Journals / Dil Araştırmaları / 2026 / Cilt: 20 Sayı: 39

On the relation between Armeno-Kipchak manuscripts and the dialects of Tatar

Ermeni-Kıpçakça Elyazmaları ile Tatarcanın Diyalektleri Arasındaki İlgi Üzerine

Pages
217–240
Publication Date
2026-11-11
🏛️Bibliographic metadata and full text access for this article are provided via DergiPark.
DergiPark Record ↗
✨

AI Summary & Key Takeaways

AI Insight
⚡ TL;DR(Too Long; Didn't Read)

The findings suggest that Armenian-Kipchak shares significant linguistic features not only with other Kipchak languages but especially with the Mishar and Middle dialects of Tatar.

📌 3 Key Takeaways

🎯
Objective & Hypothesis:This study examines the relationship between the Armeno-Kipchak manuscripts and the dialects of the Tatar language.
📊
Key Findings & Data:Abdullin focuses on phonetic and morphological features to demonstrate the close affinity between Armeno-Kipchak and both the Tatar literary language and its dialects.
💡
Conclusion & Impact:The findings suggest that Armenian-Kipchak shares significant linguistic features not only with other Kipchak languages but especially with the Mishar and Middle dialects of Tatar.
🔬Design:Çeviri
📍Scope:Comprehensive Sample
⚙️Variables:Ermeni harfli Kıpçakça · Ermeni-Kıpçakça · Gregoryen Kıpçakçası

Abstract

This study examines the relationship between the Armeno-Kipchak manuscripts and the dialects of the Tatar language. Abdullin focuses on phonetic and morphological features to demonstrate the close affinity between Armeno-Kipchak and both the Tatar literary language and its dialects. The rich corpus of 16th–17th century manuscripts, particularly court records, reflects the characteristics of a living Kipchak vernacular. The analysis compares vowel systems, consonantal changes, case endings, infinitive forms, and tense markers. The findings suggest that Armenian-Kipchak shares significant linguistic features not only with other Kipchak languages but especially with the Mishar and Middle dialects of Tatar.

Özet

Bu çalışma, Ermeni harfli Kıpçakça el yazmalarının dili ile Tatarcanın diyalektleri arasındaki ilişkileri incelemektedir. Abdullin, özellikle fonetik ve morfolojik özellikler üzerinden Ermeni-Kıpçakçanın Tatar edebî dili ve diyalektleriyle yakınlığını ortaya koymayı amaçlar. Mahkeme kayıtları başta olmak üzere 16–17. yüzyıla ait zengin el yazması materyali, yaşayan Kıpçakçanın özelliklerini yansıtmaktadır. Ünlü sistemi, ünsüz değişmeleri, hâl ekleri, mastar ve zaman ekleri gibi dilbilgisel unsurlar karşılaştırmalı olarak ele alınmıştır. Bulgular, Ermeni-Kıpçakçanın yalnızca Batı Kıpçak dilleriyle değil, özellikle Tatarcanın Mişer ve Orta diyalektleriyle de önemli ortaklıklar taşıdığını göstermektedir.

🔖

Cite This Article

Anonim (2026). On the relation between Armeno-Kipchak manuscripts and the dialects of Tatar. Dil Araştırmaları, Cilt: 20 Sayı: 39, 217–240. https://doi.org/10.54316/dilarastirmalari.1900532

📄 Full Text PDF Viewer

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

References (121)

  1. ABDRAHMANOV, G. A.; ŞUKUROV, Ş. Ş. (1967). Devonu lugotit Turk. Indeks-lugat.
  2. ABDULLİN, İ. A. (1971). “Pamyatnaya zapiska” Agopa na armyano-kıpçakskom yazıke (1620). Sovetskaya Tyurkologiya, 3, 118-129.
  3. ABDULLİN, İ. A. (1973). Armyano-kıpçakskaya epigrafika. 48-52.
  4. ABDULLİN, İ. A. (1976). “Armjano-kypchakskie teksty iz arhiva F. E. Korsha”. Tatar tele häm ädäbiyatı, 5, 5-23.
  5. ABİLOV, Ş. Ş. (1960). Konuşma (başlıksız). Vıstupleniya, 174-177.
  6. AHMETYANOV, R. G. (1965). “Tatar telendäge -gay//-gäy, -kay//-käy affiksy turında”. Tatar tele häm ädäbiyatı.
  7. AKBAYEV, Ş. H. (1963). Fonetika dialektov karaçayevo-balkarskogo yazıka.
  8. ÄMİNOV, Y. (1958). Tamırlar.
  9. ATALAY, B. (1945). Et-tuhfet-üz-Zekiyye Fil-Lûgat-it-Türkiyye. Ankara: Türk Dil Kurumu.
  10. BÄDİGIY, H. (1930). “Tatar ädäbi teleneng baryshy”. Bezneng Yul, 2.
  11. BASKAKOV, N. A. (1940). Nogayskiy yazık i ego dialektı.
  12. BASKAKOV, N. A. (1962). Vvedenie v izuchenie tjurkskih jazykov. Vysshaja shkola.
  13. BATMANOV, İ. A.; ARAGAÇİ, Z. B.; BABUŞKİN, G. F. (1962). Sovremennaya i drevnyaya Eniseyka.
  14. BENZİNG, J. (1959). “Classification of the Turkic languages I. Philologiae Turcicae fundamenta. Tomus primus”. Philologiae Turcicae Fundamenta (C. 1). Franz Steiner.
  15. BOGORODİTSKİY, B. A. (1953). Vvedenie v tatarskoe yazıkoznanie.
  16. BOGORODİTSKİY, V. A. (1934). Vvedenie v tatarskoe yazıkoznanie v svyazi s drugimi tyurkskimi yazıkami.
  17. Borıngı tatar ädäbiyatı. (1963).
  18. BRANDS, H. W. (1971). [Rev. of Review: An Armeno-Kipchak Chronicle on the Polish-Turkish wars in 1620-1621. (Bibliotheca Orientalis Hungarica. 11), E. Schütz, tanıtım yazarı E. Schütz]. Central Asiatic Journal, 15/1: 77-78.
  19. BURGANOVA, N. B. (1971). O nekotorıh arhaiçnıh formah glagola v zakazanskih govorah.
  20. CAFEROĞLU, A. (1958). Türk dili tarihi (C. 1). Edebiyat Fakültesi Basımevi.
  21. CÄLÄY, L. (1938). “Tatar ädäbi teleneng fonetik üseşen kürsätkän kayber faktlar”. Sovet Ädëbiyatı, 1, 90-91.
  22. CÄLÄY, L. (1953). Tatar teleneng orfoepik nigezläre.
  23. CÄLÄY, L. (1954). Tatar teleneng tarihi fonetikası buyınça materiallar.
  24. CLAUSON, G. (1962). Turkish and Mongolian studies. Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland.
  25. DASHİAN, H. V. (1891). Catalog der armenischen handschriften: İn der KK Hofbibliothek zu Wien (C. 1, Sayı 1). Mechitharisten-buchdr.
  26. DASHİAN, H. V. (1895). Catalog der armenischen Handschriften in der Mechitharisten-Bibliothek zu Wien (C. 1). Mechitharistenbuchdr.
  27. DASHKEVYCH, J. R. (1965a). “Kipchak Acts of the Armenian law court at Kamenetz Podolsk (1559–1567) as a cultural and historical monument”. Ural-Altaische Jahrbücher, 36, 292-310.
  28. DASHKEVYCH, J. R. (1965b). “Virmeno-Polovetsʹki dzherela z istoriji Ukrajiny”. Naukovo-informatsijnyj Bjuletenʹ Arkhiv, 2, 66-73.
  29. Dastanı Babahan (XV. v.). (1963). Borıngı tatar ädäbiyatı.
  30. DAŞKEVİÇ, Y. (1969). “Administratıvni, sudovi i finansovi knıgı na Ukrayıni v XIII-XVIII ct. (Problematıka, stan i metodyka doslicennya)”. İstorıçni cerela ta yıh vıkorıstannya, 129-171).
  31. DAŞKEVİÇ, Y. R. (1962). “Armyanskaya kniga na Ukraine v XVII stoleti”. Kniga. Issledovanija i materialy, 151-155.
  32. DAŞKEVİÇ, Y. R.; TRYJARSKİ, E. (1969a). “Armyano-kıpçakskiy dokument iz Konstantinopolya 1618 g”. Folia Linguistica, XI, 123-137.
  33. DAŞKEVİÇ, Y. R.; TRYJARSKİ, E. (1969b). “Dogovor N. Torosoviça s L’vov­skimi i Kamenetskimi armyanami 1627 g. Kak pamyatnik armyano-kıpçakskogo yazıka”. Rocznik Orientalistyczny, 33/1: 77-96.
  34. DENY, J. (1921). Grammaire de la langue turque (dialecte osmanli). Imprimerie nationale, Éditions E. Leroux.
  35. DENY, J. (1957). L’Arméno-coman et les “Ephémérides” de Kamieniec (1604-1613). Otto Harrosowitz.
  36. DENY, J.; Grønbech, K.; SCHEEL, H.; TOGAN, Z. V. (Ed.). (1959). Philologiae Turcicae Fundamenta.
  37. DENY, J.; TRYJARSKİ, E. (1964a). “Histoire du sage Hikar” dans la version armeno-kiptchak. XXVII/2: 7-61.
  38. DENY, J.; TRYJARSKİ, E. (1964b). “La littérature arméno-kiptchak”. Philologiae Turcicae Fundamenta, 2, 805-806.
  39. DMİTRİEV, E. K. (1940). Grammatika kumıkskogo yazıka.
  40. DOERFER, G. (1959). “Das krimtatarische”. Philologiae turcicae fundamenta, 1, 369-390.
  41. DUBİŃSKA, Z. (1961). “Z badań nad psalterzami ormiańskimi w języku kipczackim”. Przeglad Orientalistyczny, 38/2: 203-214.
  42. DUBİNSKİY, A. İ. (1964). Retsenziya na knigu M. K. Musaeva „Grammatika karaimskogo yazıka". İzvestija AN SSSR, seriya literaturı i yazıka, 26, 178.
  43. FASEEV, F. S. (1966). Kratkij grammaticheskij spravochnik tatarskogo jazyka. Tatarsko-russkij slovar’.
  44. FEDOTOV, M. R. (1968). “Bulgarskiy yazık i yego otnoşenie k nekotorım finno-ugorskim yazıkam”. Sovetskoe finno-ugrovedenie, 4, 53-66.
  45. GABAİN, A. von. (1959). “Die Sprache des Codex Cumanicus”. Philologiae turcicae fundamenta, 1, 46-73.
  46. GAZİZ, G. (1924). Proishozhdenie tatar i Zolotaja Orda.
  47. GENİNG, V. F.; Halikov, A. H. (1964). Rannie bolgary na Volge (Bol’she-Tarhanskij mogil’nik). Nauka.
  48. GİL’MANOV, Z. I.; MUHARJAMOV, M. K.; SMYKOV, Y. I.; HALİKOV, A. H.; HASANOV, H. H. (Ed.). (1968). Istorija Tatarskoj ASSR (s drevnejshih vremen do nashih dnej). Tatknigoizdat.
  49. GOBÄY, G. (1961). Bez üskändä.
  50. GOSMAN, H. (1966). “Jyrak gasyrlarnyng shigri avazy”. Kazan Utlary, 12, 126-137.
  51. GRİGORJAN, V. R. (1961). Aktovye knigi armjanskogo suda g. Kamenec-Podol’skogo, «Istoricheskie svjazi i druzhba ukrainskogo i armjanskogo narodov».
  52. GRİGORJAN, V. R. (1963). Akty armjanskogo suda goroda Kamenec-Podol’skogo (XVI v.).
  53. GRØNBECH, K. (1942). Komanisches Wörterbuch: Türkischer Wortindex zu Codex Cumanicus.
  54. GRUNİN, T. I. (1953). “Pamyantniki polovetskogo yazıka XIV v”. Akademiku V. A. Gordlevskomu k ego 75- letiyu, 90-97.
  55. GRUNİN, T. I. (1967). Dokumenty na polovetskom jazyke XVI v. (Sudebnye akty kamenets-podol’skoj armjanskoj obshchiny) [The documents written in the Polovets language of XVIth century (the minutes of the Kamjanets-Podolsk Armenian community)] (E. V. Sevortjan, Ed.). Nauka.
  56. HABİÇEV, M. A. (1966). “Karaçaevo-balkarskiy yazık”. Yazıki narodov SSSR.
  57. HAKOV, V. (1970). “Tsennıy pamyatnik sokrovişçnitsı literaturnogo yazıka”. Kazan Utları, 3, 151-157.
  58. HALİKOV, A. H. (1966, Temmuz 3). “O proishozhdenii kazanskih tatar”. Sovetskaja Tatarija.
  59. Häzerge zaman tatar ädäbiy tele. (1965).
  60. HOUTSMA, M. T. (1894). Ein turkisch-arabisches Glossar. EJ Brill.
  61. KANDALIY, G. (1960). Şigır’lär.
  62. KASIYMOV. (1964). Gomer ike kilmiy.
  63. KATANOV, N. F. (1903). Opıt issledovaniya uryanhayskogo yazıka.
  64. Kazan utları (C. 1). (1968).
  65. KİYEKBAYEV, C. G. (1958). Başkort teleneng fonetikahı.
  66. KOWALSKİ, T. (1929). Karaimische texte im Dialekt von Troki.
  67. KRIMSKIY, A. E. (1930). Tyurky yıh movı ta lıteraturı. 1. Tyurski movı.
  68. KURYSHZHANOV, A. (1956). Formy i znachenija padezhej v jazyke Codex Cumanicus.
  69. LEWİCKİ, M.; KOHNOWA, R. (1957). La version turque-kiptchak du “Code des lois des Armeniens polonais” d’apres le ms. No 1916 de la Bibliotheque Ossolineum. Rocznik Orientalistyczny, XXI.
  70. M. GALİ, Nähcel-feradis (1358). (1963). Borıngı tatar ädäbiyatı.
  71. MACLER, F. (1908). Catalogue des manuscrits arméniens et géorgiens de la Bibliothèque nationale. Imprimerie nationale.
  72. MAHMUTOVA, L. T. (1971). O nekotorıh etniçeskih komponentah tatarskogo na­roda po dialektnım dannım.
  73. MÄHMÜTOV, H. (1969). “Koman mädjmugasyndagy tabyshmaqlar”. Kazan Utlary, 11, 157-164.
  74. MENGES, K. H. (1968). The Turkic languages and peoples: An introduction to Turkic studies (C. 42). Otto Harrassowitz Verlag.
  75. MİKAELJAN, V. A. (1965). Istorija Armjanskoj kolonii v Krymu.
  76. MOLİTOR, J., & ASSFALG, J. (1962). Armenische Handschriften (Verzeichnis der orientalischen Handschriften in Deutschland bd. VI). Franz Steiner.
  77. MUHAMEDOVA, R. G. (1971). Osnovnye etnicheskie komponenty v sostave tatar-misharej po dannym etnografii. 119-123.
  78. MUSAYEV, K. M. (1964). Grammatika Karaimkogo jazyka—Fonetika i Morfologija [A grammar of the Karaim language: Phonology and morphology]. Nauka.
  79. NÄCİP, Ä. (1957a). “Tatar ädäbiyatınıng häm ädäbi teleneng kayber onıtılgan yazma istälekläre turında”. Sovet Ädëbiyatı, 12, 77-88.
  80. NÄCİP, Ä. (1957b). “XIV yöz şagıyre Säyf Sarai häm anıng zamanı”. Sovet Ädëbiyatı, 4, 92-99.
  81. NÄCİP, Ä. (1971). Urtak Häzinä. Kazan Utları, 2, 173-177.
  82. NADİROV, I. N. (1965). Tatar halık cırları.
  83. NİKOL’SKİJ, N. V. (1919). Polovcy i tatary. 5-6.
  84. PRİTSAK, O. (1959). “Das Kiptschakische”. Philologiae Turcicae Fundamenta, 1, 74-87. Franz Steiner Verlag Wiesbaden.
  85. RADLOV, V. V. (1884). “O jazyke kumanov. Po povodu izdanija kumanskogo slovarja”. Prilozheniye k XLVIII tomu Zapisok Imperatorskoy Akademii nauk, 52-53.
  86. RÄHİM, G., & GAZİZ, G. (1927). Tatar ädәbijaty tarihy (1 dzild. Boryngy dәver. Ikenche bүlek).
  87. RÄSÄNEN, M. (1955). Materialy po istoricheskoj fonetike tjurkskih jazykov. Inostrannoj literatury.
  88. REYCHMANN, J. (1971). “Badania nad jezykiem ormiansko-kipczackim i dziejami ormian polskich”. Przeglad Orientalistyczny, 1, 61-71.
  89. ROSZKO, K. (1958). Katalog rękopisów orientalnych ze zbiorów polskich. T. 3, Katalog rękopisów ormiańskich i gruzińskich (C. 3).
  90. SAFARGALİEV, M. G. (1951). “Odin iz spornyh voprosov istorii Tatarii”. Voprosy istorii, 7, 75-80.
  91. SAMOJLOVİCH, A. N. (1927). K istorii krymsko-tatarskogo literaturnogo jazyka. VNOT, 7.
  92. SCHÜTZ, E. (1961a). “An Armeno-Kipchak Print from Lvov”. Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae, 13(1/2): 123-130.
  93. SCHÜTZ, E. (1961b). “On the transcription of Armeno-Kipchak”. Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae, 12(1/3), 139-161.
  94. SCHÜTZ, E. (1962). “Armeno-Kipchak Texts from Lvov (AD 1618)”. Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae, 15(1/3), 291-309.
  95. SCHÜTZ, E. (1963). “Notes on the Armano-Kipčak Script and Its Historical Background”. Aspects of Altaic Civilisation, 145-154. The Hague.
  96. SCHÜTZ, E. (1968). An Armeno-Kipchak Chronicle on the Polish-Turkish Wars in 1620-1621. Akademiai Kiado.
  97. SCHÜTZ, E. (1971). “Armeno-Kiptschakische Ehekontrakte Und Testamente”. Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae, 24/3: 265-300.
  98. SEREBRENNİKOV, B. A. (1956). “O nekotorıh sledah vliyaniya finno-ugorskogo yazıkovogo substrata v yazıke kazanskih tatar”. Akademiku V. V. Vinogradovu k yego 60-letiyu. Sbornik statey, 214-224.
  99. SEVORTYAN, E. V. (1961). “Sovremennoe sostoyanie i nekotorıe voprosı istoriçe­ skogo izucheniya tyurkskih yazıkov v SSSR”. Voprosı metodov izuçeniya isto­rii tyurkskih yazıkov.
  100. SİMONİ, P. (1908). Pamyatniki starinnoy russkoy leksikografii po russkim ruko­pisyam XIII—XVIII stoletijy Vıp. 3. Polovetskiy i Tatarskiy slovariki.
  101. SMİRNOV, A. P. (1948). Zakljuchitel’nye slova // Proishozhdenie kazanskih tatar: Materialy sessii otdelenija istorii i filosofii AN SSSR, organizovannoj sovmestno s institutom jazyka, literatury i istorii Kazanskogo filiala AN SSSR, 25—26 aprelja 1946 g. V g. Moskve (po stenogramme). Tatgosizdat.
  102. SMİRNOV, A. P.; Kornilov, G. E. (1971). Voprosy jetnogeneza tjurkojazychnyh narodov Srednego Povolzh’ja. Istoria i kul’tura chuvashskoj ASSR, 1, 481.
  103. Sovremennıj literaturnıy Tatarskiy yazık. (1969).
  104. ŞÇERBAK, A. M. (1970). Sravnitel’naya fonetika tyurkskih yazıkov.
  105. TENİŞEV, E. R. (1970). Mesto kıpçakskogo (polovetskogo, kumanskogo) i peçenejskogo yazıkov sredi sovremennıh tyurkskih yazıkov. “Izvestiya AN Kazahskoy SSR”, seriya obşçestvennıh nauk, 5.
  106. THOMSEN, K. (1959). “Das Kasantatarische und die westsibirischen Dialekte”. Philologiae Turcicae Fundamenta, 1, 421. Franz Steiner.
  107. TRYJARSKİ, E. (1960). “Ze studiow nad rekopisami i dialektem kipczackim Ormian polskich”. Rocznik Orientalistyczny, 23/2, 7-55.
  108. TRYJARSKİ, E. (1968a). Dictionnaire arméno-kiptchak d’après trois manuscrits des collections viennoises (A-H) (C. 1).
  109. TRYJARSKİ, E. (1968b). Dictionnaire arméno-kiptchak d’après trois manuscrits des collections viennoises (J-K) (C. 2).
  110. TRYJARSKİ, E. (1969). Dictionnaire arméno-kiptchak d’après trois manuscrits des collections viennoises (X-O) (C. 3).
  111. TRYJARSKİ, E. (1972). Dictionnaire arméno-kiptchak d’après trois manuscrits des collections viennoises (P-Z) (C. 4).
  112. TUKAY, G. (1955). Äsärlär.
  113. V. KRAELİTZ-GREİFENHORST, F. (1912). “Sprachprobe eines armenisch-tatarischen Dialektes in Polen”. Wiener Zeitschrift für die Kunde des Morgenlandes, 26, 307-324.
  114. Voprosı dialektologii tyurskih yazıkov. (1960).
  115. VOROB’EV, H. İ.; Hisamutdinov, G. M. (Ed.). (1967). Tatary Srednego Povolzh’ja i Priural’ja.
  116. VRADİY, N. F. (1963). Istoçnikovedçeskiy analiz aktovıh knig TSGIA USSR v gor. L’vove (K istorii armyanskih poseleniy na Ukraine). Voprosı Arhivovedeniya, 4, 58-60.
  117. Yazıki narodov SSSR (C. 2). (1966).
  118. YEGANYAN, O. S. (1962). Ob odnom armyano-kıpçakskom grammatiçeskom posobii XVI v. Voprosı Yazıkoznaniya, 151-153.
  119. YEGANYAN, O. S., Zeytunyan, A., & Antabyan, P. (1965). Katalog rukopisey Matenadarana im. M. Maştotsa (C. 1).
  120. ZAKİEV, M. (1966). Tatarskij jazyk. İçinde Jazyki narodov SSSR (T. II. Tjurkskie jazyki) (C. 2). Nauka.
  121. ZALYAY, L. (1948). “K voprosu o proishojdenii kazanskih tatar (po materialam yazıka)”. Proishojdenie kazanskih tatar, 81-89. Tatgosizdat.