Journals / İslami İlimler Dergisi / 2025 / Sayı: 41

The Position of Sufi Circles in the Reign of Abbasid Caliph Nāṣir Li-Dīn Allāh

Abbâsî Halifesi Nâsır-Lidînillâh’ın İktidarında Sûfî Çevrelerin Yeri

Pages
331–349
Publication Date
2025-11-30
🏛️Bibliographic metadata and full text access for this article are provided via DergiPark.
DergiPark Record ↗
✨

AI Summary & Key Takeaways

AI Insight
⚡ TL;DR(Too Long; Didn't Read)

This strategy provides a historical model for understanding how civil society organizations can be instrumentalized by state policies.

📌 3 Key Takeaways

🎯
Objective & Hypothesis:This study examines the relationship between ʿAbbāsid Caliph al-Nāṣir Li-Dīn Allāh (575-622/1180-1225) and Sufi circles as part of his broader state strategy.
📊
Key Findings & Data:The research reveals that Nāṣir pursued three primary strategic objectives: liberating the Caliphate from the dominance of the sultans, re-establishing hegemony in the Islamic world, and ensuring internal stability.
💡
Conclusion & Impact:This strategy provides a historical model for understanding how civil society organizations can be instrumentalized by state policies.
🔬Design:Modeling & Simulation
📍Scope:Comprehensive Sample
⚙️Variables:İslâm Tarihi · Abbâsî Hilafeti · Nâsır-Lidînillâh

Abstract

This study examines the relationship between ʿAbbāsid Caliph al-Nāṣir Li-Dīn Allāh (575-622/1180-1225) and Sufi circles as part of his broader state strategy. The research addresses a gap in the existing literature regarding the connection between Nāṣir's politics and civil society relations. Using a comparative method, the study systematically analyzes the works of contemporary and later scholars (Ibn al-Athir, Ibn al-Jawzi, Abu Shama, Ibn Wasil, al-Dhahabi) and evaluates the sectarian structure in Iraq before Nasir and its transformation during his reign. The research reveals that Nāṣir pursued three primary strategic objectives: liberating the Caliphate from the dominance of the sultans, re-establishing hegemony in the Islamic world, and ensuring internal stability. The most original method he developed to achieve these goals was co-opting potentially disruptive groups into state service. The key findings of the study are as follows: First, Nāṣir weakened the Hanbalis while strengthening the Shia, not as part of a conversion strategy but to restore the balance of power. Second, he leveraged Ashʿarī–Shāfiʿī sufis, particularly through Shihāb al-Dīn al-Suhrawardī, as an instrument to rebuild the Caliphate’s prestige in the Ayyubid and Seljuk states. Third, he reorganized the Futuwwa organization, which had caused public order problems, within the framework of Islamic law (in 604/1207), transforming it into an effective tool for domestic control and foreign policy. Fourth, Nāṣir established an intelligence network through sufi sheikhs, creating an effective control mechanism in Iraq and surrounding regions. As a result, Nāṣir, instead of pursuing sectarian identity politics, adopted a pragmatic approach that integrated diverse religious and social structures under the umbrella of the state, thereby granting the ʿAbbāsid Caliphate a renewed, albeit short-lived, power in its final period. This strategy provides a historical model for understanding how civil society organizations can be instrumentalized by state policies.

Özet

Bu çalışma, Abbâsî Halifesi Nâsır-Lidînillâh'ın (575-622/1180-1225) sûfî çevrelerle kurduğu ilişkiyi, onun kapsamlı devlet stratejisinin bir parçası olarak analiz etmektedir. Mevcut literatürde Nâsır'ın siyaseti ile sivil toplum ilişkileri arasındaki bağlantının yeteri kadar analiz edilmemiş olması, bu araştırmanın temel problemini oluşturmaktadır. Çalışmada İbnü’l-Esîr, İbnü'l-Cevzî, Ebû Şâme, İbn Vâsıl ve Zehebî gibi çağdaş ve sonraki dönem müverrihlerin eserleri sistematik olarak incelenmiş, Nâsır öncesi Irak'taki mezhepsel yapı ile Nâsır Dönemi’ndeki dönüşüm karşılaştırmalı analiz yöntemiyle değerlendirilmiştir. Araştırma, Nâsır'ın üç temel stratejik hedef doğrultusunda hareket ettiğini ortaya koymaktadır: Halifeliği sultanların tahakkümünden kurtarmak, İslâm dünyasında yeniden hegemonya kurmak ve iç istikrarı sağlamak. Bu hedeflere ulaşmak için geliştirdiği en özgün yöntem ise muhalif veya sorunlu unsurları devletin hizmetine alma politikasıdır. Çalışmanın temel bulguları şunlardır: Birincisi, Nâsır Hanbelîleri zayıflatırken Şiîleri güçlendirmiş ancak bu Şiîleşme değil, iktidar dengesini yeniden kurma stratejisidir. İkincisi, Eş'arî-Şafiî sûfîleri, özellikle Şehâbeddin es-Sühreverdî aracılığıyla, Eyyûbî ve Selçuklu devletleri nezdinde Hilafet'in prestijini yeniden inşa etme aracı olarak kullanmıştır. Üçüncüsü, asayiş sorunlarına yol açan fütüvvet teşkilatını İslâm hukuku çerçevesinde yeniden düzenleyerek (604/1207 menşuru) onu hem iç kontrolde hem de dış politikada etkili bir araç haline getirmiştir. Dördüncüsü, sûfî şeyhler aracılığıyla kurduğu istihbarat ağı sayesinde Irak'ta ve çevre ülkelerde etkili bir kontrol mekanizması oluşturmuştur. Sonuç olarak Nâsır, mezhepsel kimlik siyaseti yerine pragmatist bir yaklaşımla farklı dinî-sosyal yapıları devletin çatısı altında bütünleştirmeyi başarmış, böylece Abbâsî Hilafeti'ne son döneminde kısa süreli de olsa etkili bir güç kazandırmıştır. Bu strateji, özellikle sivil toplum örgütlerinin devlet politikalarında nasıl araçsallaştırılabileceğine dair tarihsel bir model sunmaktadır.

🔖

Cite This Article

Turan, A. (2025). The Position of Sufi Circles in the Reign of Abbasid Caliph Nāṣir Li-Dīn Allāh. İslami İlimler Dergisi, Sayı: 41, 331–349. https://doi.org/10.34082/islamiilimler.1722116

📄 Full Text PDF Viewer

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

References (51)

  1. Abdulkadir et-Tıl, Ömer Selim. Mutassavufatü Bağdâd fi karni’s-sadis el-Hicrî, es-sâni aşar el-milâdî. Ürdün: Dârü’l-Maun, 2009.
  2. Aflâkî, Ahmet. Ariflerin Menkıbeleri. çev. Tahsin Yazıcı. İstanbul: Hürriyet Yayınları, 1973.
  3. Ahmed el-Kudehat, Muhammed Abdullah. el-Hayatü’l-müctema’ fi Bağdad fi’l-asri’l-Abbâsîyi’l-âhîr (575-656/1179-1258). Amman: Dârü’l-Beşir, 2005.
  4. Barthold, W. İslâm Medeniyeti Tarihi. çev. M. Fuad Köprülü. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 6. Basım, 1981.
  5. Blackwell, Wiley. İslam Tarihi Yeni Bir Yorum. çev. İsmail Hakkı Yılmaz. İstanbul: Vakıfbank Kültür Yayınları, 2022.
  6. Bündârî, Feth b. Ali. Sene’l-Berkı’ş-Şâmî. thk. Fethiye en-Nebravî. Kahire: Mektebetü’l-Hanci, 1979.
  7. Cevad, Mustafa. “Mukaddime”. Kitabü’l-Fütüvve. kitap editörü İbn Ma’mer Bağdadî. Bağdat: Matbaatü Şefik, 1958.
  8. Cuma, Ukab Yusuf. “Medresetü’l-Hanabile fî Bağdad ve esriha fî fikri’d-dinî abani’l-asri’s-Selçukî”. Selçuklularda Bilim ve Düşünce Entelektüel Hayat. ed. Mustafa Demirci. Konya: Selçuklu Belediyesi Yayınları, 2013.
  9. Çatak, Adem. Şihâbeddin Sühreverdî Hayatı Eserleri ve Tasavvuf Anlayışı. Gümüşhane: Gümüşhane Üniversitesi Yayınları, 1. Basım, 2012.
  10. Çelebi, Lâmiî. Tercüme-i Nefehâtü’l-Üns. İstanbul: Dârü’t-Tıbâatü’l Âmire, 1270.
  11. Ebû Şâme, Şihâbüddîn Abdurrahmân. Terâcimü ricâli’l-ḳarneyni’s-sâdis ve’s-sâbiʿ bi’zeyli ʿale’r-ravzateyn. thk. İbrahim Şemseddin. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2002.
  12. Ebü’l-Ferec İbnü’l-Cevzî, Cemâleddin. el-Muntazam fi tarihi’l-Müluk ve’l-Ümem. thk. Muhammed Abdülkadir Atâ ve Mustafa Abdülkadir Atâ. 19 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1992.
  13. Ebü’l-Fidâ, İsmail b. Ali b. Muhammed b. Eyyûb. Târîhu Ebi’l-Fidâ el-muhtasar fî ahbâri’l-beşer. thk. Mahmud Deyyûb. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1997.
  14. Fevzi, Faruk Ömer. el-Halifetü’d-Dâhiyye Nâsır Li-dinillâh el-Abbâsî. Bağdat: Dârü’ş-Şuuni’s-sakâfiyye, 1979.
  15. Gök, Halil İbrahim. Musul Atabeyliği Zengiler(Musul Kolu 1146-1233). Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2013.
  16. Güzel, Fatih. “Nasır li-Dinillah’ın Halifeliği ve Şahsiyetine Genel Bir Bakış”. İSTEM 13/1 (Kasım 2016), 39-58.
  17. Hartmann, Angelıka. “Nâsır-Lidînillâh”. Diyanet İslam Ansiklopedisi. 32/399-402. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 2006.
  18. Hodgson, M.G.S. İslam’ın Serüveni. çev. Metin Karabaşoğlu. 3 Cilt. İstanbul: İz Yayıncılık, 3. Basım, 1993.
  19. Hofer, Nathan. The Popularisation of Sufism in Ayyubid and Mamluk Egypt 1173–1325. Edinburg: Edinburgh University Press, 2015.
  20. İbn Bibi. El-Evamirü’l-Ala’iyye fi’lumuri’l-ala’iyye (Selçuk-name II). çev. Mürsel Öztürk. 2 Cilt. Ankara: Türkiye Cumhuriyeti Kültür Bakanlığı, 1996.
  21. İbn Hallikân, Şemsüddîn Ahmed. Vefeyâtü’l-aʿyân ve enbâʾü ebnâʾi’z-zamân. thk. İhsan Abbas. 7 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdr, 1978.
  22. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’ İmâdüddîn İsmâîl. el-Bidâye ve’n-nihâye. 14 Cilt. Kahire: Dârü’l-Hadis, 2006.
  23. İbn Receb, Abdurrahman b. Ahmed. ez-Zeyl ʿalâ babakâti’l-Ĥanâbile. thk. Abdurrahman b. Süleyman el-Useymîn. 2 Cilt. Mekke: Mektebetü’l-ʾubeykân, 1425H.
  24. İbn Şahinşah, Muhammed b. Takiyüddin Ömer. Muzmarü’l-Hakaik ve Sırrü’l-Halâîk. thk. Hasan Habeşî. Kahire: Alemü’l-Kitab, 1981.
  25. İbn Tağrîberdî, Cemâlüddîn Yûsuf. en-Nücûmü’z-zâhire fî mülûki Mısr ve’l-Kahire. thk. Muhammed Şemseddin. 16 Cilt. Kahire: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 1992.
  26. İbn Vâsıl, Cemâlüddîn Muhammed. Müferricü’l-kürûb fî ahbâri benî Eyyûb. thk. Cemâleddin eş-Şeyyâl. 6 Cilt. Kahire: Matbaatü’l-Emiriyye, 1957.
  27. İbnü’l-Esîr, İzzeddin. el-Kâmil fi’t-târîħ. thk. Ebu’l-Fidâ Abdullah el-Kâdî. 11 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2003.
  28. İbnü’l-Furât, Nâsırüddîn Muhammed. Târîħu İbnü’l-Furât. thk. Hasan Muhammed Şemma. Basra: Matbaatü Haddad, 1967.
  29. İbnü’l-İmâd, Abdülhay b. Ahmed. Şezerâtü’z-zeheb. thk. Abdulkadir Arnavut - Mahmut Arnavut. 10 Cilt. Beyrut: Dâru İbn Kesîr, 1986.
  30. İsfahanî, Muhammed b. Muhammed. Hurubu Selâhaddin el-Fethü’l-Kussi fî Fethi’l-Kudsi. Kahire: Dârü’l-Menâr, 2004.
  31. Laoust, Henri. İbn Teymiyye’nin Sosyal ve Siyasal Görüşleri Üzerine Bir Deneme. çev. Yusuf Emiroğlu. 2 Cilt. İstanbul: Memfis Yayınları, 1. Basım, 2021.
  32. Makrizî, Takiyüddin. el-Mevâ’iz ve’l-i’tibâr bi-zikri’l-hıtat ve’l-âsâr. 3 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdr, 1370.
  33. Makrizî, Takiyüddin. es-Sulûk li-ma’rifeti duvel el-mulûk. thk. Muhammed Abdulkadir Ata. 8 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1997.
  34. Mehmet Fatih Şeker. Selçuklu Türklerinin İslam Tasavvuru. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2011.
  35. Mez, Adam. Onuncu Yüzyılda İslam Medeniyeti. çev. Salih Şaban. İstanbul: İnsan Yayınları, 1. Basım, 2014.
  36. Muhammed b. Ahmed en-Nesevî. Sîretü Sultân Celâleddîn-i Mengübertî. thk. Hafız Ahmed Hamdi. Kahire: Dârü’l-Fikr el-Arabî, 1953.
  37. Muhammed Receb en-Neccâr. eş-Şâtır ve’l-Ayyâriyûn. Kuveyt: İlmü’l-Marife, 1981.
  38. Ocak, Ahmet. Selçukluların Dinî Siyaseti. İstanbul: Tarih ve Tabiat Vakfı, 2002.
  39. Özcan, Abdülkadir. “Ayyâr”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 4/296. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
  40. Rauf, Abbas Hazim. “el-Furûkü’l-Mezhebiyye fi’l-Irak Min Müntasifü’l-Karni’l-Hamis el-Hicrî hatta el-karni’s-sâdis el-Hicrî ve mevkufu ulemâ-i din minha”. Meceletü Muarihi’l-Mısrî 2/45 (2019), 103-119.
  41. Sevim, Ali - Merçil, Erdoğan. Selçuklu Devletleri Tarihi: Siyaset, Teşkilat ve Kültür. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1995.
  42. Sıbt İbnü’l-Cevzî, Şemseddin. Mirʾâtü’z-zamân fî târîħi’l-aʿyân. thk. İbrahim ez-Zeybek. 23 Cilt. Dımaşk-Hicaz: er-Risâletü’l-Alemiyye, 2013.
  43. Sübkî, Tâcüddîn. Tabaķātü’ş-Şâfi’iyyeti’l-Kübra. 10 Cilt. Kahire: Matbaatü İsa el-Babî, 1964.
  44. Şeşen, Ramazan. “Dârülhilâfe”. Diyanet İslam Ansiklopedisi. 8/538-539. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
  45. Şeşen, Ramazan. Salâhaddin Eyyûbi ve Devri. İstanbul: İSAR, 2000.
  46. Turan, Osman. Selçuklular Zamanında Türkiye Tarihi. İstanbul: Nakışlar Yayınevi, 1984.
  47. Türkî, Abdülesed b. Abdülmühsin et-. el-Mezhebü’l-Hanabile Derasetü fi’t-Tarihi. Beyrut: Müessetü er-Risale, 2002.
  48. Uludağ, Süleyman. “Fütüvvet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 13/259-261. İstanbul: TDV Yayınları, 1996.
  49. Yılmaz, Hasan Kâmil. “Sühreverdî, Şehâbeddin”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 38/40-42. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
  50. Zehebî, Şemsüddîn Muhammed. Siyeru aʿlâmi’n-nübelâ. thk. Şuʿayb el-Arnavût - Muhammed Nuaym el-ʿArkûsî. 25 Cilt. Beyrut: Al Risâle, 1996.
  51. Zehebî, Şemsüddîn Muhammed. Târîħu’l-İslâm ve vefayatü’l-meşahir ve’l-a’lam. thk. Ömer Abdusselam Tedmurî. 53 Cilt. Beyrut: Dârü’l Kutübi’l-Arabî, 1990.