute to a more comprehensive understanding of the Zengid Atabegate’s role in medieval Islamic scholarship.

Özet

Bu çalışma, Zengîler Atabegliği’nde Musul şehrindeki ilmî faaliyetleri incelemektedir. Çalışmanın amacı, Zengîler Atabegliği Devri’nde (521-630/1127-1231) yılları arasında Musul’da ilmî faaliyetlerle ilgili bulguları ortaya koyarak Atabegliğin ilme katkılarıyla ilgili tespitlere ulaşmaktır. Mevcut çalışmalarda Atabegliğin ilmî hayata katkıları ya ihmal edilmiş ya da Nûreddin Mahmud Zengî’nin Suriye’deki faaliyetlerinin gölgesinde kalmıştır. Atabegliğin Musul’da ilimle ilgili faaliyetleri kaynaklarda araştırmalarda sınırlı tespitlerle kalmış, söz konusu faaliyetlerin Atabeglik dışındaki etikleri de ihmal edilmiştir. Bu çalışmada Atabegliğin Musul’da ilimle ilgili faaliyetlerinin Atabeglik dışına taşan etkileri de değerlendirilmiştir. Literatür taraması yöntemiyle yapılan bu çalışmada şu tespitlere ulaşılmıştır: Musul, Atabegliğin henüz ilk yarım yüzyılında ilim kurumları açısından zenginleşmiş ve alimler için çekim merkezi olmuştur. Sonraki süreçte bu alimler, başta Suriye olmak üzere, Musul’daki ilmî birikimi başka beldelere de taşımıştır. Atabegliğin varisleri Nûreddin Mahmud Zengî ile Eyyûbîlerin ilmî faaliyetleri Musul’dan beslenmiştir. Çalışmanın konusu ve tespitleriyle bu tespitlerle literatüre katkı sağlayacağı düşünülmektedir.

🔖

Cite This Article

Turan, A., Şahin, H. (2026). Scholarly Life in Mosul During the Zengid Atabeg Period. History Studies, Cilt: 18 Sayı: 4, 1149–1168. https://doi.org/10.9737/historystudies.1989094

📄 Full Text PDF Viewer

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

References (42)

  1. Ebû Şâme, Şihâbüddîn Abdurrahmân. Kitâbü’r-Ravzateyn fî ahbâri’d-devleteyn en-Nûriyye ve’s-Salâhiyye. Ed. İbrahim Şemseddin. 4 cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2002.
  2. Ebû Şâme, Şihâbüddîn Abdurrahmân. Terâcimü ricâli’l-ḳarneyni’s-sâdis ve’s-sâbiʿ bi-zeyli ʿale’r-Ravzateyn. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2002.
  3. Ebü’l-Ferec İbnü’l-Cevzî, Cemâleddin. el-Muntaẓam fî târîḫi’l-mülûk ve’l-ümem. Ed. Muhammed Abdülkadir Atâ ve Mustafa Abdülkadir Atâ. 19 cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1992.
  4. İbn Cübeyr, Muhammed. Rıhletü İbn Cübeyr. Beyrut: Dâru Sâdır, t.y.
  5. İbn Ebî Usaybia, Ahmed b. el-Kâsım. ʿUyûnü’l-enbâʾ fî ṭabaḳāti’l-eṭıbbâʾ. Ed. August Müller. 2 cilt. Halep: Meʿhedü Târîhi’l-Ulûmi’l-Arabiyye, 1995.
  6. İbn Hallikân, Şemsüddîn Ahmed. Vefeyâtü’l-aʿyân ve enbâʾü ebnâʾi’z-zamân. Ed. İhsan Abbas. 7 cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1978.
  7. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ İmâdüddîn İsmâîl. el-Bidâye ve’n-nihâye. 14 cilt. Kahire: Dârü’l-Hadis, 2006.
  8. İbn Receb, Abdurrahman b. Ahmed. ez-Zeyl ʿalâ ṭabaḳāti’l-Ḥanâbile. Ed. Abdurrahman b. Süleyman el-Useymîn. 2 cilt. Riyad: Mektebetü’l-Ubeykân, 1425.
  9. İbn Şeddâd, İzzüddîn Muhammed. el-Aʿlâḳu’l-haṭîre fî zikri ümerâʾi’ş-Şâm ve’l-Cezîre. Ed. Yahyâ Zekeriyyâ. 3 cilt. Dımaşk: Vezâretü’s-Sekâfe, 1991.
  10. İbn Vâsıl, Cemâlüddîn Muhammed. Müferricü’l-kürûb fî aḫbâri Benî Eyyûb. Ed. Cemâleddin eş-Şeyyâl. 6 cilt. Kahire: Matbaatü’l-Emîriyye, 1957.
  11. İbnü’l-Adîm, Kemâleddîn Ömer. Zübdetü’l-Ḥaleb min târîḫi Ḥaleb. Ed. Halil Mansur. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1996. İbnü’l-Esîr, İzzeddin. el-Kâmil fi’t-târîḫ. Ed. Ebü’l-Fidâ Abdullah el-Kâdî. 11 cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2003. İbnü’l-Esîr, İzzeddin. et-Târîḫu’l-bâhir fi’d-devleti’l-Atâbekiyye bi’l-Mevsıl. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-Hadîse, 1963.
  12. İbnü’l-Ezrâk, Ahmed b. Yusuf. Meyyâfarîkin ve Âmid Tarihi (Artuklular Kısmı). Çev. Ahmet Savran. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları, 1992.
  13. İbnü’l-Furât, Nâsırüddîn Muhammed. Târîḫu İbnü’l-Furât. Kahire: Matbaatü Haddad, 1967.
  14. İbnü’l-İbrî, Cemâleddîn Ebü’l-Farac. Târîḫü’z-zamân. Beyrut: Dârü’l-Maşrık, 1986.
  15. İbnü’l-İmâd, Abdülhay b. Ahmed. Şezerâtü’z-zeheb. Ed. Abdülkadir Arnavut ve Mahmut Arnavut. 10 cilt. Beyrut: Dâru İbn Kesîr, 1986.
  16. el-İsfahânî, İmâd el-Kâtib. Harîdetü’l-ḳaṣr ve cerîdetü’l-ʿaṣr: Ḳısmu Şuʿarâʾi’ş-Şâm. Ed. Şükri Faysal. 3 cilt. Dımaşk: el-Maṭbaʿatü’l-Hâşimiyye, 1955.
  17. el-Münzirî, Abdülazîm. et-Tekmile li-vefeyâti’n-naḳale. Ed. Beşşâr Avvâd Ma‘rûf. 4 cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1984.
  18. Sıbt İbnü’l-Cevzî, Şemseddin. Mirʾâtü’z-zamân fî târîḫi’l-aʿyân. Ed. İbrahim ez-Zeybek. 23 cilt. Beyrut: er-Risâletü’l-Âlemiyye, 2013.
  19. es-Sübkî, Tâcüddîn. Ṭabaḳātü’ş-Şâfiʿiyyeti’l-Kübrâ. 10 cilt. Kahire: Matbaatü Îsâ el-Bâbî, 1964.
  20. Süryani Mihael. "Rivâyetü’l-Müerrih Mihail es-Süryânî el-Kebîr." el-Mevsûʿatü’ş-Şâmile fî târîhi hurûbi’s-Salîbiyye içinde, Ed. Süheyl Zekkâr, 5:245. Dımaşk: Dârü’l-Fikr, 1995.
  21. el-Yâfiî, Afîfüddin Abdullah. Mirʾâtü’l-cenân ve ʿibretü’l-yaḳzân fî maʿrifeti havâdisi’z-zamân. Ed. Halil Mansur. 4 cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1417.
  22. Yâkūt el-Hamevî, Şihâbüddîn. Muʿcemü’l-büldân. 5 cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1977.
  23. ez-Zehebî, Şemsüddîn Muhammed. Siyeru aʿlâmi’n-nübelâ. Ed. Şuayb el-Arnavût ve Muhammed Nuaym el-Arkûsî. 25 cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1996.
  24. Ali Haşiş, Riyad Sâlih. "el-Harekâtü’s-Sûfiyye fî Bilâdi’ş-Şâm Hilâle’l-Hurûbi’s-Salîbiyye." Yüksek lisans tezi, Gazze İslâm Üniversitesi, 2005.
  25. Alptekin, Coşkun. The Reign of Zangi (521-541/1127-1146). Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları, 1978.
  26. Atan, Abdullah Hikmet. "Dârü’l-Hadis Müessesinin Ortaya Çıkışı ve İlk Dönem Dımaşk Dâru’l-Hadisleri." Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi, 1993.
  27. Böwering, Gerhard ve Melvin Koushki. "Kânaqâh." Encyclopaedia Iranica içinde, 15:456-66. Leiden: Brill, 2018. Çelebi, Ahmet. İslâm’da Eğitim-Öğretim Târihi. Çev. Ali Yardım. İstanbul: Damla Yayınevi, 1976.
  28. Demirci, Mustafa. “Dîvecî.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde, Ek-1:337-38. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
  29. Dîvecî, Said. el-Musıl fi’l-ahdi’l-Atabekî. Musul: Matbaatü Şefik, 1958.
  30. Elisseeff, Nikita. Nur Ad-Din un Grand Prince Musulman de Syrie au Temps des Croisades (511-569/1118-1174). 3 cilt. Dımaşk: Institut Français de Damas, 1967.
  31. Gök, Halil İbrahim. Musul Atabeyliği Zengiler (Musul Kolu 1146-1233). Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2013.
  32. Leiser, Gary. "Ortaçağda İslam Cemiyetindeki Medreseler İle İlgili Notlar." Çev. Hüsameddin Güz. Türk Kültürü Araştırmaları Enstitüsü Prof. Dr. İbrahim Kafesoğlu’nun Hatırasına Armağan 23, sy. 1-2 (1985): 415–26.
  33. Muzeynî, İbrahim b. Muhammed el-Hamd. el-Hayatü’l-ilmiyye fi’l-ahdi’z-Zengî. Riyad: el-Ubeykân, 2003.
  34. Özaydın, Abdülkerim. “el-Kâmil.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde, 24:281-83. Ankara: TDV Yayınları, 2001.
  35. Özaydın, Abdülkerim. “İbnü’l-Esîr, İzzeddin.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde, 21:26–27. Ankara: TDV Yayınları, 2000.
  36. Şeşen, Ramazan. “İbn Yûnus, Kemâleddin.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde, 20:453. Ankara: TDV Yayınları, 1999.
  37. Tokuş, Muhammed Süheyl. Târîhu Zengiyyîn fî Musul ve Bilâdi’ş-Şâm. Beyrut: Dârü’n-Nefâis, 2010.
  38. Trimingham, J. Spencer. The Sufi Orders in Islam. Oxford: Oxford University Press, 1971.
  39. Tuleymât, Abdulkadir Ahmed. İbnü’l-Esîr el-Cezerî el-Müerrih. Kahire: Dârü’l-Kütübi’l-Arabî, 1969.
  40. Turan, Osman. Selçuklular Tarihi ve Türk-İslâm Medeniyeti. İstanbul: Turan Neşriyat Yurdu, 1969.
  41. Ubâyicî, Meysûn Zenûn. "Eserü’l-Medresetü’l-Nizâmiyye bi Bağdâd ʿAlâ Baʿdi ʿUlemâʾi’l-Mevsıl fî ʿAhdi’d-Devleti’l-Atabekiyye (521-660/1127-1262)." Dirâsâtü’l-Mevsıliyye 49 (2018): 65–86.
  42. Uludağ, Süleyman. “Adî b. Müsâfir.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde, 1:381. Ankara: TDV Yayınları, 1988.